2. Avidūrenidānakathā

TusitapureV1.62 vasanteyeva pana bodhisatte buddhakolāhalaṃ nāma udapādi .

Lokasmiñhi tīṇi kolāhalāni mahantāni uppajjanti kappakolāhalaṃ , buddhakolāhalaṃ , cakkavattikolāhalanti .

Tattha ‘‘ vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti –

‘‘ mārisā , ito vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati , ayaṃ loko vinassissati , mahāsamuddopi sussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍayhissanti vinassissanti , yāva brahmalokā lokavināso bhavissati , mettaṃ mārisā , bhāvetha , karuṇaṃ , muditaṃ , upekkhaṃ mārisā , bhāvetha , mātaraṃM1.59 upaṭṭhahatha , pitaraṃ upaṭṭhahatha , kule jeṭṭhāpacāyino hothā ’’ ti .

Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma .

‘‘ Vassasahassaccayena pana sabbuññubuddho loke uppajjissatī ’’ ti lokapāladevatā ‘‘ ito , mārisā , vassasahassaccayena sabbaññubuddho loke uppajjissatī ’’ ti ugghosentiyo āhiṇḍanti .

Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma .

‘‘ Vassasatassaccayena cakkavattirājā uppajjissatī ’’ ti devatāyo ‘‘ ito mārisā vassasataccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī ’’ ti ugghosentiyo āhiṇḍanti .

Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma .

Imāni tīṇi kolāhalāni mahantāni honti .

Tesu buddhakolāhalasaddaṃ sutvā sakaladasasahassacakkavāḷadevatā ekato sannipatitvā ‘‘ asuko nāma satto buddho bhavissatī ’’ ti ñatvā taṃ upasaṅkamitvā āyācanti .

Āyācamānā ca pubbanimittesu uppannesu āyācanti .

Tadā pana sabbāpi tā ekekacakkavāḷe cātumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmehiP0.53 saddhiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā tusitabhavane bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘ mārisa , tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ , na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā , lokanittharaṇatthāya pana sabbaññutaṃ patthentehi pūritā , so vo dāni kālo , mārisa , buddhattāya , samayo , mārisa , buddhattāyā ’’ ti yāciṃsu .

Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi .

Tattha ‘‘ kālo nu kho , akālo nu kho ’’ ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi .

Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti .

Kasmā ?

TadāV1.63 hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti .

Buddhānañca dhammadesanā tilakkhaṇamuttā nāma natthi .

Tesaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti kathentānaṃ ‘‘ kiṃ nāmetaṃ kathentī ’’ ti neva sotabbaṃ na saddhātabbaṃ maññanti , tato abhisamayo na hoti , tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti .

Tasmā so akālo .

Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti .

Kasmā ?

Tadā hi sattā ussannakilesā honti , ussannakilesānañca dinno ovādoM1.60 ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati , udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati .

Tasmā sopi akālo .

Vassasatasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā , vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma .

Tadā ca vassasatāyukālo , atha mahāsatto ‘‘ nibbattitabbakālo ’’ ti kālaṃ passi .

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā ‘‘ tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti , jambudīpeyeva nibbattantī ’’ ti dīpaṃ passi .

Tato ‘‘ jambudīpo nāma mahā , dasayojanasahassaparimāṇo , katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī ’’ ti okāsaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi .

Majjhimadeso nāma ‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti evaṃ vinaye ( mahāva .259) vutto padesoP0.54 .

So āyāmato tīṇi yojanasatāni , vitthārato aḍḍhateyyāni , parikkhepato nava yojanasatānīti etasmiṃ padese buddhā , paccekabuddhā , aggasāvakā , asīti mahāsāvakā , cakkavattirājāno , aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti .

Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ , tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhaṃ agamāsi .

Tato kulaṃ vilokento ‘‘ buddhā nāma vessakule vā suddakule vā na nibbattanti .

Lokasammate pana khattiyakule vā brāhmaṇakule vāti dvīsuyeva kulesu nibbattanti .

Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ , tattha nibbattissāmi .

Suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī ’’ ti kulaṃ passi .

TatoM1.61V1.64 mātaraṃ vilokento ‘‘ buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti , kappasatasahassaṃ pana pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlāyeva hoti .

Ayañca mahāmāyā nāma devī edisī , ayaṃ me mātā bhavissati .

Kittakaṃ panassā āyūti dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī ’’ ti passi .

Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā ‘‘ kālo me , mārisā , buddhabhāvāyā ’’ ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘ gacchatha , tumhe ’’ ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi .

Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva .

Tattha naṃ devatā ‘‘ ito cuto sugatiṃ gaccha , ito cuto sugatiṃ gacchā ’’ ti pubbe katakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti .

So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantoyeva cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .

Tassa āvibhāvatthaṃ ayaṃ anupubbikathā – tadā kira kapilavatthunagare āsāḷhinakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ ahosi , mahājano nakkhattaṃ kīḷati .

Mahāmāyāpi devī pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā cattāri satasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ datvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya alaṅkatapaṭiyattaṃ sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā himavantaṃ netvā saṭṭhiyojanike manosilātaleP0.55 sattayojanikassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā ṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu .

Atha nesaṃ deviyo āgantvā deviṃ anotattadahaṃ netvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsāpetvā gandhehi vilimpāpetvā dibbapupphāni piḷandhāpetvā tato avidūre eko rajatapabbato atthi , tassa anto kanakavimānaṃ atthi , tattha pācīnasīsakaṃ dibbasayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesuṃ .

Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato atthi , tattha vicaritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma rajatadāmavaṇṇāya soṇḍāya setapadumaṃ gahetvā koñcanādaṃ naditvā kanakavimānaṃM1.62 pavisitvā mātusayanaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosīti .

Evaṃ uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gaṇhi .

Punadivase pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi .

Rājā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkheV1.65 pakkosāpetvā gomayaharitūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkharābhisaṅkhatassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātīhiyeva paṭikujjitvā adāsi , aññehi ca ahatavatthakapilagāvidānādīhi te santappesi .

Atha nesaṃ sabbakāmehi santappitānaṃ brāhmaṇānaṃ supinaṃ ārocāpetvā ‘‘ kiṃ bhavissatī ’’ ti pucchi .

Brāhmaṇā āhaṃsu –

‘‘ mā cintayi , mahārāja , deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito , so ca kho purisagabbho , na itthigabbho , putto te bhavissati , so sace agāraṃ ajjhāvasissati , rājā bhavissati cakkavattī .

Sace agārā nikkhamma pabbajissati , buddho bhavissati loke vivaṭacchado ’’ ti .

Bodhisattassa pana mātukucchimhi paṭisandhiggahaṇakkhaṇeyeva ekappahāreneva sakaladasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi .

Dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ – dasasu cakkavāḷasahassesu appamāṇo obhāso phari .

Tassa taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya andhā cakkhūni paṭilabhiṃsu , badhirā saddaṃ suṇiṃsu , mūgā samālapiṃsu , khujjā ujugattā ahesuṃ , paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu , bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu , sabbanirayesu aggī nibbāyiṃsu , pettivisayesu khuppipāsā vūpasamiṃsu , tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi , sabbasattānaṃ rogo vūpasami , sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ , madhurenākārena assā hasiṃsu , vāraṇā gajjiṃsu , sabbatūriyāni sakaṃ sakaṃ ninnādaṃ muñciṃsu , aghaṭṭitāniyeva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni viraviṃsu , sabbā disā vippasannāP0.56 ahesuṃ , sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalo vāto vāyi , akālamegho vassi , pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi , pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu , nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu , mahāsamuddo madhurodako ahosi , sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehiM1.63 sañchannatalo ahosi , thalajajalajādīni sabbapupphāni pupphiṃsu , rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni , sākhāsu sākhāpadumāni , latāsu latāpadumāni pupphiṃsu , ghanasilātalāni bhinditvā uparūpari satapattāni hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu , ākāse olambakapadumāni nāma nibbattiṃsu , samantato pupphavassāni vassiṃsu .

Ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu , sakaladasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷo viya , uppīḷetvā baddhamālākalāpo viya , alaṅkatapaṭiyattamālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūpagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi .

Evaṃ gahitapaṭisandhikassa bodhisattassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya bodhisattassa ceva bodhisattamātuyāV1.66 ca upaddavanivāraṇatthaṃ khaggahatthā cattāro devaputtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu .

Bodhisattassa mātuyā purisesu rāgacittaṃ nuppajji , lābhaggayasaggappattā ca ahosi sukhinī akilantakāyā .

Bodhisattañca antokucchigataṃ vippasanne maṇiratane āvutapaṇḍusuttaṃ viya passati .

Yasmā ca bodhisattena vasitakucchi nāma cetiyagabbhasadisā hoti , na sakkā aññena sattena āvasituṃ vā paribhuñjituṃ vā , tasmā bodhisattamātā sattāhajāte bodhisatte kālaṃ katvā tusitapure nibbatti .

Yathā ca aññā itthiyo dasamāse appatvāpi atikkamitvāpi nisinnāpi nipannāpi vijāyanti , na evaṃ bodhisattamātā .

Sā pana bodhisattaṃ dasamāse kucchinā pariharitvā ṭhitāva vijāyati .

Ayaṃ bodhisattamātudhammatā .

Mahāmāyāpi devī pattena telaṃ viya dasamāse kucchinā bodhisattaṃ pariharitvā paripuṇṇagabbhā ñātigharaṃ gantukāmā suddhodanamahārājassa ārocesi –

‘‘ icchāmahaṃ , deva , kulasantakaṃ devadahanagaraṃ gantun ’’ ti .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā kapilavatthuto yāva devadahanagarā maggaṃ samaṃ kāretvā kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi alaṅkārehiP0.57 alaṅkārāpetvā deviṃ sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā amaccasahassena ukkhipāpetvā mahantena parivārena pesesi .

Dvinnaṃ pana nagarānaṃ antare ubhayanagaravāsīnampi lumbinīvanaṃ nāma maṅgalasālavanaṃ atthi .

Tasmiṃ samaye mūlato paṭṭhāya yāva aggasākhā sabbaṃ ekapāliphullaṃ ahosi , sākhantarehiM1.64 ceva pupphantarehi ca pañcavaṇṇā bhamaragaṇā nānappakārā ca sakuṇasaṅghā madhurassarena vikūjantā vicaranti .

Sakalaṃ lumbinīvanaṃ cittalatāvanasadisaṃ , mahānubhāvassa rañño susajjitaāpānamaṇḍalaṃ viya ahosi .

Deviyā taṃ disvā sālavane kīḷitukāmatā udapādi .

Amaccā deviṃ gahetvā sālavanaṃ pavisiṃsu .

Sā maṅgalasālamūlaṃ upagantvā sālasākhaṃ gaṇhitukāmā ahosi , sālasākhā suseditavettaggaṃ viya oṇamitvā deviyā hatthasamīpaṃ upagañchi .

Sā hatthaṃ pasāretvā sākhaṃ aggahesi .

Tāvadeva ca deviyā kammajavātā caliṃsu , athassā sāṇiṃ parikkhipāpetvā mahājano paṭikkami , sālasākhaṃ gahetvā tiṭṭhamānāya eva cassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi .

Taṅkhaṇaññeva cattāro visuddhacittā mahābrahmāno suvaṇṇajālaṃ ādāya sampattā .

Te tena suvaṇṇajālena bodhisattaṃ sampaṭicchitvā mātu purato ṭhatvā ‘‘ attamanā , devi , hohi , mahesakkho te putto uppanno ’’ ti āhaṃsu .

Yathā pana aññe sattā mātukucchito nikkhamantā paṭikūlena asucinā makkhitā nikkhamanti , na evaṃ bodhisatto .

So pana dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya , nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe dve ca pāde pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavenaV1.67 kenaci asucinā amakkhito suddho visado kāsikavatthe nikkhittamaṇiratanaṃ viya jotento mātukucchito nikkhami .

Evaṃ santepi bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sakkāratthaṃ ākāsato dve udakadhārā nikkhamitvā bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sarīre utuṃ gāhāpesuṃ .

Atha naṃ suvaṇṇajālena paṭiggahetvā ṭhitānaṃ brahmānaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā gaṇhiṃsu , tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena gaṇhiṃsu , manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhāya puratthimadisaṃ olokesi , anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ .

Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘ mahāpurisa , idha tumhehi sadiso añño natthi , kutettha uttaritaro ’’ tiP0.58 āhaṃsu .

Evaṃ catasso disāM1.65 , catasso anudisā ca heṭṭhā , uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ kañci adisvā ‘‘ ayaṃ uttarādisā ’’ ti sattapadavītihārena agamāsi mahābrahmunā setacchattaṃ dhārayamānena , suyāmena vāḷabījaniṃ , aññāhi ca devatāhi sesarājakakudhabhaṇḍahatthāhi anugammamāno .

Tato sattamapade ṭhito ‘‘ aggohamasmi lokassā ’’ tiādikaṃ āsabhiṃ vācaṃ nicchārento sīhanādaṃ nadi .

Bodhisatto hi tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi mahosadhattabhāve , vessantarattabhāve , imasmiṃ attabhāve cāti .

Mahosadhattabhāve kirassa mātukucchito nikkhamantasseva sakko devarājā āgantvā candanasāraṃ hatthe ṭhapetvā gato .

So taṃ muṭṭhiyaṃ katvāva nikkhanto .

Atha naṃ mātā ‘‘ tāta , kiṃ gahetvā āgatosī ’’ ti pucchi .

‘‘ Osadhaṃ , ammā ’’ ti .

Iti osadhaṃ gahetvā āgatattā ‘‘ osadhadārako ’’ tvevassa nāmaṃ akaṃsu .

Taṃ osadhaṃ gahetvā cāṭiyaṃ pakkhipiṃsu , āgatāgatānaṃ andhabadhirādīnaṃ tadeva sabbarogavūpasamāya bhesajjaṃ ahosi .

Tato ‘‘ mahantaṃ idaṃ osadhaṃ , mahantaṃ idaṃ osadhan ’’ ti uppannavacanaṃ upādāya ‘‘ mahosadho ’’ tvevassa nāmaṃ jātaṃ .

Vessantarattabhāve pana mātukucchito nikkhamanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvāva ‘‘ atthi nu kho , amma , kiñci gehasmiṃ , dānaṃ dassāmī ’’ ti vadanto nikkhami .

Athassa mātā ‘‘ sadhane kule nibbattosi , tātā ’’ ti puttassa hatthaṃ attano hatthatale katvā sahassatthavikaṃ ṭhapāpesi .

Imasmiṃ pana attabhāve imaṃ sīhanādaṃ nadīti evaṃ bodhisatto tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi .

Yathā ca paṭisandhiggahaṇakkhaṇe tathā jātikkhaṇepissa dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ .

Yasmiṃ pana samaye amhākaṃ bodhisatto lumbinīvane jāto , tasmiṃyeva samaye rāhulamātā devī , ānandattheroV1.68 , channo amacco , kāḷudāyī amacco , kaṇḍako assarājā , mahābodhirukkho , catasso nidhikumbhiyo ca jātā .

Tattha ekā nidhikumbhī gāvutappamāṇā , ekā aḍḍhayojanappamāṇā , ekā tigāvutappamāṇā , ekā yojanappamāṇā .

Gambhīrato pathavīpariyantā eva ahosīti .

Ime satta sahajātā nāma .

UbhayanagaravāsinoM1.66 bodhisattaṃ gahetvā kapilavatthunagarameva agamaṃsu .

Taṃ divasaṃyeva ca ‘‘ kapilavatthunagare suddhodanamahārājassaP0.59 putto jāto , ayaṃ kumāro bodhimūle nisīditvā buddho bhavissatī ’’ ti tāvatiṃsabhavane haṭṭhatuṭṭhā devasaṅghā celukkhepādīni pavattentā kīḷiṃsu .

Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājassa kulūpako aṭṭhasamāpattilābhī kāladevalo nāma tāpaso bhattakiccaṃ katvā divāvihāratthāya tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha divāvihāraṃ nisinno tā devatā tathā kīḷamānā disvā ‘‘ kiṃ kāraṇā tumhe evaṃ tuṭṭhamānasā kīḷatha , mayhampetaṃ kāraṇaṃ kathethā ’’ ti pucchi .

Devatā āhaṃsu –

‘‘ mārisa , suddhodanamahārājassa putto jāto , so bodhimaṇḍe nisīditvā buddho hutvā dhammacakkaṃ pavattessati ,‘ tassa anantaṃ buddhalīḷaṃ daṭṭhuṃ , dhammañca sotuṃ lacchāmā ’ ti iminā kāraṇena tuṭṭhāmhā ’’ ti .

Tāpaso tāsaṃ vacanaṃ sutvā khippaṃ devalokato oruyha rājanivesanaṃ pavisitvā paññattāsane nisinno ‘‘ putto kira te , mahārāja , jāto , passissāmi nan ’’ ti āha .

Rājā alaṅkatapaṭiyattaṃ kumāraṃ āharāpetvā tāpasaṃ vandāpetuṃ abhihari .

Bodhisattassa pādā parivattitvā tāpasassa jaṭāsu patiṭṭhahiṃsu .

Bodhisattassa hi tenattabhāvena vanditabbayuttako nāma añño natthi .

Sace hi ajānantā bodhisattassa sīsaṃ tāpasassa pādamūle ṭhapeyyuṃ , sattadhā tassa muddhā phaleyya .

Tāpaso ‘‘ na me attānaṃ nāsetuṃ yuttan ’’ ti uṭṭhāyāsanā bodhisattassa añjaliṃ paggahesi .

Rājā taṃ acchariyaṃ disvā attano puttaṃ vandi .

Tāpaso atīte cattālīsa kappe , anāgate cattālīsāti asīti kappe anussarati .

Bodhisattassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘ bhavissati nu kho buddho , udāhu no ’’ ti āvajjetvā upadhārento ‘‘ nissaṃsayena buddho bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ acchariyapuriso ayan ’’ ti sitaṃ akāsi .

Tato ‘‘ ahaṃ imaṃ acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissāmi nu kho , no ’’ ti upadhārento ‘‘ na labhissāmi , antarāyeva kālaṃ katvā buddhasatenapi buddhasahassenapi gantvā bodhetuṃ asakkuṇeyye arūpabhave nibbattissāmī ’’ ti disvā ‘‘ evarūpaṃ nāma acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi , mahatī vata me jāni bhavissatī ’’ ti parodi .

ManussāM1.67V1.69 disvā ‘‘ amhākaṃ ayyo idāneva hasitvā puna paroditvā patiṭṭhito , kiṃ nu kho , bhante , amhākaṃ ayyaputtassa koci antarāyo bhavissatī ’’ ti taṃ pucchiṃsu .

‘‘ Natthetassa antarāyo , nissaṃsayena buddho bhavissatī ’’ ti .

‘‘ Atha kasmā , bhante , paroditthā ’’ ti ?

‘‘ Evarūpaṃ purisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi ,‘ mahatī vata me jāni bhavissatī ’ ti attānaṃ anusocanto rodāmī ’’ ti āha .

Tato so ‘‘ kiṃ nu kho me ñātakesu koci ekaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissatī ’’ ti upadhārento attano bhāgineyyaṃ nālakadārakaṃP0.60 addasa .

So bhaginiyā gehaṃ gantvā ‘‘ kahaṃ te putto nālako ’’ ti ?

‘‘ Atthi gehe , ayyā ’’ ti .

‘‘ Pakkosāhi nan ’’ ti pakkosāpetvā attano santikaṃ āgataṃ kumāraṃ āha –

‘‘ tāta , suddhodanamahārājassa kule putto jāto , buddhaṅkuro eso , pañcatiṃsa vassāni atikkamitvā buddho bhavissati , tvaṃ etaṃ daṭṭhuṃ labhissasi , ajjeva pabbajāhī ’’ ti .

Sattāsītikoṭidhane kule nibbattadārakopi ‘‘ na maṃ mātulo anatthe niyojessatī ’’ ti cintetvā tāvadeva antarāpaṇato kāsāyāni ceva mattikāpattañca āharāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā ‘‘ yo loke uttamapuggalo , taṃ uddissa mayhaṃ pabbajjā ’’ ti bodhisattābhimukhaṃ añjaliṃ paggayha pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ thavikāya pakkhipitvā aṃsakūṭe olaggetvā himavantaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ akāsi .

So paramābhisambodhippattaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā nālakapaṭipadaṃ kathāpetvā puna himavantaṃ pavisitvā arahattaṃ patvā ukkaṭṭhapaṭipadaṃ paṭipanno satteva māse āyuṃ pāletvā ekaṃ suvaṇṇapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .

Bodhisattampi kho pañcamadivase sīsaṃ nhāpetvā ‘‘ nāmaggahaṇaṃ gaṇhissāmā ’’ ti rājabhavanaṃ catujjātiyagandhehi vilimpetvā lājapañcamakāni pupphāni vikiritvā asambhinnapāyāsaṃ sampādetvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgate aṭṭhasataṃ brāhmaṇe nimantetvā rājabhavane nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojāpetvā mahāsakkāraṃ katvā ‘‘ kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti lakkhaṇāni pariggahāpesuṃ .

