44. Uposathaniddesavaṇṇanā
410. Duve uposathāti sulabhappavattivasena vuttaṃ .
Tayo pana divasavaseneva uposathā cātuddasiko
V0.350 pannarasiko sāmaggikoti .Tattha hemantagimhavassānānaṃ tiṇṇaṃ utūnaṃ tatiyasattamapakkhesu dve dve katvā cha cātuddasikā , sesā pannarasikāti evaṃ ekasaṃvacchare catuvīsatiuposathā .
Idaṃ tāva lokassa pakaticārittaṃ .
‘‘ Āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabban ’’ tiādivacanato ( mahāva .178) pana tathārūpapaccaye sati aññasmimpi cātuddase uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati .
411. Suttuddeso saṅghassevāti yojanā .
Adhiṭṭhānañca taṃ uposatho cāti kammadhārayo .
Sesānan ti dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā .
‘‘ Duve ’’ tiādinā ca cātuddaso pannaraso sāmaggīti divasavasena , suttuddeso adhiṭṭhānaṃ pārisuddhīti karaṇappakārena , saṅghuposatho gaṇuposatho puggaluposathoti puggalavasena cāti nava uposathā dīpitā honti .
412. Pubbakicceti –
‘‘ Chandapārisuddhiutukkhānaṃ , bhikkhugaṇanā ca ovādo ;
Uposathassa etāni , pubbakiccanti vuccatī ’’ ti .( mahāva . aṭṭha .168)–
Evaṃ
M0.419 aṭṭhakathācariyehi vutte pubbakaraṇānantaraṃ kattabbe pubbakicce .Pubbakaraṇeti –
‘‘ Sammajjanī padīpo ca , udakaṃ āsanena ca ;
Uposathassa etāni , pubbakaraṇanti vuccatī ’’ ti .( mahāva . aṭṭha .168)–
Evaṃ aṭṭhakathācariyeheva vutte sabbapaṭhamaṃ kattabbe pubbakaraṇe .
Pattakalleti uposathādīnaṃ catunnaṃ aṅgānaṃ sambhavena patto kālo imassāti pattakālaṃ , pattakālameva pattakallaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Uposathādikammaṃ .
Taṃ pana catūhi aṅgehi saṅgahitaṃ .
Yathāhu aṭṭhakathācariyā –
‘‘ Uposatho
V0.351 yāvatikā ca bhikkhū kammappattā ,Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti ;
Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti ,
Pattakallanti vuccatī ’’ ti .( mahāva . aṭṭha .168);
Samāniteti sammā ānīte pavattiteti attho .
Soti suttuddeso .
Pañcadhāti nidānuddeso pārājikuddeso saṅghādisesuddeso aniyatuddeso vitthāruddesoti evaṃ pañcadhā .
413. Vināntarāyan ti rājantarāyo corantarāyo agyantarāyo udakantarāyo manussantarāyo amanussantarāyo vāḷantarāyo sarīsapantarāyo jīvitantarāyo brahmacariyantarāyoti ( mahāva .150) vuttesu dasasu yaṃ kiñci antarāyaṃ vinā .
Saṅkhepenāti vinā vitthāraṃ .
‘‘ Ettha dvīsu tīsu vā uddesesu visadesu therova issaro ’’ ti vuttattā avattantepi vaṭṭatīti yojanā .
Etthāti pañcasu uddesesu .
Avattanteti therassa vitthārena avattamāne appaguṇe .
Vaṭṭatīti
M0.420 saṃkhittena uddisitumpi vaṭṭati .Imināva yassa kassaci uddesakassa avattantepi vaṭṭatīti viññāyati .
Dvīsu vattamānesu issaratte adhike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ ‘‘ tīsū ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Therova issaro ’’ tiādinā idaṃ paridīpeti – dve akhaṇḍā suvisadā vācuggatā , therādheyyaṃ pātimokkhaṃ , sace pana ettakampi visadaṃ kātuṃ na sakkoti , byattassa bhikkhuno āyattaṃ hoti , tasmā sayaṃ uddisitabbaṃ , aññā vā ajjhesitabboti .
414. Uddisante samā vā atha thokikā vā yadi āgaccheyyunti sambandhanīyaṃ .
Uddisante āvāsikehi pātimokkhe uddissamāne .
Samā vā thokikā vāti āvāsikehi samā vā thokikā vā āgantukā bhikkhū .
Avasesakaṃ sotabban ti iminā ettāvatāpi uposatho katoyeva nāmāti dīpeti .
415. Uddiṭṭhamatteti uddiṭṭhaṃyeva uddiṭṭhamattaṃ .
Matta -saddo avadhāraṇe .
Sakalāya ekaccāya vā uṭṭhitāya samā vā thokikā vā yadi āgaccheyyunti yojanā .
Sakalāyāti sabbāya parisāya .
Esaṃ santike pārisuddhiṃ kareyyun ti esaṃ āvāsikānaṃ samīpe te āgantukā bhikkhū
V0.352 pārisuddhiuposathaṃ kareyyunti attho .Atha bahukā ce , sabbavikappesu pubbakiccaṃ katvāti yojanīyaṃ .
Vikappīyanti parikappīyantīti vikappā , avasesasavanapārisuddhiuposathavidhānā sabbe ca te vikappā ceti sabbavikappā .
Tesu .
Punuddiseti puna pātimokkhaṃ uddiseyya .
416. Itarānan ti āgantukānaṃ .
Itaroti cātuddaso .
Ettha pana yesaṃ pannaraso , te atītaṃ uposathaṃ cātuddasikaṃ akaṃsūti veditabbā .
Ayametthādhippāyo – tādise paccaye sati cātuddasikassa katattā tesaṃ yathāvuttatatiyasattamapakkhasaṅkhātacātuddasike
M0.421 sampatte terasīcātuddasīkattabbattā anuposathattā pana tattha uposatho na katoti cātuddasoyeva pannaraso jāto .Samānetareti samā ūnā itareti padacchedo .
Itareti āgantukā .
Purimānaṃ anuvattantūti āvāsikehi ‘‘ ajjuposatho pannaraso ’’ ti pubbakicce kayiramāne purimānaṃ āvāsikānaṃ anuvattantūti attho .
Sacedhikāti yadi āgantukā bahukā honti .
Purimāti āvāsikā .
Tesaṃ anuvattantūti tesaṃ āgantukānaṃ ‘‘ ajjuposatho cātuddaso ’’ ti pubbakicce kayiramāne anuvattantu .
Sesepīti āgantukānaṃ pannarasavārepi .
Ayaṃ nayoti ‘‘ āgantukānaṃ pannaraso itarānaṃ sacetaro ’’ tiādiko ayameva nayo .
Ettha pana yesaṃ pannaraso , te tiroraṭṭhato vā āgatā atītaṃ vā uposathaṃ cātuddasikaṃ akaṃsūti veditabbo .
417. Atītuposathassa cātuddasiyaṃ katattā cātuddasiyaṃ pannarasuposatho katoti pannarasī āvāsikānaṃ pāṭipado jātoti āha ‘‘ āvāsikānaṃ pāṭipado ’’ ti .
Itarānan ti āgantukānaṃ .
Uposathoti pannaraso uposatho .
Samathokānan ti attanā samānaṃ vā thokānaṃ vā āgantukānaṃ .
Mūlaṭṭhāti āvāsikā .
Kāmato dentūti attano icchāya dentu .
418. No ce dentīti yadi āvāsikā kāyasāmaggiṃ na denti , tesaṃ pana āvāsikānaṃ hiyyo uposathassa katattā ajja uposathakaraṇaṃ natthi .
Bahūsu anicchāya kāyasāmaggiṃ dadeyyāti yojanā .
Bahūsūti āgantukesu
M0.422 bahukesu .Bahi vā vajeti āvāsikabhikkhuparisā nissīmaṃ vā vajeyyāti attho .
419. Sāveyya suttan ti pātimokkhasaṅkhātaṃ suttaṃ vāyamitvā sāveyya .
420. Sammajjituṃ
V0.353 … pe … udakāsanaṃ paññapetuñca mahātherena pesito kallo na kareyya tathāti sambandho .Kalloti agilāno .
Tathāti dukkaṭaṃ atidisati .
Āsanesu asati antamaso sākhābhaṅgampi kappiyaṃ kārāpetvā paññapetabbaṃ .
Tele asati kapalle aggipi jāletabbo .
421-3.
Paṭṭhapetvā dakāsanan ti paribhojanīyapānīyodakañca āsanañca sannihitaṃ katvā .
Gaṇañattin ti idāni vakkhamānaṃ gaṇena ṭhapetabbaṃ ñattiṃ .
Teti aññe duve bhikkhū .
Samattapubbārambhenāti samatto niṭṭhito pubbesu uttarāsaṅgaekaṃsakaraṇādīsu ārambho yassāti tipadabahubbīhi .
Navena te evamīriyāti sambandho .
Teti itare dve .
424. Kattabbaṃ katvā pubbakiccādikaṃ sampādetvā navo evaṃ īriyoti yojanā .
427. Yatthāti yasmiṃ vihāre ekekassa pārisuddhiṃ haritvānāti sambandho .
Ekekassāti ettha vicchāyaṃ dvittaṃ .
Kiriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpituṃ icchā vicchā .
Ettha pana chandapārisuddhiharaṇasaṅkhātāya kiriyāya catūsu ca tīsu ca dvīsu ca bhinnamekekaṃ byāpituṃ sambandhituṃ icchāti vicchā .
Itarītareti etthāpi karaṇakiriyāvasena veditabbaṃ .
Tayo dve eko vā taṃ taṃ saṅghuposathaṃ gaṇuposathaṃ puggaluposathaṃ vāti vuttaṃ hoti .
Ayametthādhippāyo – catūsu ekassa āharitvā tayo pārisuddhiuposathaṃ karonti , tīsu vā ekassa āharitvā dve saṅghuposathaṃ karonti , adhammena vaggaṃ uposathakammaṃ .
Atha pana ekassa āharitvā tayo saṅghuposathaṃ karonti , ekassa āharitvā dve pārisuddhiuposathaṃ
M0.423 karonti , adhammena vaggaṃ nāma hoti .Yadi pana cattāropi sannipatitvā pārisuddhiuposathaṃ karonti , tayo vā dve vā saṅghuposathaṃ karonti , adhammena samaggaṃ nāma hotīti .
Tabbipariyāyena dhammena samaggaṃ veditabbaṃ .
428. Vagge samagge vā ‘‘ vaggo ’’ ti saññino vimatissa vā karoto dukkaṭanti sambandho .
Vaggeti vaggasaṅghe .
Vimatissāti ‘‘ vaggo nu kho , samaggo ’’ ti evaṃ vematikassa .
Imināva kukkuccapakatavāropi upalakkhito .
Karototi uposathaṃ karontassa .
Bhedādhippāyena karototi
V0.354 yojanā .Ettha pana pāpassa balavatāya thullaccayaṃ vuttaṃ .
Saññinoti saññāsīsena cittaṃ vuttaṃ , cittavatoti attho .
429-30.
‘‘ Ukkhittassā ’’ tiādinā vajjanīyapuggale dasseti .
Ukkhittassāti kattuatthe sāmivacanaṃ .
Nisinnasaddassa kammasādhanattā ukkhittādīhi kattūhi bhavitabbanti .
‘‘ Sesānan ’’ ti visesanassa bhikkhūnaṃ byabhicārena sātthakatā .
Abhabbassa paṇḍakādiekādasavidhassa abhabbassa .
Nisinnaparisāyañca pātimokkhaṃ na uddiseti sambandho .
Sabhāgāpattiko tathā na uddiseti yojetabbaṃ .
Vikālabhojanādivatthuto samāno bhāgo koṭṭhāso etissāti sabhāgā , sā āpatti assāti bahubbīhi .
Chandena parivutthenāti ettha catubbidhaṃ pārivāsiyaṃ parisapārivāsiyaṃ rattipārivāsiyaṃ chandapārivāsiyaṃ ajjhāsayapārivāsiyanti .
Tattha bhikkhū kenacideva karaṇīyena sannipatitā
M0.424 honti , atha meghuṭṭhānādinā kenacideva karaṇīyena anokāso , atha ‘‘ aññattha gacchāmā ’’ ti chandaṃ avissajjitvāva uṭṭhahanti , idaṃ parisapārivāsiyaṃ nāma kiñcāpi parisapārivāsiyaṃ , chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati .‘‘ Yāva pana sabbe sannipatanti , tāva dhammaṃ suṇissāmā ’’ ti ekaṃ ajjhesanti , tasmiṃ dhammakathaṃ kathenteyeva aruṇo uggacchati , sace cātuddasikaṃ kātuṃ nisinnā , pannarasoti kātuṃ vaṭṭati , sace pannarasikaṃ kātuṃ nisinnā , pāṭipade anuposathe uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati , aññaṃ pana saṅghakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati , idaṃ rattipārivāsiyaṃ nāma .
Evaṃ pana nisinne koci nakkhattapāṭhako bhikkhu ‘‘ ajja nakkhattaṃ dāruṇaṃ , imaṃ kammaṃ mā karothā ’’ ti vadati , te tassa vacanena chandaṃ vissajjetvā tattheva nisinnā honti , athañño āgantvā ‘‘ nakkhattaṃ paṭimānentaṃ , attho bālaṃ upaccagā ’’ ti ( jā .1.1.49) vatvā ‘‘ kiṃ nakkhattena , karothā ’’ ti vadati , idaṃ chandapārivāsiyañceva ajjhāsayapārivāsiyañca .
Ekasmiṃ pārivāsiye puna chandapārisuddhiṃ ānetvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati .
431. Āpannañca
V0.355 vematikañca adesayitvā vā nāvikatvā vā uposathaṃ kātuṃ na ca kappatīti sambandho .Nāvikatvāti garukāpattiṃ anāvikatvā .
Na cāti neva .
432. Aṭṭhitoposathāti aṭṭhito avissaṭṭho uposatho yasminti bahubbīhi .
Tadahūti tasmiṃ uposathadivase .
Antarāyaṃ vā saṅghaṃ vā vinā adhiṭṭhātuṃ sīmameva vā
M0.425 na vajeti yojanā .Adhiṭṭhātun ti iminā gaṇuposathampi upalakkheti .
Sīman ti iminā nadimpi .
Uposathaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .