5. Attadīpavaggo
1. Attadīpasuttavaṇṇanā
43. Attadīpavaggassa
P2.268 paṭhame attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho .Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ .
Anaññasaraṇāti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ .
Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato , vuttampi cetaṃ –
‘‘ Attā hi attano nātho ,
Ko hi nātho paro siyā ’’ ti .( dha . pa .160);
Tenāha ‘‘ anaññasaraṇā ’’ ti .
Ko panettha attā nāma ?
Lokiyalokuttaro dhammo .
Tenevāha –
‘‘ dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā ’’ ti .
Yonīti kāraṇaṃ –
‘‘ yoni hesā , bhūmija , phalassa adhigamāyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.227) viya .
Kiṃpahotikāti kiṃpabhutikā , kuto pabhavantīti attho ?
Rūpassa tvevāti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ .
Na paritassatīti na gaṇhāti na gahati .
Tadaṅganibbutoti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto .
Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā .
Paṭhamaṃ .
2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
44. Dutiye
V2.238 dukkhasamudayagāminī samanupassanāti yasmā sakkāyo dukkhaṃ , tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ ti evaṃM2.248 diṭṭhisamanupassanā vuttā , tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti .Dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘ samanupassanā ’’ ti vuttaṃ .
Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .
Dutiyaṃ .
3. Aniccasuttavaṇṇanā
45. Tatiye sammappaññāya daṭṭhabban ti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ .
Virajjati vimuccatīti maggakkhaṇe virajjati , phalakkhaṇe vimuccati .
Anupādāya āsavehīti anuppādanirodhena
P2.269 niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati .Rūpadhātuyātiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva .
Ṭhitan ti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ .
Ṭhitattā santussitan ti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ .
Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva parinibbāyati .
Tatiyaṃ .
4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā
46. Catutthe pubbantānudiṭṭhiyoti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti .
Aparantānudiṭṭhiyoti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti .
Thāmaso parāmāsoti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti .
Ettāvatā paṭhamamaggo dassito .
Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ rūpasmin tiādi āraddhaṃ .
Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā , idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ .
Catutthaṃ .
5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā
47. Pañcame
V2.239 pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññataran ti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti , aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ .Iti ayañceva samanupassanāti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā .
Asmīti cassa avigataṃ hotīti yassa ayaṃ samanupassanā atthi , tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti .
Pañcannaṃ
M2.249 indriyānaṃ avakkanti hotīti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti .Atthi , bhikkhave , manoti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dhammāti ārammaṇaṃ .
Avijjādhātūti javanakkhaṇe avijjā .
Avijjāsamphassajenāti avijjāsampayuttaphassato
P2.270 jātena .Apica manoti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu , āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu .
Dhammā dayo vuttappakārāva .
Asmītipissa hotīti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti .
Ito paresu ayamahamasmīti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ ayaṃ ahamasmī ’’ ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ .
Bhavissan ti sassatadiṭṭhivasena .
Na bhavissan ti ucchedadiṭṭhivasena .
Rūpī bhavissan tiādīni sabbāni sassatameva bhajanti .
Athetthāti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu .
Avijjā pahīyatīti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati .
Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati .
Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo .
Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi , vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti .
Iti tayo papañcā atīto addhā , indriyādīni paccuppanno addhā , tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti .
Pañcamaṃ .
6. Khandhasuttavaṇṇanā
48. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro , cattāro khandhā catubhūmakā .
Sāsavan ti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ .
Upādāniyan ti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ .
Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavaṃ .
Upādātabbanti upādāniyaṃ .
Idhāpi
V2.240 rūpakkhandho kāmāvacaro , avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā .Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ , sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu .
Vedanādayo sāsavāpi atthi , anāsavāpi atthi .
Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā , tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti .
Chaṭṭhaṃ .
7-8.Soṇasuttādivaṇṇanā
49-50.
Sattame
M2.250P2.271 seyyohamasmīti visiṭṭho uttamo ahamasmi .Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya ?
Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho .
Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasi soṇotiādimāha .
Aṭṭhamaṃ uttānameva .
Sattamaaṭṭhamāni .
9-10.Nandikkhayasuttādivaṇṇanā
51-52.
Navamadasamesu nandikkhayā rāgakkhayo , rāgakkhayā nandikkhayoti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ .
Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati , virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati .
Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘ rāgakkhayā nandikkhayo ’’ ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘ nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttan ’’ ti phalaṃ dassitanti .
Navamadasamāni .
Attadīpavaggo pañcamo .
Mūlapaṇṇāsako samatto .