Tesu –

‘‘ RāmoM1.68 dhajo lakkhaṇo cāpi mantī , yañño subhojo suyāmo sudatto ;

Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā , chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsū ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.284)–

Ime aṭṭheva brāhmaṇā lakkhaṇapariggāhakā ahesuṃ .

Paṭisandhiggahaṇadivase supinopi eteheva pariggahitoV1.70 .

Tesu satta janā dve aṅguliyo ukkhipitvā dvidhā naṃ byākariṃsu –

‘‘ imehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasissati , rājā bhavissati cakkavattī , sace pabbajissati , buddho bhavissatī ’’ ti sabbaṃ cakkavattirañño sirivibhavaṃ ācikkhiṃsu .

Tesaṃ pana sabbadaharo gottato koṇḍaññoP0.61 nāma māṇavo bodhisattassa varalakkhaṇasampattiṃ oloketvā ‘‘ imassa agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi , ekantenesa vivaṭacchado buddho bhavissatī ’’ ti ekameva aṅguliṃ ukkhipitvā ekaṃsabyākaraṇaṃ byākāsi .

Ayañhi katādhikāro pacchimabhavikasatto paññāya itare satta jane abhibhavitvā imehi lakkhaṇehi samannāgatassa bodhisattassa ekantabuddhabhāvasaṅkhātaṃ ekameva gahiṃ addasa , tasmā ekaṃ aṅguliṃ ukkhipitvā evaṃ byākāsi .

Athassa nāmaṃ gaṇhantā sabbalokassa atthasiddhikarattā ‘‘ siddhattho ’’ ti nāmaṃ akaṃsu .

Atha kho te brāhmaṇā attano attano gharāni gantvā putte āmantayiṃsu –

‘‘ tātā , amhe mahallakā , suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutaṃ pattaṃ mayaṃ sambhāveyyāma vā no vā , tumhe tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajeyyāthā ’’ ti .

Te sattapi janā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā , koṇḍaññamāṇavoyeva pana arogo ahosi .

So mahāsatte vuddhimanvāya mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā anakkamena uruvelaṃ gantvā ‘‘ ramaṇīyo vata ayaṃ bhūmibhāgo , alaṃ vatidaṃ padhānatthikassa kulaputtassa padhānāyā ’’ ti cittaṃ uppādetvā tattha vāsaṃ upagate ‘‘ mahāpuriso pabbajito ’’ ti sutvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ putte upasaṅkamitvā evamāha –

‘‘ siddhatthakumāro kiraM1.69 pabbajito , so nissaṃsayena buddho bhavissati .

Sace tumhākaṃ pitaro arogā assu , ajja nikkhamitvā pabbajeyyuṃ .

Sace tumhepi iccheyyātha , etha , mayaṃ taṃ mahāpurisaṃ anupabbajissāmā ’’ ti .

Te sabbe ekacchandā bhavituṃ nāsakkhiṃsu , tesu tayo janā na pabbajiṃsu , koṇḍaññabrāhmaṇaṃ jeṭṭhakaṃ katvā itare cattāro pabbajiṃsu .

Te pañcapi janā pañcavaggiya ttherā nāma jātā .

Tadā pana suddhodanarājā –

‘‘ kiṃ disvā mayhaṃ putto pabbajissatī ’’ ti pucchi .

‘‘ Cattāri pubbanimittānī ’’ ti .

‘‘ Katarañca katarañcā ’’ ti ?

‘‘ Jarājiṇṇaṃ , byādhitaṃ , mataṃ , pabbajitan ’’ ti .

Rājā ‘‘ ito paṭṭhāya evarūpānaṃ mama puttassa santikaṃ upasaṅkamituṃ mā adattha , mayhaṃ puttassa buddhabhāvena kammaṃ natthi , ahaṃ mama puttaṃ dvisahassadīpaparivārānaṃ , catunnaṃ mahādīpānaṃ , issariyādhipaccaṃ cakkavattirajjaṃ karontaṃ chattiṃsayojanaparimaṇḍalāya parisāya parivutaṃ gaganatale vicaramānaṃ passitukāmo ’’ ti .

Evañca pana vatvā imesaṃ catuppakārānaṃ nimittānaṃV1.71 kumārassaP0.62 cakkhupathe āgamananivāraṇatthaṃ catūsu disāsu gāvute gāvute ārakkhaṃ ṭhapesi .

Taṃ divasañca maṅgalaṭṭhāne sannipatitesu asītiyā ñātikulasahassesu ekameko ekamekaṃ puttaṃ paṭijāni –

‘‘ ayaṃ buddho vā hotu rājā vā , mayaṃ ekametaṃ puttaṃ dassāma .

Sacepi buddho bhavissati , khattiyasamaṇagaṇeheva parivārito vicarissati .

Sacepi rājā bhavissati , khattiyakumāreheva purakkhataparivārito vicarissatī ’’ ti .

Rājāpi bodhisattassa uttamarūpasampannā vigatasabbadosā dhātiyo paccupaṭṭhāpesi .

Bodhisatto mahantena parivārena mahantena sirisobhaggena vaḍḍhati .

Athekadivasaṃ rañño vappamaṅgalaṃ nāma ahosi .

Taṃ divasaṃ sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkaronti , sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti , rañño kammante naṅgalasahassaṃ yojayanti , tasmiṃ pana divase ekenūnaaṭṭhasatanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi rajataparikkhatāni honti .

Rañño ālambananaṅgalaṃ pana rattasuvaṇṇaparikkhataṃ hoti .

Balibaddānaṃ siṅgarasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhatāva honti .

Rājā mahāparivārena nikkhamantoM1.70 puttaṃ gahetvāva agamāsi .

Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapalāso sandacchāyo ahosi .

Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññāpetvā upari suvaṇṇatārakakhacitavitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi .

Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti , amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni , kassakā sesanaṅgalāni .

Te tāni gahetvā ito cito ca kasanti .

Rājā pana orato vā pāraṃ gacchati , pārato vā oraṃ āgacchati .

Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti ahosi .

Bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo ‘‘ rañño sampattiṃ passāmā ’’ ti antosāṇito bahi nikkhantā .

Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvāva vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi .

Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu .

Sesarukkhānaṃ chāyā vītivattā , tassa pana jamburukkhassa chāyā parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi .

Dhātiyo ‘‘ ayyaputto ekako ’’ ti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃP0.63 disvā gantvā rañño ārocesuṃ –

‘‘ deva , kumāro evaṃ nisinno , aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā vītivattā , jamburukkhassa pana chāyā parimaṇḍalā ṭhitā ’’ ti .

Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā ‘‘ ayaṃ te , tāta , dutiyavandanā ’’ ti puttaṃ vandi .

AthaV1.72 anukkamena bodhisatto soḷasavassuddesiko jāto .

Rājā bodhisattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kāresi – ekaṃ navabhūmikaṃ , ekaṃ sattabhūmikaṃ , ekaṃ pañcabhūmikaṃ , cattālīsasahassā ca nāṭakitthiyo upaṭṭhāpesi .

Bodhisatto devo viya accharāsaṅghaparivuto alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto nippurisehi tūriyehi paricāriyamāno mahāsampattiṃ anubhavanto utuvārena tīsu pāsādesu vihāsi .

Rāhulamātā panassa devī aggamahesī ahosi .

Tassevaṃ mahāsampattiṃ anubhavantassa ekadivasaṃ ñātisaṅghassa abbhantare ayaṃ kathā udapādi –

‘‘ siddhattho kīḷāpasutova vicarati , na kiñci sippaṃ sikkhati , saṅgāme paccupaṭṭhite kiṃ karissatī ’’ ti ?

Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvāM1.71 ‘‘ tāta , tava ñātakā ‘ siddhattho kiñci sippaṃ asikkhitvā kīḷāpasutova vicaratī ’ ti vadanti , ettha kiṃ sattu pattakāle maññasī ’’ ti ?

‘‘ Deva , mama sippaṃ sikkhanakiccaṃ natthi , nagare mama sippadassanatthaṃ bheriṃ carāpetha ‘ ito sattame divase ñātakānaṃ sippaṃ dassessāmī ’’’ ti .

Rājā tathā akāsi .

Bodhisatto akkhaṇavedhivālavedhidhanuggahe sannipātāpetvā mahājanassa majjhe aññehi dhanuggahehi asādhāraṇaṃ ñātakānaṃ dvādasavidhaṃ sippaṃ dassesi .

Taṃ sarabhaṅgajātake āgatanayeneva veditabbaṃ .

Tadā tassa ñātisaṅgho nikkaṅkho ahosi .

Athekadivasaṃ bodhisatto uyyānabhūmiṃ gantukāmo sārathiṃ āmantetvā ‘‘ rathaṃ yojehī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā mahārahaṃ uttamarathaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā kumudapattavaṇṇe cattāro maṅgalasindhave yojetvā bodhisattassa paṭivedesi .

Bodhisatto devavimānasadisaṃ rathaṃ abhiruhitvā uyyānābhimukho agamāsi .

Devatā ‘‘ siddhatthakumārassa abhisambujjhanakālo āsanno , pubbanimittaṃ dassessāmā ’’ ti ekaṃ devaputtaṃ jarājiṇṇaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vaṅkaṃ obhaggasarīraṃ daṇḍahatthaṃ pavedhamānaṃ katvā dassesuṃ .

Taṃ bodhisatto ceva sārathi ca passanti .

Tato bodhisatto ,‘‘ samma , ko nāmesa puriso , kesāpissa na yathā aññesan ’’ ti mahāpadāne ( dī . ni .2.45) āgatanayena sārathiṃ pucchitvā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ dhiratthu vata , bho , jātiP0.64 , yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī ’’ ti saṃviggahadayo tatova paṭinivattitvā pāsādameva abhiruhi .

Rājā ‘‘ kiṃ kāraṇā mama putto khippaṃ paṭinivattī ’’ ti pucchi .

‘‘ Jiṇṇapurisaṃ disvā , devā ’’ ti .

‘‘ Jiṇṇakaṃ disvā pabbajissatīti āhaṃsu , kasmā maṃ nāsetha , sīghaṃ puttassa nāṭakāni sajjetha , sampattiṃ anubhavantoV1.73 pabbajjāya satiṃ na karissatī ’’ ti vatvā ārakkhaṃ vaḍḍhetvā sabbadisāsu addhayojane addhayojane ārakkhaṃ ṭhapesi .

Punekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatābhinimmitaṃ byādhitaṃ purisaṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādaṃM1.72 abhiruhi .

Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantā tigāvutappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi .

Aparampi ekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatābhinimmitaṃ kālaṅkataṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo puna nivattitvā pāsādaṃ abhiruhi .

Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantato yojanappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi .

Aparaṃ panekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatābhinimmitaṃ sunivatthaṃ supārutaṃ pabbajitaṃ disvā ‘‘ ko nāmeso sammā ’’ hi sārathiṃ pucchi .

Sārathi kiñcāpi buddhuppādassa abhāvā pabbajitaṃ vā pabbajitaguṇe vā na jānāti , devatānubhāvena pana ‘‘ pabbajito nāmāyaṃ , devā ’’ ti vatvā pabbajjāya guṇe vaṇṇesi .

Bodhisatto pabbajjāya ruciṃ uppādetvā taṃ divasaṃ uyyānaṃ agamāsi .

Dīghabhāṇakā panāhu –

‘‘ cattāripi nimittāni ekadivaseneva disvā agamāsī ’’ ti .

So tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā maṅgalapokkharaṇiyaṃ nhāyitvā atthaṅgate sūriye maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi attānaṃ alaṅkārāpetukāmo , athassa paricārakapurisā nānāvaṇṇāni dussāni nānappakārā ābharaṇavikatiyo mālāgandhavilepanāni ca ādāya samantā parivāretvā aṭṭhaṃsu .

Tasmiṃ khaṇe sakkassa nisinnāsanaṃ uṇhaṃ ahosi .

So ‘‘ ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmosī ’’ ti upadhārento bodhisattassa alaṅkāretukāmataṃ ñatvā vissakammaṃ āmantesi –

‘‘ samma vissakamma , siddhatthakumāro ajja aḍḍharattasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissati , ayamassa pacchimo alaṅkāro , tvaṃ uyyānaṃ gantvā mahāpurisaṃ dibbālaṅkārehi alaṅkarohī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā devānubhāvena taṅkhaṇaññevaP0.65 bodhisattaṃ upasaṅkamitvā tasseva kappakasadiso hutvā dibbadussena bodhisattassa sīsaṃ veṭhesi .

Bodhisatto hatthasamphasseneva ‘‘ nāmaṃ manusso , devaputto ayan ’’ ti aññāsi .

Veṭhanena veṭhitamatte sīse moḷiyaṃ maṇiratanākārena dussasahassaṃ abbhuggañchi , puna veṭhentassa dussasahassanti dasakkhattuṃ veṭhentassa dasa dussasahassāni abbhuggacchiṃsu .

‘‘ Sīsaṃ khuddakaṃ , dussāni bahūniM1.73 , kathaṃ abbhuggatānī ’’ ti na cintetabbaṃ .

Tesu hi sabbamahantaṃ āmalakapupphappamāṇaṃ , avasesāni kadambakapupphappamāṇāniV1.74 ahesuṃ .

Bodhisattassa sīsaṃ kiñjakkhagavacchitaṃ viya kuyyakapupphaṃ ahosi .

Athassa sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitassa sabbatālāvacaresu sakāni sakāni paṭibhānāni dassayantesu , brāhmaṇesu ‘‘ jayanandā ’’ tiādivacanehi , sutamaṅgalikādīsu ca nānappakārehi maṅgalavacanatthutighosehi sambhāventesu sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ taṃ rathavaraṃ abhiruhi .

Tasmiṃ samaye ‘‘ rāhulamātā puttaṃ vijātā ’’ ti sutvā suddhodanamahārājā ‘‘ puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā ’’ ti sāsanaṃ pahiṇi .

Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘ rāhu jāto , bandhanaṃ jātan ’’ ti āha .

Rājā ‘‘ kiṃ me putto avacā ’’ ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ ito paṭṭhāya me nattā ‘ rāhulakumāro ’ tveva nāma hotū ’’ ti āha .

Bodhisattopi kho rathavaraṃ āruyha atimahantena yasena atimanoramena sirisobhaggena nagaraṃ pāvisi .

Tasmiṃ samaye kisāgotamī nāma khattiyakaññā uparipāsādavaratalagatā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kurumānassa bodhisattassa rūpasiriṃ disvā pītisomanassajātā imaṃ udānaṃ udānesi –

‘‘ Nibbutā nūna sā mātā , nibbuto nūna so pitā ;

Nibbutā nūna sā nārī , yassāyaṃ īdiso patī ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā );

–

Bodhisatto taṃ sutvā cintesi –

‘‘ ayaṃ evamāha –

‘ evarūpaṃ attabhāvaṃ passantiyā mātu hadayaṃ nibbāyati , pitu hadayaṃ nibbāyati , pajāpatiyā hadayaṃ nibbāyatī ’ ti .

Kismiṃ nu kho nibbute hadayaṃ nibbutaṃ nāma hotī ’’ ti .

Athassa kilesesu virattamanassa etadahosiP0.66 –

‘‘ rāgaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti , dosaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti , mohaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti , mānadiṭṭhiādīsu sabbakilesadarathesu nibbutesu nibbutaṃ nāma hotī ’’ ti .

‘‘ Ayaṃ me sussavanaṃ sāveti , ahañhi nibbānaṃ gavesanto vicarāmi , ajjeva mayā gharāvāsaṃ chaḍḍetvā nikkhamma pabbajitvā nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭati , ayaṃ imissā ācariyabhāgo hotū ’’ tiM1.74 kaṇṭhato omuñcitvā kisāgotamiyā satasahassagghanakaṃ muttāhāraṃ pesesi .

Sā ‘‘ siddhatthakumāro mayi paṭibaddhacitto hutvā paṇṇākāraṃ pesetī ’’ ti somanassajātā ahosi .

BodhisattopiV1.75 mahantena sirisobhaggena attano pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayane nipajji .

Tāvadeva ca naṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā naccagītādīsu susikkhitā devakaññā viya rūpasobhaggappattā nāṭakitthiyo nānātūriyāni gahetvā samparivāretvā abhiramāpentiyo naccagītavāditāni payojayiṃsu .

Bodhisatto kilesesu virattacittatāya naccādīsu anabhirato muhuttaṃ niddaṃ okkami .

Tāpi itthiyo ‘‘ yassatthāya mayaṃ naccādīni payojema , so niddaṃ upagato , idāni kimatthaṃ kilamissāmā ’’ ti gahitagahitāni tūriyāni ajjhottharitvā nipajjiṃsu , gandhatelappadīpā jhāyanti .

Bodhisatto pabujjhitvā sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisinno addasa tā itthiyo tūriyabhaṇḍāni avattharitvā niddāyantiyo – ekaccā paggharitakheḷā , kilinnagattā , ekaccā dante khādantiyo , ekaccā kākacchantiyo , ekaccā vippalapantiyo , ekaccā vivaṭamukhī , ekaccā apagatavatthā pākaṭabībhacchasambādhaṭṭhānā .

So tāsaṃ taṃ vippakāraṃ disvā bhiyyosomattāya kāmesu virattacitto ahosi .

Tassa alaṅkatapaṭiyattaṃ sakkabhavanasadisampi taṃ mahātalaṃ vividhanānākuṇapabharitaṃ āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi , tayo bhavā ādittagehasadisā khādiṃsu –

‘‘ upaddutaṃ vata , bho , upassaṭṭhaṃ vata , bho ’’ ti udānaṃ pavattesi , ativiyassa pabbajjāya cittaṃ nami .

So ‘‘ ajjeva mayā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamituṃ vaṭṭatī ’’ ti sayanā vuṭṭhāya dvārasamīpaṃ gantvā ‘‘ ko etthā ’’ ti āha .

Ummāre sīsaṃ katvā nipanno channo –

‘‘ ahaṃ , ayyaputta , channo ’’ ti āha .

‘‘ Ajjāhaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo , ekaṃ me assaṃ kappehī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhu , devā ’’ ti assabhaṇḍakaṃ gahetvā assasālaṃ gantvā gandhatelappadīpesu jalantesu sumanapaṭṭavitānassa heṭṭhā ramaṇīye bhūmibhāge ṭhitaṃ kaṇḍakaṃ assarājānaṃ disvā ‘‘ ajja mayā imameva kappetuṃ vaṭṭatī ’’ ti kaṇḍakaṃ kappesi .

So kappiyamānova aññāsi ‘‘ ayaṃ kappanā ativiya gāḷhā , aññesu divasesu uyyānakīḷādigamanakāleP0.67 kappanā viya na hotiM1.75 , mayhaṃ ayyaputto ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo bhavissatī ’’ ti .

Tato tuṭṭhamānaso mahāhasitaṃ hasi , so saddo sakalanagaraṃ pattharitvā gaccheyya .

Devatā pana naṃ sannirumbhitvā na kassaci sotuṃ adaṃsu .

Bodhisattopi kho channaṃ pesetvāva ‘‘ puttaṃ tāva passissāmī ’’ ti cintetvā nisinnapallaṅkato uṭṭhāya rāhulamātuyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhadvāraṃ vivari .

Tasmiṃ khaṇe antogabbhe gandhatelappadīpo jhāyati , rāhulamātā sumanamallikādīnaṃ pupphānaṃ ambaṇamattena abhippakiṇṇe sayane puttassa matthake hatthaṃ ṭhapetvā niddāyati .

Bodhisatto ummāre pādaṃ ṭhapetvā ṭhitakovaV1.76 oloketvā ‘‘ sacāhaṃ deviyā hatthaṃ apanetvā mama puttaṃ gaṇhissāmi , devī pabujjhissati , evaṃ me gamanantarāyo bhavissati , buddho hutvāva āgantvā puttaṃ passissāmī ’’ ti pāsādatalato otari .

Yaṃ pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tadā sattāhajāto rāhulakumāro hotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ sesaṭṭhakathāsu natthi , tasmā idameva gahetabbaṃ .

Evaṃ bodhisatto pāsādatalā otaritvā assasamīpaṃ gantvā evamāha –

‘‘ tāta kaṇḍaka , tvaṃ ajja ekarattiṃ maṃ tāraya , ahaṃ taṃ nissāya buddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ tārayissāmī ’’ ti .

Tato ullaṅghitvā kaṇḍakassa piṭṭhiṃ abhiruhi .

Kaṇḍako gīvato paṭṭhāya āyāmena aṭṭhārasahattho hoti , tadanucchavikena ubbedhena samannāgato thāmajavasampanno sabbaseto dhotasaṅkhasadiso .

So sace haseyya vā padasaddaṃ vā kareyya , saddo sakalanagaraṃ avatthareyya , tasmā devatā attano ānubhāvena tassa yathā na koci suṇāti , evaṃ hasitasaddaṃ sannirumbhitvā akkamanaakkamanapadavāre hatthatalāni upanāmesuṃ .

Bodhisatto assavarassa piṭṭhivemajjhagato channaṃ assassa vāladhiṃ gāhāpetvā aḍḍharattasamaye mahādvārasamīpaṃ patto .

Tadā pana rājā ‘‘ evaṃ mama putto yāya kāyaci velāya nagaradvāraṃ vivaritvā nikkhamituṃ na sakkhissatī ’’ ti dvīsu dvārakavāṭesu ekekaṃ purisasahassena vivaritabbaṃ kāresi .

Bodhisatto pana thāmabalasampanno hatthigaṇanāya koṭisahassahatthīnaṃ balaṃ dhāresi , purisagaṇanāya dasakoṭisahassapurisānaṃM1.76 balaṃ dhāresi .

So cintesi –

‘‘ sace dvāraṃ na vivariyyati , ajja kaṇḍakassa piṭṭhe nisinnova vāladhiṃ gahetvā ṭhitena channena saddhiṃyeva kaṇḍakaṃ ūruhi nippīḷetvā aṭṭhārasahatthubbedhaṃP0.68 pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī ’’ ti .

Channopi cintesi –

‘‘ sace dvāraṃ na vivariyyati , ahaṃ attano sāmikaṃ ayyaputtaṃ khandhe nisīdāpetvā kaṇḍakaṃ dakkhiṇena hatthena kucchiyaṃ parikkhipanto upakacchantare katvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī ’’ ti .

Kaṇḍakopi cintesi –

‘‘ sace dvāraṃ na vivariyyati , ahaṃ attano sāmikaṃ piṭṭhe yathānisinnameva channena vāladhiṃ gahetvā ṭhitena saddhiṃyeva ukkhipitvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī ’’ ti .

Sace dvāraṃ na vivareyya , yathācintitameva tesu tīsu janesu aññataro sampādeyya .

Dvāre pana adhivatthā devatā dvāraṃ vivari .

Tasmiṃyeva khaṇe māro pāpimā ‘‘ bodhisattaṃ nivattessāmī ’’ ti āgantvā ākāse ṭhito āha –

‘‘ mārisa , mā nikkhami , ito te sattame divase cakkaratanaṃ pātubhavissati , dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ rajjaṃ kāressasi , nivatta , mārisā ’’ ti .

‘‘ Kosi tvan ’’ ti ?

‘‘ Ahaṃ vasavattī ’’ ti .

‘‘ Māra , jānāmahaṃ mayhaṃ cakkaratanassa pātubhāvaṃ , anatthikohaṃV1.77 rajjena , dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā buddho bhavissāmī ’’ ti āha .

Māro ‘‘ ito dāni te paṭṭhāya kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā cintitakāle jānissāmī ’’ ti otārāpekkho chāyā viya anugacchanto anubandhi .

Bodhisattopi hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍetvā mahantena sakkārena nagarā nikkhami .

Āsāḷhipuṇṇamāya uttarāsāḷhanakkhatte vattamāne , nikkhamitvā ca puna nagaraṃ apaloketukāmo jāto .

Evañca panassa citte uppannamatteyeva –

‘‘ mahāpurisa , na tayā nivattetvā olokanakammaṃ katan ’’ ti vadamānā viya mahāpathavī kulālacakkaṃ viya chijjitvā parivatti .

Bodhisatto nagarābhimukho ṭhatvā nagaraṃ oloketvā tasmiṃ pathavippadese kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṃ dassetvā gantabbamaggābhimukhaṃ kaṇḍakaṃ katvā pāyāsi mahantena sakkārena uḷārena sirisobhaggena .

Tadā kirassa devatā purato saṭṭhi ukkāsahassāni dhārayiṃsu , pacchato saṭṭhiM1.77 , dakkhiṇapassato saṭṭhi , vāmapassato saṭṭhīti .

Aparā devatā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aparimāṇā ukkā dhārayiṃsu .

Aparā devatā ca nāgasupaṇṇādayo ca dibbehi gandhehi mālāhi cuṇṇehi dhūpehi pūjayamānā gacchanti , pāricchattakapupphehi ceva mandāravapupphehi ca ghanameghavuṭṭhikāle dhārāhi viya nabhaṃ nirantaraṃ ahosi , dibbāni saṃgītāni pavattiṃsuP0.69 , samantato aṭṭha tūriyāni , saṭṭhi tūriyānīti aṭṭhasaṭṭhi tūriyasatasahassāni pavattayiṃsu .

Tesaṃ saddo samuddakucchiyaṃ meghadhanitakālo viya , yugandharakucchiyaṃ sāgaranigghosakālo viya ca vattati .

Iminā sirisobhaggena gacchanto bodhisatto ekaratteneva tīṇi rajjāni atikkamma tiṃsayojanamatthake anomānadītīraṃ pāpuṇi .

Kiṃ pana asso tato paraṃ gantuṃ na sakkotīti ?

No na sakkoti .

So hi ekaṃ cakkavāḷagabbhaṃ nābhiyā ṭhitacakkassa nemivaṭṭiṃ maddanto viya antantena caritvā purepātarāsameva āgantvā attano sampāditaṃ bhattaṃ bhuñjituṃ samattho .

Tadā pana devanāgasupaṇṇādīhi ākāse ṭhatvā ossaṭṭhehi gandhamālādīhi yāva ūruppadesā sañchannasarīraṃ ākaḍḍhitvā gandhamālājaṭaṃ chindantassa atipapañco ahosi , tasmā tiṃsayojanamattameva agamāsi .

Atha bodhisatto nadītīre ṭhatvā channaṃ pucchi –

‘‘ kā nāma ayaṃ nadī ’’ ti ?

‘‘ Anomā nāma , devā ’’ ti .

‘‘ Amhākampi pabbajjā anomā bhavissatī ’’ ti paṇhiyā ghaṭṭento assassa saññaṃ adāsi .

Asso ca uppatitvā aṭṭhusabhavitthārāya nadiyā pārimatīre aṭṭhāsi .

BodhisattoV1.78 assapiṭṭhito oruyha rajatapaṭṭasadise vāḷukāpuline ṭhatvā channaṃ āmantesi –

‘‘ samma channa , tvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca ādāya gaccha , ahaṃ pabbajissāmī ’’ ti .

‘‘ Ahampi , deva , pabbajissāmī ’’ ti .

Bodhisatto ‘‘ na labbhā tayā pabbajituṃ , gaccheva tvan ’’ ti tikkhattuṃ paṭibāhitvā ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca paṭicchāpetvā cintesi –

‘‘ ime mayhaṃ kesā samaṇasāruppā na honti , añño bodhisattassa kese chindituṃ yuttarūpo natthī ’’ ti .

Tato ‘‘ sayameva khaggena chindissāmī ’’ ti dakkhiṇena hatthena asiṃ gahetvā vāmahatthena moḷiyā saddhiṃ cūḷaṃ gahetvā chindi .

Kesā dvaṅgulamattā hutvā dakkhiṇato āvaṭṭamānā sīsaṃM1.78 allīyiṃsu .

Tesaṃ yāvajīvaṃ tadeva pamāṇaṃ ahosi , massu ca tadanurūpaṃ , puna kesamassuohāraṇakiccaṃ nāma nāhosi .

Bodhisatto saha moḷiyā cūḷaṃ gahetvā ‘‘ sacāhaṃ sambuddho bhavissāmi , ākāse tiṭṭhatu .

No ce , bhūmiyaṃ patatū ’’ ti antalikkhe khipi .

Sā cūḷā yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhuggantvā ākāse aṭṭhāsi .

Sakko devarājā dibbacakkhunā oloketvā yojaniyaratanacaṅkoṭakena sampaṭicchitvā tāvatiṃsabhavane cūḷāmaṇicetiyaṃ nāma patiṭṭhāpesi .

‘‘ ChetvānaP0.70 moḷiṃ varagandhavāsitaṃ , vehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo ;

Sahassanetto sirasā paṭiggahi , ratanacaṅkoṭavarena vāsavo ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.222);

Puna bodhisatto cintesi –

‘‘ imāni kāsikavatthāni mayhaṃ na samaṇasāruppānī ’’ ti .

Athassa kassapabuddhakāle purāṇasahāyako ghaṭikāramahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ jaraṃ appattena mittabhāvena cintesi –

‘‘ ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto , samaṇaparikkhāramassa gahetvā gacchissāmī ’’ ti .

‘‘ Ticīvarañca patto ca , vāsī sūci ca bandhanaṃ ;

Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhūno ’’ ti .

–

Ime aṭṭha parikkhāre āharitvā adāsi .

Bodhisato arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamapabbajitavesaṃ gaṇhitvā ‘‘ channa , tvaṃ mama vacanena mātāpitūnaṃ ārogyaṃ vadehī ’’ ti vatvā uyyojesi .

Channo bodhisattaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .

Kaṇḍako pana channena saddhiṃ mantayamānassa bodhisattassa vacanaṃ suṇantova ‘‘ natthi dāni mayhaṃ puna sāmino dassanan ’’ ti cintetvā cakkhupathaṃV1.79 vijahanto sokaṃ adhivāsetuṃ asakkonto hadayena phalitena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kaṇḍako nāma devaputto hutvā nibbatti .

Channassa paṭhamaṃ ekova soko ahosi , kaṇḍakassa pana kālakiriyāya dutiyena sokena pīḷito rodanto paridevanto nagaraṃ agamāsi .

BodhisattoM1.79 pabbajitvā tasmiṃyeva padese anupiyaṃ nāma ambavanaṃ atthi , tattha sattāhaṃ pabbajjāsukhena vītināmetvā ekadivaseneva tiṃsayojanamaggaṃ padasā gantvā rājagahaṃ pāvisi .

Pavisitvā ca sapadānaṃ piṇḍāya cari .

Sakalanagaraṃ bodhisattassa rūpadassaneneva dhanapālake paviṭṭhe rājagahaṃ viya ca , asurinde paviṭṭhe devanagaraṃ viya ca saṅkhobhaṃ agamāsi .

Rājapurisā gantvā ‘‘ deva , evarūpo nāma satto nagare piṇḍāya carati ,‘ devo vā manusso vā nāgo vā supaṇṇo vā asuko nāma eso ’ ti na jānāmā ’’ ti ārocesuṃ .

Rājā pāsādatale ṭhatvā mahāpurisaṃ disvā acchariyabbhutacitto purise āṇāpesi –

‘‘ gacchatha , bhaṇeP0.71 , vīmaṃsatha , sace amanusso bhavissati , nagarā nikkhamitvā antaradhāyissati , sace devatā bhavissati , ākāsena gacchissati , sace nāgo bhavissati , pathaviyaṃ nimujjitvā gamissati , sace manusso bhavissati , yathāladdhaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī ’’ ti .

Mahāpurisopi kho missakabhattaṃ saṃharitvā ‘‘ alaṃ me ettakaṃ yāpanāyā ’’ ti ñatvā paviṭṭhadvāreneva nagarā nikkhamitvā paṇḍava pabbatacchāyāyaṃ puratthimābhimukho nisīditvā āhāraṃ paribhuñjituṃ āraddho .

Athassa antāni parivattitvā mukhena nikkhamanākārappattāni ahesuṃ .

Tato so tena attabhāvena evarūpassa āhārassa cakkhunāpi adiṭṭhapubbatāya tena paṭikūlāhārena aṭṭīyamānopi evaṃ attanā eva attānaṃ ovadi –

‘‘ siddhattha , tvaṃ sulabhaannapāne kule tivassikagandhasālibhojanaṃ nānaggarasehi bhuñjanaṭṭhāne nibbattitvāpi ekaṃ paṃsukūlikaṃ disvā ‘ kadā nu kho ahampi evarūpo hutvā piṇḍāya caritvā bhuñjissāmi , bhavissati nu kho me so kālo ’ ti cintetvā nikkhanto , idāni kinnāmetaṃ karosī ’’ ti evaṃ attānaṃ ovaditvā nibbikāro hutvā āhāraṃ paribhuñji .

Rājapurisā taṃ pavattiṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ .

Rājā dūtavacanaṃ sutvā vegena nagarā nikkhamitvā bodhisattassa santikaṃ gantvā iriyāpathasmiṃyeva pasīditvā bodhisattassa sabbaṃ issariyaṃ niyyātesi .

Bodhisatto ‘‘ mayhaṃ , mahārāja , vatthukāmehi vā kilesakāmehi vā attho natthi , ahaṃ paramābhisambodhiṃ patthayanto nikkhanto ’’ ti āha .

Rājā anekappakāraṃ yācantopiV1.80 tassa cittaṃ alabhitvā ‘‘ addhā tvaṃ buddho bhavissasiM1.80 , buddhabhūtena pana tayā paṭhamaṃ mama vijitaṃ āgantabban ’’ ti paṭiññaṃ gaṇhi .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana ‘‘ pabbajjaṃ kittayissāmi , yathā pabbaji cakkhumā ’’ ti imaṃ pabbajjāsuttaṃ ( su . ni .407) saddhiṃ aṭṭhakathāya oloketvā veditabbo .

Bodhisattopi kho rañño paṭiññaṃ datvā anupubbena cārikaṃ caramāno āḷārañca kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ upasaṅkamitvā samāpattiyo nibbattetvā ‘‘ nāyaṃ maggo bodhāyā ’’ ti tampi samāpattibhāvanaṃ analaṅkaritvā sadevakassa lokassa attano thāmavīriyasandassanatthaṃP0.72 mahāpadhānaṃ padahitukāmo uruvelaṃ gantvā ‘‘ ramaṇīyo vatāyaṃ bhūmibhāgo ’’ ti tattheva vāsaṃ upagantvā mahāpadhānaṃ padahi .

Tepi kho koṇḍaññappamukhā pañcavaggiyā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhāya carantā tattha bodhisattaṃ sampāpuṇiṃsu .

Atha naṃ chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantaṃ ‘‘ idāni buddho bhavissati , idāni buddho bhavissatī ’’ ti pariveṇasammajjanādikāya vattapaṭipattiyā upaṭṭhahamānā santikāvacarā ahesuṃ .

Bodhisattopi kho ‘‘ koṭippattaṃ dukkarakārikaṃ karissāmī ’’ ti ekatilataṇḍulādīhipi vītināmesi , sabbasopi āhārupacchedanaṃ akāsi .

Devatāpi lomakūpehi ojaṃ upasaṃharamānā pakkhipiṃsu .

Athassa tāya nirāhāratāya paramakasirappattatāya suvaṇṇavaṇṇopi kāyo kāḷavaṇṇo ahosi , dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭicchannāni ahesuṃ .

Appekadā ānāpānakajjhānaṃ jhāyanto mahāvedanābhitunno visaññībhūto caṅkamanakoṭiyaṃ patati .

Atha naṃ ekaccā devatā ‘‘ kālaṅkato samaṇo gotamo ’’ ti vadanti .

Ekaccā ‘‘ vihārotveveso arahatan ’’ ti ca āhaṃsu .

Tattha yāsaṃ ‘‘ kālaṅkato ’’ ti saññā ahosi , tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ –

‘‘ tumhākaṃ putto kālaṅkato ’’ ti .

‘‘ Mama putto buddho hutvā kālaṅkato , ahutvā ’’ ti ?

‘‘ Buddho bhavituṃ nāsakkhi , padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkato ’’ ti .

Idaṃ sutvā rājā –

‘‘ nāhaṃ saddahāmi , mamaM1.81 puttassa bodhiṃ appatvā kālakiriyā nāma natthī ’’ ti paṭikkhipi .

‘‘ Kasmā pana rājā na saddahatī ’’ ti ?

Kāladevalatāpasavandāpanadivase jamburukkhamūle ca pāṭihāriyānaṃ diṭṭhattā .

Puna bodhisatte saññaṃ paṭilabhitvā uṭṭhite tā devatā gantvā ‘‘ arogo te , mahārāja , putto ’’ ti ārocesuṃ .

Rājā ‘‘ jānāmahaṃ mama puttassa amaraṇabhāvan ’’ ti vadati .

Mahāsattassa chabbassāni dukkarakārikaṃ karontasseva ākāse gaṇṭhikaraṇakālo viya ahosi .

So ‘‘ ayaṃV1.81 dukkarakārikā nāma bodhāya maggo na hotī ’’ ti oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretuṃ gāmanigamesu piṇḍāya caritvā āhāraṃ āhari .

Athassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pākatikāni ahesuṃ , kāyopi suvaṇṇavaṇṇo ahosi .

Pañcavaggiyā bhikkhū ‘‘ ayaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃP0.73 karontopi sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ nāsakkhi , idāni gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā oḷārikaṃ āhāraṃ āharamāno kiṃ sakkhissati , bāhuliko esa padhānavibbhanto , sīsaṃ nhāyitukāmassa ussāvabindutakkanaṃ viya amhākaṃ etassa santikā visesatakkanaṃ , kiṃ no iminā ’’ ti mahāpurisaṃ pahāya attano attano pattacīvaraṃ gahetvā aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā isipatanaṃ pavisiṃsu .

Tena kho pana samayena uruvelāyaṃ senānigame senānikuṭumbikassa gehe nibbattā sujātā nāma dārikā vayappattā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanaṃ akāsi –

‘‘ sacāhaṃ samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi , anusaṃvaccharaṃ te satasahassapariccāgena balikammaṃ karissāmī ’’ ti .

Tassā sā patthanā samijjhi .

Sā mahāsattassa dukkarakārikaṃ karontassa chaṭṭhe vasse paripuṇṇe visākhāpuṇṇamāyaṃ balikammaṃ kātukāmā hutvā puretaraṃyeva dhenusahassaṃ laṭṭhimadhukavane carāpetvā , tāsaṃ khīraṃ pañca dhenusatāni pāyetvā , tāsaṃ khīraṃ aḍḍhatiyāni ca satānīti evaṃ yāva soḷasannaṃ dhenūnaṃ khīraṃ aṭṭha dhenuyo pivanti , tāva khīrassa bahalatañca madhuratañca ojavantatañca patthayamānā khīraparivattanaṃ nāma akāsi .

Sā visākhāpuṇṇamadivase ‘‘ pātova balikammaṃ karissāmī ’’ ti rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya tā aṭṭha dhenuyo duhāpesi .

Vacchakā dhenūnaṃM1.82 thanamūlaṃ na āgamaṃsu , thanamūle pana navabhājanesu upanītamattesu attano dhammatāya khīradhārā pagghariṃsu .

Taṃ acchariyaṃ disvā sujātā sahattheneva khīraṃ gahetvā navabhājane pakkhipitvā sahattheneva aggiṃ katvā pacituṃ ārabhi .

Tasmiṃ pāyāse paccamāne mahantā mahantā pubbuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvaṭṭā hutvā sañcaranti .

Ekaphusitampi bahi na uppatati , uddhanato appamattakopi dhūmo na uṭṭhahati .

Tasmiṃ samaye cattāro lokapālā āgantvā uddhane ārakkhaṃ gaṇhiṃsu , mahābrahmā chattaṃ dhāresi , sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi .

Devatā dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devamanussānaṃ upakappanaojaṃ attano devānubhāvena daṇḍakabaddhaṃ madhupaṭalaṃ pīḷetvā madhuṃ gaṇhamānā viya saṃharitvā tattha pakkhipiṃsuP0.74 .

Aññesu hi kālesu devatā kabaḷe kabaḷe ojaṃ pakkhipiṃsu , sambodhippattadivase ca parinibbānadivase ca ukkhaliyaṃyeva pakkhipiṃsuV1.82 .

Sujātā ekadivaseyeva tattha attano pākaṭāni anekāni acchariyāni disvā puṇṇaṃ nāma dāsiṃ āmantesi –

‘‘ amma puṇṇe , ajja amhākaṃ devatā ativiya pasannā , mayā hi ettake kāle evarūpaṃ acchariyaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ , vegena gantvā devaṭṭhānaṃ paṭijaggāhī ’’ ti .

Sā ‘‘ sādhu , ayye ’’ ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā turitaturitā rukkhamūlaṃ agamāsi .

Bodhisattopi kho tasmiṃ rattibhāge pañca mahāsupine ( a . ni .5.196) disvā pariggaṇhanto ‘‘ nissaṃsayaṃ ajjāhaṃ buddho bhavissāmī ’’ ti katasanniṭṭhāno tassā rattiyā accayena katasarīrapaṭijaggano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova āgantvā tasmiṃ rukkhamūle nisīdi , attano pabhāya sakalaṃ rukkhamūlaṃ obhāsayamāno .

Atha kho sā puṇṇā āgantvā addasa bodhisattaṃ rukkhamūle pācīnalokadhātuṃ olokayamānaṃ nisinnaṃ , sarīrato cassa nikkhantāhi pabhāhi sakalarukkhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ .

Disvānassā etadahosi –

‘‘ ajja amhākaṃ devatā rukkhato oruyha sahattheneva balikammaṃ sampaṭicchituṃ nisinnā maññe ’’ ti ubbegappattā hutvā vegena āgantvā sujātāya etamatthaṃ ārocesi .

SujātāM1.83 tassā vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānasā hutvā ‘‘ ajja dāni paṭṭhāya mama jeṭṭhadhītuṭṭhāne tiṭṭhāhī ’’ ti dhītu anucchavikaṃ sabbālaṅkāraṃ adāsi .

Yasmā pana buddhabhāvaṃ pāpuṇanadivase satasahassagghanikā ekā suvaṇṇapāti laddhuṃ vaṭṭati , tasmā sā ‘‘ suvaṇṇapātiyaṃ pāyāsaṃ pakkhipissāmī ’’ ti cittaṃ uppādetvā satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ nīharāpetvā tattha pāyāsaṃ pakkhipitukāmā pakkabhājanaṃ āvajjesi .

Sabbo pāyāso padumapattato udakaṃ viya vattitvā pātiyaṃ patiṭṭhāsi , ekapātipūramattova ahosi .

Sā taṃ pātiṃ aññāya pātiyā paṭikujjitvā odātavatthena veṭhetvā sayaṃ sabbālaṅkārehi attabhāvaṃ alaṅkaritvā taṃ pātiṃ attano sīse ṭhapetvā mahantena ānubhāvena nigrodharukkhamūlaṃ gantvā bodhisattaṃ disvā balavasomanassajātā ‘‘ rukkhadevatā ’’ ti saññāya diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatonatā gantvā sīsato pātiṃ otāretvā vivaritvā suvaṇṇabhiṅgārena gandhapupphavāsitaṃ udakaṃ gahetvā bodhisattaṃ upagantvā aṭṭhāsi .

Ghaṭikāramahābrahmunā dinno mattikāpatto ettakaṃ kālaṃ bodhisattaṃ avijahitvā tasmiṃ khaṇe adassanaṃ gato , bodhisatto pattaṃ apassanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā udakaṃ sampaṭicchiP0.75 .

Sujātā saheva pātiyā pāyāsaṃ mahāpurisassa hatthe ṭhapesi , mahāpuriso sujātaṃ olokesi .

Sā ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘ ayya , mayā tumhākaṃ pariccattā , taṃ gaṇhitvā yathāruci karothā ’’ ti vanditvā ‘‘ yathā mayhaṃ manoratho nipphanno , evaṃ tumhākampi nipphajjatū ’’ tiV1.83 vatvā satasahassagghanikampi suvaṇṇapātiṃ purāṇakapaṇṇaṃ viya pariccajitvā anapekkhāva pakkāmi .

Bodhisattopi kho nisinnaṭṭhānā vuṭṭhāya rukkhaṃ padakkhiṇaṃ katvā pātiṃ ādāya nerañjarāya tīraṃ gantvā anekesaṃ bodhisattasatasahassānaṃ abhisambujjhanadivase otaritvā nhānaṭṭhānaṃ supatiṭṭhitaṃ nāma atthi , tassā tīre pātiṃ ṭhapetvā supatiṭṭhitatitthe otaritvā nhatvā anekabuddhasatasahassānaṃ nivāsanaṃ arahaddhajaṃ nivāsetvā puratthābhimukho nisīditvā ekaṭṭhitālapakkappamāṇe ekūnapaṇṇāsapiṇḍe katvā sabbaṃ appodakamadhupāyāsaṃ paribhuñji .

Soyevassa buddhabhūtasa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vasantassaM1.84 ekūnapaṇṇāsadivasāni āhāro ahosi .

Ettakaṃ kālaṃ añño āhāro natthi , na nhānaṃ , na mukhadhovanaṃ , na sarīravaḷañjo , jhānasukhena phalasamāpattisukhena ca vītināmesi .

Taṃ pana pāyāsaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ gahetvā ‘‘ sacāhaṃ ajja buddho bhavissāmi , ayaṃ pāti paṭisotaṃ gacchatu , no ce bhavissāmi , anusotaṃ gacchatū ’’ ti vatvā nadīsote pakkhipi .

Sā sotaṃ chindamānā nadīmajjhaṃ gantvā majjhaṭṭhāneneva javasampanno asso viya asītihatthamattaṭṭhānaṃ paṭisotaṃ gantvā ekasmiṃ āvaṭṭe nimujjitvā kāḷanāgarāja bhavanaṃ gantvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogapātiyo ‘‘ kili kilī ’’ ti ravaṃ kārayamānā paharitvā tāsaṃ sabbaheṭṭhimā hutvā aṭṭhāsi .

Kāḷo nāgarājā ta saddaṃ sutvā ‘‘ hiyyo eko buddho nibbatti , puna ajja eko nibbatto ’’ ti vatvā anekehi padasatehi thutiyo vadamāno uṭṭhāsi .

Tassa kira mahāpathaviyā ekayojanatigāvutappamāṇaṃ nabhaṃ pūretvā ārohanakālo ajja vā hiyyo vā sadiso ahosi .

Bodhisattopi nadītīramhi supupphitasālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamayaṃ pupphānaṃ vaṇṭato muccanakāle devatāhi alaṅkatena aṭṭhūsabhavitthārena maggena sīho viya vijambhamāno bodhirukkhābhimukho pāyāsi .

Nāgayakkhasupaṇṇādayo dibbehi gandhapupphādīhi pūjayiṃsu , dibbasaṃgītādīni pavattayiṃsu , dasasahassī lokadhātu ekagandhā ekamālā ekasādhukārā ahosi .

Tasmiṃ samaye sotthiyo nāma tiṇahārako tiṇaṃ ādāya paṭipathe āgacchanto mahāpurisassaP0.76 ākāraṃ ñatvā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo adāsi .

Bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ āruyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi .

Tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi .

Uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi .

Bodhisatto ‘‘ idaṃ sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe ’’ ti padakkhiṇaṃV1.84 karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthimābhimukho aṭṭhāsi , tato pacchimacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi , puratthimacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi .

Ṭhitaṭṭhitaṭṭhāne kirassa nemivaṭṭipariyante akkantaṃ nābhiyā patiṭṭhitamahāsakaṭacakkaṃ viya mahāpathavī onatunnatāM1.85 ahosi .

Bodhisatto ‘‘ idampi sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe ’’ ti padakkhiṇaṃ karonto uttaradisābhāgaṃ gantvā dakkhiṇābhimukho aṭṭhāsi .

Tato uttaracakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi , dakkhiṇacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi .

Bodhisatto ‘‘ idampi sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe ’’ ti padakkhiṇaṃ karonto puratthimadisābhāgaṃ gantvā pacchimābhimukho aṭṭhāsi .

Puratthimadisābhāge pana sabbabuddhānaṃ pallaṅkaṭṭhānaṃ ahosi , taṃ neva chambhati , na kampati .

Bodhisatto ‘‘ idaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ acalaṭṭhānaṃ kilesapañjaraviddhaṃsanaṭṭhānan ’’ ti ñatvā tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi , tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi .

Tānipi kho tiṇāni tathārūpena saṇṭhānena saṇṭhahiṃsu , yathārūpaṃ sukusalo cittakāro vā potthakāro vā ālikhitumpi samattho natthi .

Bodhisatto bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā puratthābhimukho daḷhamānaso hutvā –

‘‘ Kāmaṃ taco ca nhāru ca , aṭṭhi ca avasissatu ;

Upasussatu nissesaṃ , sarīre maṃsalohitaṃ .( a . ni .2.5; ma . ni .2.184)–

‘ Na tvevāhaṃ sammāsambodhiṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmī ’’’ ti asanisatasannipātenapi abhejjarūpaṃ aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .

Tasmiṃ samaye māro pāpimā –

‘‘ siddhatthakumāro mayhaṃ vasaṃ atikkamitukāmo , na dānissa atikkamituṃ dassāmī ’’ ti mārabalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocetvā māraghosanaṃ nāma ghosāpetvā mārabalaṃ ādāya nikkhami .

Sā mārasenā mārassa purato dvādasayojanā hoti , dakkhiṇato ca vāmato ca dvādasayojanā , pacchato cakkavāḷapariyantaṃ katvā ṭhitā , uddhaṃ navayojanubbedhāP0.77 hoti , yassā unnadantiyā unnādasaddo yojanasahassato paṭṭhāya pathaviundriyanasaddoviya sūyati .

Atha māro devaputto diyaḍḍhayojanasatikaṃ girimekhalaṃ nāma hatthiṃ abhiruhitvā bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni aggahesi .

Avasesāyapi māraparisāyaV1.85 dve janā ekasadisā ekasadisaṃ āvudhaṃ gaṇhantā nāhesuṃ .

Nānāvaṇṇā nānappakāramukhā hutvā nānāvudhāni gaṇhantā bodhisattaṃ ajjhottharamānā āgamaṃsu .

DasasahassacakkavāḷadevatāM1.86 pana mahāsattassa thutiyo vadamānā aṭṭhaṃsu .

Sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ dhamamāno aṭṭhāsi .

So kira saṅkho vīsahatthasatiko hoti , sakiṃ vātaṃ gāhāpetvā dhamiyamāno cattāro māse saddaṃ karitvā nissaddo hoti .

Mahākāḷanāgarājā atirekapadasatena vaṇṇaṃ vaṇṇentova aṭṭhāsi , mahābrahmā setacchattaṃ dhārayamāno aṭṭhāsi .

Mārabale pana bodhimaṇḍaṃ upasaṅkamante tesaṃ ekopi ṭhātuṃ nāsakkhi , sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu .

Kāḷo nāma nāgarājāpi pathaviyaṃ nimujjitvā pañcayojanasatikaṃ mañjerikanāgabhavanaṃ gantvā ubhohi hatthehi mukhaṃ pidahitvā nipanno .

Sakko devarājāpi vijayuttarasaṅkhaṃ piṭṭhiyaṃ katvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aṭṭhāsi , mahābrahmā setacchattaṃ koṭiyaṃ gahetvā brahmalokameva agamāsi .

Ekadevatāpi ṭhātuṃ samatthā nāma nāhosi .

Mahāpuriso pana ekakova nisīdi .

Māropi attano parisaṃ āha –

‘‘ tātā , suddhodanaputtena siddhatthena sadiso añño puriso nāma natthi , mayaṃ sammukhā yuddhaṃ dātuṃ na sakkhissāma , pacchābhāgena dassāmā ’’ ti .

Mahāpurisopi tīṇi passāni oloketvā sabbadevatānaṃ palātattā suññāni addasa .

Puna uttarapassena mārabalaṃ ajjhottharamānaṃ disvā ‘‘ ayaṃ ettako jano maṃ ekakaṃ sandhāya mahantaṃ vāyāmaṃ karoti , imasmiṃ ṭhāne mayhaṃ mātā vā pitā vā bhātā vā añño vā koci ñātako natthi , imā pana dasa pāramiyova mayhaṃ dīgharattaṃ puṭṭhaparijanasadisā .

Tasmā mayā pāramiyova balaggaṃ katvā pāramisattheneva paharitvā imaṃ balakāyaṃ viddhaṃsetuṃ vaṭṭatī ’’ ti dasa pāramiyo āvajjamāno nisīdi .

Atha kho māro devaputto –

‘‘ vāteneva siddhatthaṃ palāpessāmī ’’ ti vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi .

Taṅkhaṇaññeva puratthimādibhedāvātā samuṭṭhahitvā addhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni uddhaṃmūlāniP0.78 katvā samantā gāmanigame cuṇṇavicuṇṇe kātuṃ samatthāpi mahāpurisassa puññatejena vihatānubhāvā bodhisattaṃ patvā bodhisattassa cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu .

Tato –

‘‘ udakenaM1.87 naṃ ajjhottharitvā māressāmī ’’ ti mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi .

Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu .

Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddāvachiddā ahosiV1.86 .

Vanarukkhādīnaṃ uparibhāgena mahāmegho āgantvā mahāsattassa cīvare ussāvabindugahaṇamattampi temetuṃ nāsakkhi .

Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbamālāguḷabhāvaṃ āpajjiṃsu .

Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ .

Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi .

Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu .

Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Accuṇho aggivaṇṇo kukkuḷo ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipatati .

Tato vālukāvassaṃ samuṭṭhāpesi .

Atisukhumā vālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā mahāsattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu .

Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi , taṃ kalalaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbavilepanaṃ hutvā nipatati .

Tato ‘‘ iminā bhiṃsetvā siddhatthaṃ palāpessāmī ’’ ti andhakāraṃ samuṭṭhāpesi .

Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ andhakāraṃ viya mahātamaṃ hutvā bodhisattaṃ patvā sūriyappabhāvihataṃ viya andhakāraṃ antaradhāyi .

Evaṃ so māro imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaaṅgārakukkuḷavālukākalalandhakāravuṭṭhīhi bodhisattaṃ palāpetuṃ asakkonto –

‘‘ kiṃ , bhaṇe , tiṭṭhatha , imaṃ siddhatthakumāraṃ gaṇhatha hanatha palāpethā ’’ ti attano parisaṃ āṇāpetvā sayampi girimekhalassa hatthino khandhe nisinno cakkāvudhaṃ ādāya bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ siddhattha , uṭṭhehi etasmā pallaṅkā , nāyaṃ tuyhaṃ pāpuṇāti , mayhaṃ esa pāpuṇātī ’’ ti āha .

Mahāsatto tassa vacanaṃ sutvā avoca –

‘‘ māra , neva tayā dasa pāramiyo pūritā , na upapāramiyo , na paramatthapāramiyo , nāpi pañca mahāpariccāgā pariccattā , na ñātatthacariyā , na lokatthacariyā , na buddhatthacariyā pūritā , sabbā tāP0.79 mayāyeva pūritā , tasmā nāyaṃ pallaṅko tuyhaṃ pāpuṇāti , mayheveso pāpuṇātī ’’ ti .

MāroM1.88 kuddho kodhavegaṃ asahanto mahāpurisassa cakkāvudhaṃ vissajjesi .

Taṃ tassa dasa pāramiyo āvajjentasseva uparibhāge mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhāsi .

Taṃ kira khuradhāraṃ cakkāvudhaṃ aññadā kuddhena vissaṭṭhaṃ ekagghanapāsāṇatthambhe vaṃsakaḷīre viya chindantaṃ gacchati .

Idāni pana tasmiṃ mālāvitānaṃ hutvā ṭhite avasesā māraparisā ‘‘ idāni siddhattho pallaṅkato vuṭṭhāya palāyissatī ’’ ti mahantamahantāni selakūṭāni vissajjesuṃ , tānipi mahāpurisassa dasa pāramiyo āvajjentassa mālāguḷabhāvaṃ āpajjitvā bhūmiyaṃ patiṃsu .

DevatāV1.87 cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitā gīvaṃ pasāretvā sīsaṃ ukkhipitvā ‘‘ naṭṭho vata , bho , siddhatthakumārassa rūpaggappatto attabhāvo , kiṃ nu kho so karissatī ’’ ti olokenti .

Tato bodhisatto ‘‘ pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ sambujjhanadivase pattapallaṅko mayhaṃ pāpuṇātī ’’ ti vatvā ṭhitaṃ māraṃ āha –

‘‘ māra , tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī ’’ ti .

Māro ‘‘ ime ettakāva janā sakkhino ’’ ti mārabalābhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi .

Tasmiṃ khaṇe māraparisāya ‘‘ ahaṃ sakkhi , ahaṃ sakkhī ’’ ti pavattasaddo pathaviundriyanasaddasadiso ahosi .

Atha māro mahāpurisaṃ āha –

‘‘ siddhattha , tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī ’’ ti .

Mahāpuriso ‘‘ tuyhaṃ tāva dānassa dinnabhāve sacetanā sakkhino , mayhaṃ pana imasmiṃ ṭhāne sacetano koci sakkhi nāma natthi , tiṭṭhatu tāva me avasesaattabhāvesu dinnadānaṃ , vessantarattabhāve pana ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa tāva dinnabhāve acetanāpi ayaṃ ghanamahāpathavī sakkhī ’’ ti cīvaragabbhantarato dakkhiṇahatthaṃ abhinīharitvā ‘‘ vessantarattabhāve ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa dinnabhāve tvaṃ sakkhi , na sakkhī ’’ ti mahāpathaviyābhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi .

Mahāpathavī ‘‘ ahaṃ te tadā sakkhī ’’ ti viravasatena viravasahassena viravasatasahassena mārabalaṃ avattharamānā viya unnadi .

Tato mahāpurise ‘‘ dinnaṃ te , siddhattha , mahādānaṃ uttamadānan ’’ ti vessantaradānaṃ sammasante diyaḍḍhayojanasatiko girimekhalahatthī jaṇṇukehi pathaviyaṃ patiṭṭhāsi , māraparisā disāvidisā palāyiṃsu , dve ekamaggena gatā nāma natthi , sīsābharaṇāni ceva nivatthavasanāni caM1.89 chaḍḍetvā sammukhasammukhadisāhiyeva palāyiṃsu .

Tato devasaṅghā palāyamānaṃ mārabalaṃ disvā ‘‘ mārassa parājayo jāto , siddhatthakumārassa jayo jāto , jayapūjaṃ karissāmā ’’ tiP0.80 devatā devatānaṃ , nāgā nāgānaṃ , supaṇṇā supaṇṇānaṃ , brahmāno brahmānaṃ ghosetvā gandhamālādihatthā mahāpurisassa santikaṃ bodhipallaṅkaṃ āgamaṃsu .

Evaṃ gatesu pana tesu –

‘‘ Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ , mārassa ca pāpimato parājayo ;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā , jayaṃ tadā devagaṇā mahesino .

‘‘ JayoV1.88 hi buddhassa sirīmato ayaṃ , mārassa ca pāpimato parājayo ;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā , jayaṃ tadā nāgagaṇā mahesino .

‘‘ Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ , mārassa ca pāpimato parājayo ;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā , jayaṃ tadā supaṇṇasaṅghāpi mahesino .

‘‘ Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ , mārassa ca pāpimato parājayo ;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā , jayaṃ tadā brahmagaṇā mahesino ’’ ti .

–

Avasesā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā mālāgandhavilepanehi pūjayamānā nānappakārā ca thutiyo vadamānā aṭṭhaṃsu .

Evaṃ dharamāneyeva sūriye mahāpuriso mārabalaṃ vidhamitvā cīvarūpari patamānehi bodhirukkhaṅkurehi rattapavāḷadalehi viya pūjiyamāno paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāresi .

Athassa dvādasapadikaṃ paccayākāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena anulomapaṭilomato sammasantassa dasasahassī lokadhātu udakapariyantaṃ katvā dvādasakkhattuṃ saṅkampi .

MahāpuriseM1.90 pana dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā aruṇuggamanavelāya sabbaññutaññāṇaṃP0.81 paṭivijjhante sakalā dasasahassī lokadhātu alaṅkatapaṭiyattā ahosi .

Pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti , tathā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti , dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti , uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti , pathavitale ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā brahmalokaṃ āhacca aṭṭhaṃsu , brahmaloke baddhānaṃ dhajānaṃ paṭākā pathavitale patiṭṭhahiṃsu , dasasahassesu cakkavāḷesu pupphūpagā rukkhā pupphaṃ gaṇhiṃsu , phalūpagā rukkhā phalapiṇḍibhārasahitā ahesuṃ .

Khandhesu khandhapadumāni pupphiṃsu , sākhāsu sākhāpadumāni , latāsu latāpadumāni , ākāse olambakapadumāni , ghanasilātalāni bhinditvā uparūpari satapattāni hutvā daṇḍakapadumāni uṭṭhahiṃsu .

Dasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷā viya susanthatapupphasanthāro viya ca pupphābhikiṇṇā ahosi .

Cakkavāḷantaresu aṭṭhayojanasahassā lokantarikanirayā sattasūriyappabhāhipianobhāsitapubbā tadā ekobhāsā ahesuṃ .

Caturāsītiyojanasahassagambhīro mahāsamuddoV1.89 madhurodako ahosi , nadiyo na pavattiṃsu , jaccandhā rūpāni passiṃsu , jātibadhirā saddaṃ suṇiṃsu , jātipīṭhasappino padasā gacchiṃsu , andubandhanādīni chijjitvā patiṃsu .

Evaṃ aparimāṇena sirivibhavena pūjiyamāno mahāpuriso anekappakāresu acchariyadhammesu pātubhūtesu sabbaññutaṃ paṭivijjhitvā sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ udānesi –

‘‘ Anekajātisaṃsāraṃ , sandhāvissaṃ anibbisaṃ ;

Gahakāraṃ gavesanto , dukkhā jāti punappunaṃ .

‘‘ Gahakāraka diṭṭhosi , puna gehaṃ na kāhasi ;

Sabbā te phāsukā bhaggā , gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ , taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti .( dha . pa .153-154);

ItiM1.91 tusitabhavanato paṭṭhāya yāva ayaṃ bodhimaṇḍe sabbaññutappatti , ettakaṃ ṭhānaṃ avidūrenidānaṃ nāmāti veditabbaṃ .

Avidūrenidānakathā niṭṭhitā .

Issues

Apadāna-aṭṭhakathā

Apadāna-aṭṭhakathā