3. Kururājacariyāvaṇṇanā
20.
Tatiye
M0.36 indapatthe puruttameti indapatthanāmake kururaṭṭhassa puravare uttamanagare .
Rājāti dhammena samena catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ rañjetīti rājā .
Kusale dasahupāgatoti kusalehiV0.35 dasahi samannāgato , dānādīhi dasahi puññakiriyavatthūhi , dasahi kusalakammapathehi vā yuttoti attho . 21. Kaliṅgaraṭṭhavisayāti kaliṅgaraṭṭhasaṅkhātavisayā .
Brāhmaṇā upagañchu man ti kaliṅgarājena uyyojitā aṭṭha brāhmaṇā maṃ upasaṅkamiṃsu .
Upasaṅkamitvā ca pana āyācuṃ maṃ hatthināgan ti hatthibhūtaṃ mahānāgaṃ maṃ āyāciṃsu .
Dhaññan ti dhanāyitabbasirisobhaggappattaṃ lakkhaṇasampannaṃ .
Maṅgalasammatan ti tāyayeva lakkhaṇasampattiyā maṅgalaṃ abhivuḍḍhikāraṇanti abhisammataṃ janehi .
22. Avuṭṭhikoti vassarahito .
Dubbhikkhoti dullabhabhojano .
Chātako mahāti mahatī jighacchābādhā vattatīti attho .
Dadāhīti dehi .
Nīlan ti nīlavaṇṇaṃ .
Añjanasavhayan ti añjanasaddena avhātabbaṃ , añjananāmakanti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ avuṭṭhikaṃ , tena idāni mahādubbhikkhaṃ tattha mahantaṃ chātakabhayaṃ uppannaṃ , tassa vūpasamatthāya imaṃ añjanagirisaṅkāsaṃ tuyhaṃ añjananāmakaṃ maṅgalahatthiṃ dehi , imasmiñhi tattha nīte devo vassissati , tena taṃ sabbabhayaṃ vūpasammissatīti .
Tatrāyaṃ anupubbikathā –
Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare bodhisatto kururājassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto , takkasilaṃ gantvā yogavihitāni sippāyatanāni vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā paccāgato pitarā uparajje ṭhapito , aparabhāge pitu accayena rajjaṃ patvā dasa rājadhamme
P0.36 akopento dhammena rajjaṃ kāresi dhanañjayo nāma nāmena .
So catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassaṃ dhanaṃ vissajjento sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ adāsi .
Tassa dānajjhāsayatā dānābhirati sakalajambudīpaṃ patthari .
TasmiṃM0.37 kāle kaliṅgaraṭṭhe dubbhikkhabhayaṃ chātakabhayaṃ rogabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu .
Sakalaraṭṭhavāsino dantapuraṃ gantvā rājabhavanadvāre ukkuṭṭhimakaṃsu ‘‘ devaṃ vassāpehi devā ’’ ti .
Rājā taṃ sutvā ‘‘ kiṃkāraṇā ete viravantī ’’ ti amacce pucchi .
Amaccā rañño tamatthaṃ ārocesuṃ .
Rājā porāṇakarājāno deve avassante kiṃ karontīti .
‘‘ Devo vassatū ’’ ti dānaṃ datvā uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlā sirigabbhaṃ pavisitvā dabbasanthare sattāhaṃ nipajjantīti .
Taṃ sutvā tathā akāsi .
Devo na vassi , evaṃ rājā ahaṃ mayā kattabbakiccaṃ akāsiṃ , devo na vassati , kinti karomāti .
Deva , indapatthanagare dhanañjayassa nāma kururājassa maṅgalahatthimhi ānīte devo vassissatītiV0.36 .
So rājā balavāhanasampanno duppasaho , kathamassa hatthiṃ ānessāmāti .
Mahārāja , tena saddhiṃ yuddhakiccaṃ natthi , dānajjhāsayo so rājā dānābhirato yācito samāno alaṅkatasīsampi chinditvā pasādasampannāni akkhīnipi uppāṭetvā sakalarajjampi niyyātetvā dadeyya , hatthimhi vattabbameva natthi , avassaṃ yācito samāno dassatīti .
Ke pana yācituṃ samatthāti ?
Brāhmaṇā , mahārājāti .
Rājā aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkārasammānaṃ katvā paribbayaṃ datvā hatthiyācanatthaṃ pesesi .
Te sabbattha ekarattivāsena turitagamanaṃ gantvā katipāhaṃ nagaradvāre dānasālāsu bhuñjantā sarīraṃ santappetvā rañño dānaggaṃ āgamanapathe kālaṃ āgamayamānā pācīnadvāre aṭṭhaṃsu .
Bodhisattopi pātova nhātānulitto sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito alaṅkatavaravāraṇakhandhagato mahantena rājānubhāvena dānasālaṃ gantvā otaritvā sattaṭṭhajanānaṃ sahatthena dānaṃ datvā ‘‘ imināva nīhārena dethā ’’ ti vatvā hatthiṃ abhiruhitvāP0.37 dakkhiṇadvāraṃ agamāsi .
Brāhmaṇā pācīnadvāre ārakkhassa balavatāya okāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvāraṃ gantvā rājānaṃ āgacchantaṃ ullokayamānā dvārato nātidūre unnataṭṭhāne ṭhitā sampattaṃ rājānaṃ hatthe ukkhipitvā jayāpesuṃ .
Rājā vajiraṅkusena vāraṇaṃ nivattetvā tesaṃ santikaṃ gantvā te brāhmaṇe ‘‘ kiṃ icchathā ’’ ti pucchi .
Brāhmaṇā ‘‘ kaliṅgaraṭṭhaṃ dubbhikkhabhayena chātakabhayena rogabhayena ca upaddutaṃ .
So upaddavo imasmiṃ tava maṅgalahatthimhi nīteM0.38 vūpasammissati .
Tasmā imaṃ añjanavaṇṇaṃ nāgaṃ amhākaṃ dehī ’’ ti āhaṃsu .
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha ‘‘ kaliṅgaraṭṭhavisayā … pe … añjanasavhayan ’’ ti .
Tassattho vutto eva .
Atha bodhisatto ‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yaṃ me yācakānaṃ manorathavighāto siyā , mayhañca samādānabhedo siyā ’’ ti hatthikkhandhato otaritvā ‘‘ sace analaṅkataṭṭhānaṃ atthi , alaṅkaritvā dassāmī ’’ ti samantato oloketvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā soṇḍāya naṃ gahetvā brāhmaṇānaṃ hatthesu ṭhapetvā ratanabhiṅgārena pupphagandhavāsitaṃ udakaṃ pātetvā adāsi .
Tena vuttaṃ – 22. Yaṃ yaṃ so vaṇṇaṃ cintayīti so ahituṇḍikabrāhmaṇo ‘‘ yaṃ yaṃ nīlādivaṇṇaṃ hotū ’’ ti cintesi .
Tena vuttaṃ ‘‘ nīlaṃ va pītalohitan ’’ ti .
Tattha nīlaṃ vāti vā -saddo aniyamattho , gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vutto , tena vāsaddena vuttāvasiṭṭhaṃ odātādivaṇṇavisesañceva vaṭṭādisaṇṭhānavisesañca aṇuṃthūlādipamāṇavisesañca saṅgaṇhāti .
Tassa cittānuvattantoti tassa ahituṇḍikassa cittaṃ anuvattanto .
Cintitasannibhoti tena cintitacintitākārena pekkhajanassa upaṭṭhahāmīti dasseti .
23.
‘‘ Na me yācakamanuppatte , paṭikkhepo anucchavo ;
Mā me bhijji samādānaṃ , dassāmi vipulaṃ gajaṃ .
24.
‘‘ Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya , bhiṅgāre ratanāmaye ;
Jalaṃ hatthe ākiritvā , brāhmaṇānaṃ adaṃ gajan ’’ ti .
Tattha
V0.37 yācakamanuppatteti yācake anuppatte .
Anucchavoti anucchaviko patirūpo .
Mā me bhijji samādānan ti sabbaññutaññāṇatthāya sabbassa yācakassa sabbaṃ anavajjaṃ icchitaṃ dadanto dānapāramiṃ pūressāmīti yaṃ mayhaṃ samādānaṃ , taṃ mā bhijji .
Tasmā dassāmi vipulaṃ gajan ti mahantaṃ imaṃ maṅgalahatthiṃ dassāmīti .
Adan ti adāsiṃ . 25.
Tasmiṃ pana hatthimhi dinne amaccā bodhisattaṃ etadavocuṃ –
‘‘ kasmā , mahārāja , maṅgalahatthiṃ dadattha , nanu añño hatthī dātabbo , raññā nāma evarūpo opavayho maṅgalahatthī issariyaṃ abhivijayañca ākaṅkhantena na dātabbo ’’ ti
P0.38 .
Mahāsatto yaṃ maṃ yācakā yācanti , tadeva mayā dātabbaṃ , sace pana maṃ rajjaṃ yāceyyuṃ , rajjampi tesaṃ dadeyyaṃ , mayhaṃ rajjatopi jīvitatopi sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ , tasmā taṃ hatthiṃ adāsinti āha .
Tena vuttaṃ ‘‘ tassa nāge padinnamhī ’’ tiādi .
Tattha tassāti tassa tena , tasmiṃ nāge hatthimhi dinne . 26. Maṅgalasampannan ti maṅgalaguṇehi samannāgataṃ .
