49. Caturārakkhaniddesavaṇṇanā
461-2.
Buddhānussati
M0.432 … pe … maraṇassatīti imā caturārakkhā nāmāti seso .Ārakattādināti ārakabhāvo ārakattaṃ , taṃ ādi yassa ‘‘ arīnaṃ hatattā ’’ tiādikassa taṃ ārakattādi .
Tena tena maggena savāsanānaṃ arānaṃ hatattā ārakā sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhitoti ā-kārassa rassattaṃ , ka-kārassa ha-kāraṃ sānunāsikaṃ katvā ‘‘ arahan ’’ ti padasiddhi veditabbā .
‘‘ Ārakā ’’ ti ca vutte sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato , visesatthinā ca visesassa anuppayojitabbattā ‘‘ kilesehī ’’ ti labbhati .
Sammāti aviparītaṃ .
Sāman ti sayameva , aparaneyyo hutvāti attho .
‘‘ Sambuddho ’’ ti hi ettha saṃ-saddo ‘‘ sayan ’’ ti etassa atthassa bodhako daṭṭhabbo .
Buddhatoti bhāvappadhānoyaṃ niddeso , buddhattāti attho .
‘‘ Arahaṃ ’’ iti vā ‘‘ sammāsambuddho ’’ iti vā bhagavato navabhede guṇe yā punappunaṃ anussati , sā buddhānussatīti yojanā .
‘‘ Sammāsambuddho itī ’’ ti vattabbe a-kāro sandhivasena āgato .
Iti -saddo panettha ādiattho , iccādīti attho .
Navabhedeti ‘‘ anuttaro purisadammasārathī ’’ ti ekato gahetvā .
Ettha pana upacāro uppajjati , na appanā , tathā maraṇassatiyaṃ .
Itaresu pana ubhayampi uppajjatīti veditabbaṃ .
Buddhānussati .
463-4.
‘‘ Sīmaṭṭhā ’’ tiādinā mettābhāvanaṃ dasseti .
Sīmaṭṭhasaṅgheti sīmāyaṃ tiṭṭhatīti sīmaṭṭho
V0.362 , sova saṅgho .Gocaragāmamhi issare janeti sambandho .
Tattha mānuse upādāya sabbasattesūti yojetabbaṃ .
Tatthāti tasmiṃ gāme .
Sukhitā hontu averāti padacchedo .
Ādināti
M0.433 ‘‘ abyāpajjā hontu , anīghā hontu , sukhī attānaṃ pariharantū ’’ ti iminā .Paricchijja paricchijjāti ‘‘ imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū ’’ tiādinā evampi paricchinditvā paricchinditvā .
Mettābhāvanā .
465-6.
Idāni asubhaṃ niddisanto sabbapaṭhamaṃ sādhetabbaṃ sattavidhamuggahakosallaṃ ‘‘ vaṇṇe ’’ ccādinā dasseti .
Sattavidhañhi taṃ nayato āgataṃ vācāsajjhāyamanasāsajjhāyehi saddhiṃ .
Tattha paṭhamaṃ vācāya sajjhāyantena cattāri tacapañcakādīni paricchinditvā anulomappaṭilomavasena kātabbaṃ .
Yathā pana vacasā , tatheva manasāpi sajjhāyo kātabbo .
Vacasā sajjhāyo hi manasā sajjhāyassa paccayo .
So pana lakkhaṇappaṭivedhassa paccayo .
Tattha vaṇṇo nāma kesādīnaṃ vaṇṇo .
Saṇṭhānaṃ tesaṃyeva saṇṭhānaṃ .
Okāso tesaṃyeva patiṭṭhokāso .
Disā nābhito uddhaṃ uparimadisā , adho heṭṭhimā .
Paricchedo nāma ‘‘ ayaṃ koṭṭhāso heṭṭhā ca upari ca tiriyañca iminā nāma paricchinno ’’ ti evaṃ sabhāgaparicchedo ceva ‘‘ kesā na lomā , lomā na kesā ’’ ti evaṃ amissakatāvasena visabhāgaparicchedo ca .
Kesādikoṭṭhāse vavatthapetvāti sambandho .
Vavatthapetvāti vuttanayena vavatthapetvā .
Evaṃ vavatthapentena yathāvuttaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ sampādetvā aṭṭhārasavidhaṃ manasikārakosallaṃ sampādetabbanti dassetuṃ ‘‘ anupubbato ’’ tiādimāha .
Tattha appanāto tayo ca suttantāti ime cattāropi nayatovāgate nātisīghādīsu pakkhipitvā dasavidhatā veditabbā .
Anupubbatoti sajjhāyakaraṇato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā .
Nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ katvāti kiriyāvisesanaṃ .
Vikkhepaṃ
M0.434 paṭibāhayan ti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepaṃ paṭibāhanto .Paṇṇattiṃ samatikkammāti yāyaṃ ‘‘ kesā lomā ’’ ti paṇṇatti , taṃ atikkamitvā ,‘‘ paṭikkūlan ’’ ti cittaṃ ṭhapetvāti adhippāyo .
Anupubbato muñcantassāti yo yo koṭṭhāso na upaṭṭhāti , taṃ taṃ anukkamena muñcato , tassa ‘‘ bhāvanā ’’ ti iminā sambandho veditabbo .
467. Evaṃ ubhayakosallaṃ sampādetvā sabbakoṭṭhāse vaṇṇādivasena vavatthapetvā vaṇṇādivaseneva
V0.363 pañcadhā paṭikkūlatā vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘ vaṇṇā ’’ tiādimāha .Vaṇṇa … pe … okāsehi koṭṭhāse paṭikkūlāti bhāvanā asubhanti yojanā .
Tatra kesā tāva pakativaṇṇena kāḷakā addāriṭṭhakavaṇṇā , saṇṭhānato dīghavaṭṭatulādaṇḍasaṇṭhānā , disato uparimadisāya jātā , okāsato ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi , purato naḷāṭantena , pacchato gaḷavāṭakena paricchinnā , sīsakaṭāhaveṭhanaallacammaṃ kesānaṃ okāso .
Paricchedato kesā sīsaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena heṭṭhā attano mūlatalena , upari ākāsena , tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
Dve kesā ekato natthīti ayaṃ sabhāgaparicchedo .
‘‘ Kesā na lomā , lomā na kesā ’’ ti evaṃ avasesaekatiṃ sakoṭṭhāsehi amissīkatā kesā nāma pāṭiyekko eko koṭṭhāsoti ayaṃ visabhāgaparicchedo .
Idaṃ kesānaṃ vaṇṇādito nicchayanaṃ .
Idaṃ pana nesaṃ vaṇṇādivasena pañcadhā paṭikkūlato nicchayanaṃ – kesā nāmete vaṇṇatopi paṭikkūlā āsayatopi saṇṭhānatopi gandhatopi okāsatopi paṭikkūlāti evaṃ sesakoṭṭhāsānampi yathāyogaṃ veditabbaṃ .
Uddhumātādivatthūsūti
M0.435 uddhumātakavinīlakavipubbakavicchiddakavikkhāyitakavikkhittakahatavi- kkhittakalohitakapuḷavakaaṭṭhikasaṅkhātesu dasesu aviññāṇakaasubhavatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattā bhāvanā vā asubhanti sambandho .Asubhabhāvanā .
468.‘‘ Maraṇaṃ me bhavissatī ’’ ti vā ‘‘ jīvitaṃ me uparujjhatī ’’ ti vā ‘‘ maraṇaṃ maraṇan ’’ ti vā yoniso bhāvayitvānāti yojanā .
Jīvitan ti rūpajīvitindriyañca arūpajīvitindriyañca .
Yonisoti upāyena .
Evaṃ pavattayatoyeva hi ekaccassa nīvaraṇāni vikkhambhanti , maraṇārammaṇā sati saṇṭhāti , upacārappattameva kammaṭṭhānaṃ hoti .
469-470.
Yassa pana ettāvatā na hoti , tena vadhakapaccūpaṭṭhānādīhi aṭṭhahākārehi maraṇaṃ anussaritabbanti dassetuṃ ‘‘ vadhakassevā ’’ tiādimāha .
Vadhakassa iva upaṭṭhānāti ‘‘ imassa sīsaṃ chindissāmī ’’ ti asiṃ gahetvā gīvāya sañcārayamānassa vadhakassa viya maraṇassa upaṭṭhānato .
Sampattīnaṃ vipattitoti bhogasampattiyā jīvitasampattiyā ca vināsamaraṇasaṅkhātavipattito .
Upasaṃharatoti yasamahattato puññamahattato thāmamahattato iddhimahattato paññāmahattato paccekabuddhato sammāsambuddhatoti imehi sattahākārehi attano upasaṃharaṇato
V0.364 .Kāyabahusādhāraṇāti asītiyā kimikulānaṃ , anekasatānaṃ rogānaṃ , bāhirānañca ahivicchikādīnaṃ maraṇassa paccayānaṃ sādhāraṇato .
Āyudubbalatoti assāsapassāsūpanibaddhattairiyāpathūpanibaddhattādinā āyuno dubbalato .
Kālavavatthānassa abhāvatoti ‘‘ imasmiṃyeva kāle maritabbaṃ , na aññasmin ’’ ti evaṃ kālavavatthānassa abhāvato .
Addhānassa paricchedāti ‘‘ manussānaṃ jīvitassa paricchedo nāma
M0.436 etarahi paritto , addhā yo ciraṃ jīvati , so vassasataṃ jīvatī ’’ ti evaṃ addhānassa kālassa paricchedato .Ettha pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattukāmena buddhaputtena yaṃ kātabbaṃ , taṃ ādikammikassa kulaputtassa vasena ādito paṭṭhāya saṅkhepenopadissāma .
Catubbidhaṃ tāva sīlaṃ sodhetabbaṃ .
Tattha tividhā visujjhanā anāpajjanaṃ , āpannavuṭṭhānaṃ , kilesehi ca appaṭipīḷanaṃ .
Evaṃ visuddhasīlassa hi bhāvanā sampajjati .
Yampidaṃ cetiyaṅgaṇavattādīnaṃ vasena ābhisamācārikasīlaṃ vuccati , tampi sādhukaṃ paripūretabbaṃ .
Tato –
‘‘ Āvāso ca kulaṃ lābho , gaṇo kammañca pañcamaṃ ;
Addhānaṃ ñāti ābādho , gantho iddhīti te dasā ’’ ti .( visuddhi .1.41)–
Evaṃ vuttesu dasasu palibodhesu yo palibodho , yo upacchinditabbo .
Evaṃ upacchinnapalibodhena –
‘‘ Piyo garu bhāvanīyo , vattā ca vacanakkhamo ;
Gambhīrañca kathaṃ kattā , no cāṭṭhāne niyojako ’’ ti .( a . ni .7.37)–
Evaṃ vuttalakkhaṇaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ .
Taṃ duvidhaṃ hoti sabbatthakakammaṭṭhānañca pārihāriyakammaṭṭhānañca .
Tattha sabbatthakakammaṭṭhānaṃ nāma bhikkhusaṅghādīsu mettā , maraṇassati ca ,‘‘ asubhasaññā ’’ tipi eke .
Etaṃ pana tayaṃ sabbattha atthayitabbaṃ icchitabbanti
V0.365 katvā , adhippetassa ca yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā ‘‘ sabbatthakakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati .Aṭṭhatiṃsārammaṇesu pana yaṃ yassa caritānukūlaṃ , taṃ tassa niccaṃ pariharitabbattā yathāvutteneva nayena ‘‘ pārihāriyakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati , tato –
‘‘ Mahāvāsaṃ
M0.437 navāvāsaṃ , jarāvāsañca panthaniṃ ;Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca , phalaṃ patthitameva ca .
‘‘ Nagaraṃ dārunā khettaṃ , visabhāgena paṭṭanaṃ ;
Paccantasīmāsappāyaṃ , yattha mitto na labbhati .
‘‘ Aṭṭhārasetāni ṭhānāni , iti viññāya paṇḍito ;
Ārakā parivajjeyya , maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā ’’ ti .( visuddhi .1.52)–
Vuttaaṭṭhārasasenāsanadosavajjitaṃ ‘‘ idha , bhikkhave , senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ .
Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā .
Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammavinayadharā mātikādharā .
Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘ idaṃ bhante kathaṃ , imassa ko attho ’ ti .
Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti , anuttānīkatañca uttāniṃ karonti , anekavihitesu ca kaṅkhāṭhānīyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti .
Evaṃ kho , bhikkhave , senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī ’’ ti ( a . ni .10.11) vuttapañcaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ upagamma tattha vasantena ‘‘ dīghāni kesalomanakhāni chinditabbāni , jiṇṇacīvaresu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā tantacchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ , kiliṭṭhāni rajitabbāni , sace patte malaṃ hoti , patto pacitabbo , mañcapīṭhādīni sodhetabbānī ’’ ti evaṃ vuttaupacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ vinodetvā ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā
M0.438 ācariyuggahato ekapadampi asammuyhantena manasi kātabbanti .Caturārakkhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .