25. Akappiyasayananiddesavaṇṇanā
187-9.
Akappiyāni sayanānīti uccāsayanamahāsayanāni .
Padhānavasena pana ‘‘ sayanānī ’’ ti vuttaṃ , pīṭhādayopi ettheva saṅgayhanti añjanī-saddena avasesāni viya .
Āsandi ca … pe … ubhatorattūpadhānakañceti etāni akappiyānīti sambandho .
Tattha āsandīti sugataṅgulena atirekaṭṭhaṅgulapādakāni mañcapīṭhāni .
Tattha pīṭhaṃ nāma mañco viya nātidīghaṃ vuccati .
Tividhaṃ tūlametissā atthīti tūlī , pakatitūlikā .
‘‘ Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato ’’ ti ṭhapanassa aṭṭhakathāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .254) vuttattā ṭhapanañca yathākathañci hoti , yutti ca hotīti ,‘‘ tattheva sīharūpādiṃ dassetvā kato pana vaṭṭatīti vadantī ’’ ti yaṃ ṭīkāyaṃ vuttaṃ , taṃ ‘‘ kimiti evaṃ vadantī ’’ ti vatvā paṭikkhipitabbaṃ .
‘‘ Akappiyarūpakato akappiyamañco pallaṅko nāmā ’’ ti hi
M0.342 sārasamāse pi .Āsandī pallaṅko uccāsayanaṃ , sesā mahāsayanaṃ .
Paṭikā uṇṇāmayo setattharaṇo .
Gono caturaṅgulādhikalomo mahākojavo .
Cittakaṃ vānavicitro uṇṇāmayattharaṇo .
Uṇṇā eḷakalomaṃ .
Paṭalikā ghanapupphikā .
Vikatīti sīhabyagghādirūpavicitto .
Uddalomīti ekato uggatalomo .
Ekantalomikāti ubhato uggatalomo .
Kuttaṃ soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggo .
Koseyyaṃ ratanaparisibbitaṃ koseyyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ , kaṭṭissaṃ ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ .
Hatthino ca assā ca rathā cāti senaṅgānaṃ bahutte samāhāradvando , hatthiassarathe tesaṃ piṭṭhīsu attharāti tappuriso .
Ajinappaveṇīti ajinānaṃ ajinamigacammānaṃ mañcappamāṇena dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbitā paveṇī .
Kadalimigānaṃ idaṃ kadalimigaṃ , kiṃ taṃ ?
Cammaṃ , pavaro ca so paccattharo cāti
V0.291 pavarapaccattharo , so ca taṃ setavatthassa upari atthatañca , kadalimigañca taṃ pavarapaccattharañcāti samāso , pavarapaccattharaṇasaṅkhātaṃ setavatthassa upari pattharitaṃ kadalimigappavarapaccattharaṇanti attho .Taṃ kira evaṃ karonti .
Ṭīkāyaṃ pana yathāvuttadvayena atthataṃ aññameva kiñci vuttaṃ , taṃ na yuttaṃ ‘‘ ajinappaveṇī dhāretabbā ’’ tiādinā ( mahāva .254) visuṃ attharaṇānameva vuttattā .
Tesu hi vuttesu tadatthataṃ vuttameva siyā , tathā ca vuttaṃ heṭṭhā visuṃ paṭikādikanti .
Salohitavitānan ti etaṃ ‘‘ ubhatorattūpadhānakan ’’ timassa visesanaṃ .
Lohitavitānena saha vattamānanti samāso .
Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati .
Rattaṃ upadhānaṃ sīsūpadhānaṃ pādūpadhānañca rattūpadhānakaṃ , ubhato mañcassa sīsapādanikkhepanaṭṭhāne rattūpadhānakanti
M0.343 alopasamāso .Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhayapassesu rattādivaṇṇaṃ vicitraṃ , taṃ pamāṇayuttameva vaṭṭati .
Tatridaṃ pamāṇaṃ – vitthārato tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ , majjhe muṭṭhiratanaṃ , dīghato pana diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vā .
Paribhuñjatoti iminā karontassa kārāpentassa katthaci chedanakaṃ pācittiyanti dīpeti .
190. Dhammāsane ca bhattagge ca ghare cāpi āsandādittayā sese gihisantake gihivikaṭe sati nisīdituṃ labbhatīti ajjhāhāro padasambandho veditabbo .
Gihisantaketi iminā saṅghikampi upalakkheti .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , ṭhapetvā tīṇi āsandiṃ pallaṅkaṃ tūlikaṃ gihivikaṭan ’’ ti ( cūḷava .314) sāmaññena vuttaṃ .
Sāmaññajotanāya pana visesepi avaṭṭhānato āsandādittayāti ettha dhammāsane āsandādittayā seseti yojetvā attho gahetabbo .
Aṭṭhakathāya ñhi ‘‘ āsandī pallaṅko gonako ’’ tiādipāḷikkame āsandādidvayamādito hitvā ‘‘ gonakādīni saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā mañcapīṭhakesu attharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti , dhammāsane pana gihivikaṭanīhārena labbhanti , tatrāpi nipajjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .320) vuttaṃ .
Bhattaggaṃ nāma vihāre dānaṭṭhānaṃ .
Dhammāsanaṃ pana yattha katthaci .
Ghareti antaraghare .
Nisīdituṃ labbhateti iminā nipajjituṃ na vaṭṭatīti dīpeti .
Saṃkhipanaṃ antokaraṇaṃ saṅkhepo , bhūmattharaṇe saṅkhepo assa sayanassāti samāso .
Tasmiṃ bhūmattharaṇe antokaraṇabhūmattharato bhūmattharaṇamevāti daṭṭhabbaṃ .
Sayituñcāti attano kappiyapaccattharaṇaṃ attharitvā sayituñca nisīdituñca .
‘‘ Paribhaṇḍakataṃ bhūmiṃ vā bhūmattharaṇasenāsanaṃ
V0.292 vā saṅghikamañcapīṭhaṃ vā attano santakena paccattharaṇena paccattharitvāvaM0.344 nipajjitabban ’’ ti hi aṭṭhakathāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .324) vuttaṃ .Idañca āsandādīnampi aññathattakaraṇe paribhoge lakkhaṇavacanaṃ .
Vuttañhi bhagavatā ‘‘ anujānāmi bhikkhave , āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ , pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ , tūlikaṃ vijaṭetvā bibbohanaṃ kātuṃ , avasesaṃ bhūmattharaṇaṃ kātun ’’ ti ( cūḷava .320).
191. Caturaṃsapīṭhā ca … pe … pañcaṅgā ca uccapādakā kappantīti atthato vacanaṃ vipallāsetvā sambandhitabbaṃ ,‘‘ kappiyā ’’ ti iminā vā sambandho veditabbo .
Tattha cattāro aṃsā koṇā yesaṃ , te ca te pīṭhā cāti samāso .
Tiṇṇaṃ apassayānaṃ , catunnañca pādānaṃ vasena satta aṅgāni yesanti samāso .
Ekāpassayassa vasena pañcaṅgā .
Caturaṃsapīṭhānaṃ visuṃ kappiyabhāvassa vuttattā sattaṅgādayo pana dīghāti viññāyanti .
Pāḷiyaṃ bhattaggassa ekayoganiddiṭṭhattā ekayoganiddiṭṭhānaṃ saha vā pavatti , saha vā nivattīti ghareti iminā bhattaggassapi gahaṇaṃ .
Eva -saddo aṭṭhānappayutto , tasmā tūlonaddhā mañcapīṭhā ghare vā bhattagge vā nisīditumeva kappantīti sambandho .
Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘ tena kho pana samayena manussā bhattagge antaraghare tūlonaddhaṃ mañcampi pīṭhampi paññapenti .
Bhikkhū kukkuccāyantā nābhinisīdanti .
Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .
Anujānāmi , bhikkhave , gihivikaṭaṃ abhinisīdituṃ , na tveva abhinipajjitun ’’ ti ( cūḷava .314).
Te pana karontassa vā kārāpentassa vā uddālanakaṃ pācittiyaṃ .
192. Sānulomānaṃ channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ chavi etāsanti viggaho .
Pañca bhisīti coḷāditūlagaṇanāya pañcakā vuttā .
Sabbatthāti vihāramañcapīṭhādīsu sabbattha .
193. Tūlattayan ti
M0.345 simbalirukkhādīnaṃ khīravalliādīnaṃ erakādīnaṃ tiṇānaṃ tūlattayaṃ .Bhisigabbho coḷādiko pañcavidho bhisigabbho .
Migapakkhinaṃ lomānīti etaṃ sabbanti seso .
Miga -saddeneva sabbepi sīhādayo catuppadā , pakkhi -saddena sabbepi haṃsamorādayo gahitā .
Nanu ca bhisigabbhasaddantogadhāya uṇṇāya migapakkhilomānampi gahaṇasabbhāvepi tesaṃ visuṃ gahaṇe sati punaruttidoso āpajjatīti ?
Nāpajjati manussalomapariccāgavibhāvanappayojanasabbhāvato .
Nanu ca evampi dosoyeva ,‘‘ manussalomamuṇṇāyan ’’ tiādinā
V0.293 bhisigabbhānaṃ upari nīyamānattā gamyate bibbohanepi ayameva bhisigabbhoti ?Saccaṃ , tathāpi na doso , gamyamānatthassa saddassa payogaṃ pati kāmacāroti .
Masūrake tūlavajjā anuññātāti vipariṇāmetvā sambandhitabbaṃ .
Masūrakaṃ nāma cammachavikā bhisīti vadanti .
194. Uṇṇāyaṃ manussalomañca paṇṇe suddhaṃ tamālakañca pupphañca appaṭivekkhitaṃ āsanañceva na labbhanti sambandho .
Manussaloman ti iminā na kevalaṃ idha eḷakalomameva uṇṇā , atha kho kappiyākappiyamaṃsajātīnaṃ pakkhicatuppadānaṃ lomampīti dasseti .
Pupphan ti piyaṅgubakulapupphādi .
Tamālaka saddeneva upacārato pattaṃ gahetvā ‘‘ tamālakan ’’ ti vuttaṃ .
Appaṭivekkhitan ti anupaparikkhitaṃ .
Kīdisaṃ pana paṭivekkhitabbaṃ , kīdisaṃ na paṭivekkhitabbanti ?
Yaṃ vinicchayato viññātaṃ , taṃ na paṭivekkhitabbaṃ , itaraṃ hatthena parāmasantena paṭivekkhitabbaṃ .
Akappiyasayananiddesavaṇṇanā niṭṭhitā .