1. Nakulapitusuttavaṇṇanā
1. Khandhiyavaggassa
V2.219P2.249M2.229 paṭhame bhaggesūti evaṃnāmake janapade .Susumāragireti susumāragiranagare .
Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi , tenassa ‘‘ susumāragiran ’’ tveva nāmaṃ akaṃsu .
Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane .
Tadeva migagaṇassa
V2.220 abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati .Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati .
Nakulapitāti nakulassa nāma dārakassa pitā .
Jiṇṇoti jarājiṇṇo .
Vuḍḍhoti vayovuḍḍho .
Mahallakoti jātimahallako .
Addhagatoti tiyaddhagato .
Vayoanuppattoti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto .
Āturakāyoti gilānakāyo .
Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāma
M2.230 .Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti .
Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova , abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā .
Abhikkhaṇātaṅkoti abhiṇharogo nirantararogo .
Aniccadassāvīti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi , na sabbakālanti attho .
Manobhāvanīyānan ti manavaḍḍhakānaṃ
P2.250 .Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati , te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma .
Anusāsatūti punappunaṃ sāsatu .
Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma , aparāparaṃ anusāsanī nāma .
Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma , anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma .
Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva , byañjanamattameva nānaṃ .
Āturo hāyan ti āturo hi ayaṃ , suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva .
Aṇḍabhūtoti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo .
Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ , tāvadeva bhijjati , evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto .
Pariyonaddhoti sukhumena chavimattena pariyonaddho .
Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ , tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti .
Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti , taṃ karonti .
Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho .
Kimaññatra bālyāti bālabhāvato aññaṃ kimatthi ?
Bāloyeva ayanti attho .
Tasmāti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo , tasmā .
Tenupasaṅkamīti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya , saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā , anantaraṃ dhammasenāpatissa
V2.221 apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto , tenupasaṅkami .Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni .
Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni .
Parisuddhoti niddoso .
Pariyodātoti
M2.231 tasseva vevacanaṃ .Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto , na setabhāvena .
Etassa ca pariyodātataṃ disvāva
P2.251 indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi .Nayaggāhapaññā kiresā therassa .
Kathañhi no siyāti kena kāraṇena na laddhā bhavissati ?
Laddhāyevāti attho .
Iminā kiṃ dīpeti ?
Satthuvissāsikabhāvaṃ .
Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ , upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati .
Ubhopi ‘‘ mama putto ’’ ti satthāraṃ vadanti .
Bhavantaragato hi nesaṃ sineho .
Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva , so ca , gahapati , pitāva ahosi .
Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā , upāsako mahāpitā , tathā cūḷāmātā cūḷapitāti .
Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito .
Teneva te yaṃ neva puttassa , na pitu santike kathetuṃ sakkā , taṃ satthu santike nisinnā kathenti .
Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati , yadidaṃ nakulamātā gahapatānī ’’ ti ( a . ni .1.257) te etadagge ṭhapesi .
Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento kathañhi no siyāti āha .
Amatena abhisittoti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘ amatābhiseko ’’ ti daṭṭhabbo , madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘ amatābhiseko ’’ ti veditabbo .
Dūratopīti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi .
Assutavā puthujjanoti idaṃ vuttatthameva .
Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye iriyanato , sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti .
Buddhā eva vā idha ariyā .
Yathāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … tathāgato ariyo ’’ ti vuccatīti ( saṃ . ni .5.1098).
Sappurisānan ti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā .
Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti
P2.252 sappurisā .Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā .
Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca , paccekabuddhā buddhasāvakāpi .
Yathāha –
‘‘ Yo
V2.222M2.232 ve kataññū katavedi dhīro ,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;
Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ ,
Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī ’’ ti .( jā .2.17.78);
‘‘ Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī ’’ ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto , kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti .
Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo , na ca dassane sādhukārī , so ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .
So ca cakkhunā adassāvī , ñāṇena adassāvīti duvidho .
Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto .
Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato .
Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti , na cete ariyānaṃ dassāvino nāma .
Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā , therassa pattacīvaraṃ gahetvā , piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi –
‘‘ ariyā nāma , bhante , kīdisā ’’ ti ?
Thero āha –
‘‘ idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti , evaṃ dujjānāvuso , ariyā ’’ ti .
Evaṃ vuttepi so neva aññāsi .
Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ , ñāṇena dassanameva dassanaṃ .
Yathāha –
‘‘ kiṃ te , vakkali , iminā pūtikāyena diṭṭhena ?
Yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passati .
Yo maṃ passati , so dhammaṃ passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.87).
Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto , ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .
Ariyadhammassa akovidoti , satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo .
Ariyadhamme avinītoti ettha pana –
‘‘ Duvidho vinayo nāma , ekamekettha pañcadhā ;
Abhāvato tassa ayaṃ , avinītoti vuccati ’’.
Ayañhi
V2.223P2.253M2.233 saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo .Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati .
Saṃvaravinayo pi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho .
Pahānavinayo pi tadaṅgappahānaṃ , vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho .
Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .
‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ayaṃ ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) satisaṃvaro .
‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā )
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi ,
Paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa .4)–
Ayaṃ ñāṇasaṃvaro .
‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ ti ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ khantisaṃvaro .
‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro .
Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘ saṃvaro ’’ vinayanato ‘‘ vinayo ’’ ti vuccati .
Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa , tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ .
Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa , kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya , ādīnavadassanena assādasaññāya , nibbidānupassanāya abhiratisaññāya
M2.234 , muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya .Upekkhāñāṇena anupekkhāya , anulomena
V2.224 dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa , gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ , etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .Yaṃ
P2.254 pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa , tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā nayena ( dha . sa .277; vibha .628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .
Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ , etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma .
Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma .
Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayaṭṭhena vinayo , tasmā ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .
Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .
Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
Evamayaṃ saṅkhepato duvidho , bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi , tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘ avinīto ’’ ti vuccatīti .
Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi .
Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato .
Yathāha –
‘‘ Yeva te ariyā , teva te sappurisā .
Yeva te sappurisā , teva te ariyā .
Yo eva so ariyānaṃ dhammo , so eva so sappurisānaṃ dhammo .
Yo eva so sappurisānaṃ dhammo , so eva so ariyānaṃ dhammo .
Yeva te ariyavinayā , teva te sappurisavinayā .
Yeva te sappurisavinayā
M2.235 , teva te ariyavinayā .Ariyeti vā sappuriseti vā , ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā , ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā ’’ ti .
Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati ,‘‘ yaṃ rūpaṃ , so ahaṃ
V2.225 , yo ahaṃ , taṃ rūpan ’’ ti rūpañcaP2.255 attañca advayaṃ samanupassati .Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci , so vaṇṇo .
Yo vaṇṇo , sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati , evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati … pe … advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti diṭṭhipassanāya passati .
Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati .
Attani vā rūpan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati .
Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .
Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito ,‘‘ ahaṃ rūpaṃ , mama rūpan ’’ ti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho .
Tassa taṃ rūpan ti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ .
Vedanādīsupi eseva nayo .
Tattha ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ ti suddharūpameva attāti kathitaṃ .
‘‘ Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ , vedanaṃ attato … pe … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ .
‘‘ Vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānan ’’ ti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .
Tattha ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā , avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti , tā sabbāpi maggāvaraṇā , na saggāvaraṇā , paṭhamamaggavajjhāti veditabbā .
Evaṃ
M2.236 kho , gahapati , āturakāyo ceva hoti āturacitto cāti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva .Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma , taṃ idha dassitaṃ .
No ca āturacittoti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvo
P2.256 dassito .Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito , khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā , satta sekhā neva āturacittā , na anāturacittāti veditabbā .
Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti .
Paṭhamaṃ .