Saṅgāmavijayuttaman ti saṅgāmavijayā uttamaṃ , saṅgāmavijaye vā uttamaṃ padhānaṃ pavaraṃ nāgaṃ .
Kiṃ te rajjaṃ
M0.39 karissatīti tasmiṃ nāge apagate tava rajjaṃ kiṃ karissati , rajjakiccaṃ na karissati , rajjampi apagatamevāti dasseti . 27. Rajjampi me dade sabban ti tiṭṭhatu nāgo tiracchānagato , idaṃ me sabbaṃ kururaṭṭhampi yācakānaṃ dadeyyaṃ .
Sarīraṃ dajjamattanoti rajjepi vā kiṃ vattabbaṃ , attano sarīrampi yācakānaṃ dadeyyaṃ , sabbopi hi me ajjhattikabāhiro pariggaho lokahitatthameva mayā pariccatto .
Yasmā sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ sabbaññutā ca dānapāramiṃ ādiṃ katvā sabbapāramiyo apūrentena na sakkā laddhuṃ , tasmā nāgaṃ adāsiṃ ahanti dasseti .
Evampi tasmiṃ nāge ānīte kaliṅgaraṭṭhe devo na vassateva .
Kaliṅgarājā ‘‘ idānipi na vassati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti pucchitvā ‘‘ kururājā garudhamme rakkhati , tenassa raṭṭhe anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ devo vassati , rañño guṇānubhāvo esa , na imassa tiracchānagatassā ’’ ti jānitvā ‘‘ mayampi garudhamme rakkhissāma , gacchatha dhanañcayakorabyassa santike te suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ānethā ’’ ti amacce pesesi .
Garudhammā vuccanti pañca sīlāni , tāni bodhisatto suparisuddhāni katvā rakkhati , yathā ca bodhisatto .
Evamassa mātā
V0.38 aggamahesī , kaniṭṭhabhātā uparājā , purohito brāhmaṇo , rajjuggāhako amacco , sārathi seṭṭhi , doṇamāpako dovāriko , nagarasobhinī vaṇṇadāsīti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Rājā mātā mahesī ca , uparājā purohito ;
Rajjuggāho sārathī seṭṭhi , doṇo dovāriko tathā ;
Gaṇikā te ekādasa , garudhamme patiṭṭhitā ’’ ti .
TeP0.39 amaccā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā tamatthaṃ ārocesuṃ .
Mahāsatto ‘‘ mayhaṃ garudhamme kukkuccaṃ atthi , mātā pana me surakkhitaṃ rakkhati , tassā santike gaṇhathā ’’ ti vatvā tehi ‘‘ mahārāja , kukkuccaṃ nāma sikkhākāmassa sallekhavuttino hoti , detha no ’’ ti yācito ‘‘ pāṇo na hantabbo , adinnaṃ na ādātabbaṃ , kāmesumicchācāro na caritabbo , musā na bhaṇitabbaṃ , majjaṃ na pātabban ’’ ti suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ‘‘ evaṃ santepi mātu santike gaṇhathā ’’ ti āha .
DūtāM0.40 rājānaṃ vanditvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘ devi , tumhe kira garudhammaṃ rakkhatha , taṃ no dethā ’’ ti vadiṃsu .
Bodhisattassa mātāpi tatheva attano kukkuccassa atthibhāvaṃ vatvāva tehi yācitā adāsi .
Tathā mahesiādayopi .
Te sabbesampi santike suvaṇṇapaṭṭe garudhamme likhāpetvā dantapuraṃ gantvā kaliṅgarañño datvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ .
Sopi rājā tasmiṃ dhamme vattamāno pañca sīlāni pūresi .
Tato sakalakaliṅgaraṭṭhe devo vassi .
Tīṇi bhayāni vūpasantāni .
Raṭṭhaṃ khemaṃ subhikkhaṃ ahosi .
Bodhisatto yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā sapariso saggapuraṃ pūresi .
Tadā gaṇikādayo uppalavaṇṇādayo ahesuṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Gaṇikā uppalavaṇṇā , puṇṇo dovāriko tadā ;
Rajjuggāho ca kaccāno , doṇamāpako ca kolito .
‘‘ Sāriputto tadā seṭṭhi , anuruddho ca sārathi ;
Brāhmaṇo kassapo thero , uparājānandapaṇḍito .
‘‘ MahesīV0.39 rāhulamātā , māyādevī janettikā ;
Kururājā bodhisatto , evaṃ dhāretha jātakan ’’ ti .( dha . pa . aṭṭha .2.361 haṃsaghātakabhikkhuvatthu );
Idhāpi nekkhammapāramiādayo sesadhammā ca vuttanayeneva niddhāretabbāti .
Kururājacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .