1. Idāni ‘‘ kappe ca satasahasse ’’ tiādinayappavattāya cariyāpiṭakapāḷiyā atthasaṃvaṇṇanā hoti .

TatrāyaṃP0.10 kappa -saddo saupasaggo anupasaggoM0.10 ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyusamaṇavohārasamantabhāvābhisaddahana- chedanaviniyogavinayakiriyālesantarakappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati . Tathā hesa ‘‘ nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.137) vitakke āgato . ‘‘ Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .642) vidhāne , adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti attho . ‘‘ Satthukappena vata kira , bho , sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.260) paṭibhāge . Satthusadisenāti ayañhi tattha attho . ‘‘ Idhāyasmā , kappo ’’ tiādīsu ( su . ni .1098) paññattiyaṃ . ‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.387) kāle . ‘‘ Ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.178; udā .51) paramāyumhi . Āyukappo hi idha kappoti adhippeto . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ tiādīsu ( cūḷava .250) samaṇavohāre . ‘‘ Kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā ’’ tiādīsu ( khu . pā .5.1; su . ni . maṅgalasutta ) samantabhāve . ‘‘ Saddhā saddahanā okappanā abhippasādo ’’ tiādīsu ( dha . sa .12) abhisaddahane , saddhāyanti attho . ‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ tiādīsu ( vi . va .1094; jā .2.22.1368) chedane . ‘‘ Evameva ito dinnaṃ , petānaṃ upakappatī ’’ tiādīsu ( khu . pā .7.7; pe . va .20) viniyoge . ‘‘ Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃV0.10 hotī ’’ tiādīsu ( pāci .371) vinayakiriyāyaṃ . ‘‘ Atthi kappo nipajjituṃ , handāhaṃ nipajjāmī ’’ tiādīsu lese . ‘‘ Āpāyiko nerayiko kappaṭṭho saṅghabhedako … pe … kappaṃ nirayamhi paccatī ’’ ti ( itivu .18; cūḷava .354; kathā .657,862) ca ādīsu antarakappe . ‘‘ Na kappayanti na purekkharonti , dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse ; NaP0.11 brāhmaṇo sīlavatena neyyo , pāraṅgato na pacceti tādī ’’ ti . – Ādīsu ( su . ni .809) taṇhādiṭṭhīsu . Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘ kappāti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo ’’ ti ( mahāni .28). ‘‘ Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe ’’ tiādīsuM0.11 ( dī . ni .1.244; ma . ni .1.68) asaṅkhyeyyakappe . ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyānī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.156) mahākappe . Idhāpi mahākappeyeva daṭṭhabbo ( dī . ni . aṭṭha .1.29;3.275; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.1; a . ni . aṭṭha .2.3.128; khu . pā . aṭṭha .5. evamiccādipāṭhavaṇṇanā ). Tatrāyaṃ padasiddhi – kappīyatīti kappo , ettakāni vassānīti vā ettakāni vassasatānīti vā ettakāni vassasahassānīti vā ettakāni vassasatasahassānīti vā saṃvaccharavasena gaṇetuṃ asakkuṇeyyattā kevalaṃ sāsaparāsiupamādīhi kappetabbo parikappetabbaparimāṇoti attho . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Kīva dīgho nu kho , bhante , kappoti ? Dīgho kho , bhikkhu , kappo , so na sukaro saṅkhātuṃ ‘ ettakāni vassānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasatānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasahassānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasatasahassānī ’ ti vā . Sakkā pana , bhante , upamaṃ kātunti ? ‘ Sakkā , bhikkhū ’ ti bhagavā avoca . Seyyathāpi , bhikkhu , yojanaṃ āyāmena yojanaṃ vitthārena yojanaṃ ubbedhena mahāsāsaparāsi . Tato vassasatassa vassasahassassa accayena ekamekaṃ sāsapaṃ uddhareyya , khippataraṃ kho so , bhikkhu , mahāsāsaparāsi iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya , na tveva kappo , evaṃ dīgho kho , bhikkhu , kappo ’’ ti ( saṃ . ni .2.128). SvāyaṃV0.11 mahākappo saṃvaṭṭādivasena catuasaṅkhyeyyakappasaṅgaho . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni . Katamāni cattāri ? Saṃvaṭṭo , saṃvaṭṭaṭṭhāyī , vivaṭṭo , vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156). Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo , āposaṃvaṭṭo , vāyosaṃvaṭṭoti . Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā , subhakiṇhā , vehapphalāti . Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati , ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati . Yadā āpena saṃvaṭṭati , subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati . Yadā vāyunā saṃvaṭṭati , vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati . Vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ vinassati , yaṃ buddhānaṃM0.12 āṇākkhettanti vuccati . Tesu tīsu saṃvaṭṭesu yathākkamaṃ kappavināsakamahāmeghato yāva jālāya vā udakassa vā vātassa vā upacchedo idaṃ ekaṃP0.12 asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭo nāma . Kappavināsakajālādipacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho uṭṭhahati , idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyī nāma . Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo , idaṃ tatiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭo nāma . Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho , idaṃ catutthaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī nāma . Imesu catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī . Tena samānakālaparicchedā vivaṭṭādayo veditabbā . ‘‘ Vīsatiantarakappasaṅgahan ’’ ti eke . Iti imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ svāyaṃ mahākappo saṃvaṭṭādivasena catuasaṅkhyeyyakappasaṅgaho ’’ ti . Kappeti ca accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ . Satasahasseti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso , idhāpi accantasaṃyogavaseneva bahuvacanaṃ . Samānādhikaraṇañhetaṃ padadvayaṃ . Caturo ca asaṅkhiyeti etthāpi eseva nayo . Kassa pana asaṅkhiyeti aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato kappānanti ayamattho viññāyateva . Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti . Ca -saddo sampiṇḍanattho , mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappeti ayañhettha attho . Asaṅkhiyeti ettha saṅkhātuṃ na sakkāti asaṅkhiyā , gaṇanaṃ atikkantāti attho . ‘‘ Asaṅkhyeyyanti eko gaṇanaviseso ’’ ti eke . Te hi ekato paṭṭhāya mahābalakkhapariyosānāni ekūnasaṭṭhiṭṭhānāni vajjetvā dasamahābalakkhāni asaṅkhyeyyaṃ nāma , saṭṭhimaṭṭhānantaranti vadanti . Taṃ na yujjati , saṅkhyāṭhānantaraṃ nāma gaṇanaviseso , tassa asaṅkhyeyyabhāvābhāvatoV0.12 ekaṃ ṭhānantaraṃ asaṅkhyeyyañcāti viruddhametaṃ . Nanu ca asaṅkhyabhāvena asaṅkhyeyyattepi tassa catubbidhabhāvo na yujjatīti ? No na yujjati . Catūsu ṭhānesu asaṅkhyeyyabhāvassa icchitattā . Tatrāyamādito paṭṭhāya vibhāvanā – Atīte kira ekasmiṃ kappe taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaroP0.13 dīpaṅkaroti cattāro sammāsambuddhā anukkamena loke uppajjiṃsu . Tesu dīpaṅkarassa bhagavato kāle amaravatī nāma nagaraṃ ahosi . TatthaM0.13 sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto mātito ca pitito ca , saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena , abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato . So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi . Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu . Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite sāragabbhe vivaritvā ‘‘ ettakaṃ te , kumāra , mātusantakaṃ , ettakaṃ te pitusantakaṃ , ettakaṃ te ayyakapayyakānan ’’ ti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā ‘‘ etaṃ dhanaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āha . Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘ imaṃ evaṃ bahuṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ mātāpitādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā , mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti . So rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā himavantappadesaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā sattāheneva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvā samāpattivihārehi viharati . Tasmiñca kāle dīpaṅkara dasabalo paramābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammavatī nagaraṃ nāma patvā tassa avidūre sudassana mahāvihāre paṭivasati . Rammavatīnagaravāsino ‘‘ satthā kira amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī ’’ ti sutvā gandhamālādihatthā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu . Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ haṭṭhatuṭṭhā sodhenti . Tasmiñca kāle sumedha tāpaso ākāsena gacchantoP0.14 te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘ ambho , kassa tumhe imaṃ maggaṃ sodhethā ’’ ti pucchi ? Tehi ‘‘ sammāsambuddhassa āgamanamaggaṃ sodhemā ’’ ti vutte atītesu buddhesu katādhikārattā ‘‘ buddho ’’ ti vacanaṃ sutvā uppannapītisomanassoV0.13 tāvadeva ākāsato oruyha ‘‘ mayhampi okāsaṃ detha , ahampi sodhessāmī ’’ tiM0.14 tehi dassitaṃ okāsaṃ ‘‘ kiñcāpi ahaṃ imaṃ iddhiyā sattaratanavicittaṃ katvā alaṅkarituṃ pahomi , ajja pana mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭati , kāyārahaṃ puññaṃ gaṇhissāmī ’’ ti cintetvā tiṇakacavarādayo nīharitvā paṃsuṃ āharitvā samaṃ karonto sodheti . Aniṭṭhiteyeva pana tassa padesassa sodhane dīpaṅkaro bhagavā mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto taṃ maggaṃ paṭipajji . Sumedhapaṇḍito ‘‘ sammāsambuddho buddhasāvakā ca mā cikkhallaṃ akkamantū ’’ ti attano vākacīrañca cammakhaṇḍañca jaṭākalāpañca pasāretvā sayañca yena bhagavā tena sīsaṃ katvā avakujjo nipajji . Evañca cintesi – ‘‘ sacāhaṃ icchissāmi , imassa bhagavato sāvako hutvā ajjeva kilese ghātessāmi . Kiṃ mayhaṃ ekakeneva saṃsāramahoghato nittharaṇena ? Yaṃnūnāhampi evarūpo sammāsambuddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahaṇṇavato tāreyyan ’’ ti . Iti so aṭṭhaṅgasamannāgatamahābhinīhāravasena cittaṃ paṇidhesi . Atha bhagavā āgantvā tassa ussīsake ṭhatvā cittācāraṃ samijjhanabhāvañcassa ñatvā ‘‘ ayaṃ ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma sammāsambuddho bhavissatī ’’ ti sabbaṃ imaṃ bhagavato pavattiṃ byākaritvā pakkāmi . Tato aparepi koṇḍaññabhagavantaṃ ādiṃ katvā anukkamena uppannā yāva kassapadasabalapariyosānā sammāsambuddhā mahāsattaṃ ‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākariṃsu . Iti amhākaṃ bodhisattassa pāramiyo pūrentasseva catuvīsati sammāsambuddhā uppannā . Yasmiṃ pana kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi , tasmiṃ aññepi tayo buddhā ahesuṃ . Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ nāhosi , tasmā te idhaP0.15 na gahitā . Porāṇaṭṭhakathāyaṃ pana tamhā kappā paṭṭhāya sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ – ‘‘ Taṇhaṅkaro medhaṅkaro , athopi saraṇaṅkaro ; Dīpaṅkaro ca sambuddho , koṇḍañño dvipaduttamo . ‘‘ Maṅgalo ca sumano ca , revato sobhito muni ; Anomadassī padumo , nārado padumuttaro . ‘‘ SumedhoM0.15V0.14 ca sujāto ca , piyadassī mahāyaso ; Atthadassī dhammadassī , siddhattho lokanāyako . ‘‘ Tisso phusso ca sambuddho , vipassī sikhi vessabhū ; Kakusandho koṇāgamano , kassapo cāpi nāyako . ‘‘ Ete ahesuṃ sambuddhā , vītarāgā samāhitā ; Sataraṃsīva uppannā , mahātamavinodanā ; Jalitvā aggikkhandhāva , nibbutā te sasāvakā ’’ ti .( jā . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ; apa . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ); Tattha dīpaṅkaradasabalassa ca koṇḍaññadasabalassa ca antare mahākappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhasuñño loko ahosi , tathā bhagavato koṇḍaññassa ca bhagavato maṅgalassa ca antare , tathā bhagavato sobhitassa ca bhagavato anomadassissa ca antare , tathā bhagavato nāradassa ca bhagavato padumuttarassa ca antare . Vuttañhetaṃ buddhavaṃse ( bu . vaṃ .28.3,4,6,9)– ‘‘ Dīpaṅkarassa bhagavato , koṇḍaññassa ca satthuno ; Etesaṃ antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Koṇḍaññassa aparena , maṅgalo nāma nāyako ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Sobhitassa aparena , anomadassī mahāyaso ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Nāradassa bhagavato , padumuttarassa satthuno ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā ’’ ti . Evaṃ gaṇanātītatāya asaṅkhyeyyattepi catūsu ṭhānesu mahākappānaṃ gaṇanātikkamena ‘‘ caturo ca asaṅkhiye ’’ ti vuttaṃ , na saṅkhyāvisesenāti veditabbaṃ . Yasmā pana padumuttaradasabalassa ca sumedhadasabalassa ca antare tiṃsakappasahassāni , sujātadasabalassa ca piyadassīdasabalassa ca antare navasahassādhikānaṃ kappānaṃ saṭṭhisahassāni dvāsītuttarāni aṭṭha caV0.15 satāni , dhammadassīdasabalassa ca siddhatthadasabalassa ca antare vīsati kappā , siddhatthadasabalassaP0.16 ca tissadasabalassa ca antare eko kappoM0.16 , bhagavato vipassissa ca bhagavato sikhissa ca antare saṭṭhi kappā , bhagavato ca vessabhussa bhagavato ca kakusandhassa antare tiṃsa kappā , iti padumuttaradasabalassa uppannakappato paṭṭhāya heṭṭhā tesaṃ tesaṃ buddhānaṃ uppannakappehi iminā ca bhaddakappena saddhiṃ satasahassamahākappā . Te sandhāya vuttaṃ ‘‘ kappe ca satasahasse ’’ ti . Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne sabbaṃ buddhavaṃsapāḷiṃ āharitvā saṃvaṇṇetabbaṃ hotīti ativitthārabhīrukassa mahājanassa cittaṃ anurakkhantā na vitthārayimha . Atthikehi buddhavaṃsato ( bu . vaṃ .1.1 ādayo ) gahetabbo . Yopi cettha vattabbo kathāmaggo , sopi aṭṭhasāliniyā ( dha . sa . aṭṭha . sumedhakathā ) dhammasaṅgahavaṇṇanāya jātakaṭṭhakathāya ( jā . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ) ca vuttanayeneva veditabbo . Etthantareti ettha antara saddo – ‘‘ Nadītīresu saṇṭhāne , sabhāsu rathiyāsu ca ; Janā saṅgamma mantenti , mañca tañca kimantaran ’’ ti .( saṃ . ni .1.228)– Ādīsu kāraṇe āgato . ‘‘ Addasā kho maṃ , bhante , aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.149) khaṇe , vijjuniccharaṇakkhaṇeti attho . ‘‘ Yassantarato na santi kopā ’’ tiādīsu ( udā .20) citte . ‘‘ Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhin ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.285; mahāva .11) vivare . ‘‘ Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbā ’’ tiādīsu ( mahāva .66) vemajjhe . Idhāpi vemajjheyeva daṭṭhabbo ( dī . ni . aṭṭha .1.1; a . ni . aṭṭha .2.4.36), tasmā etasmiṃ antare vemajjheti attho . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ mahākappe amhākaṃ bhagavā sumedhapaṇḍito hutvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle – ‘‘ Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ; Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59)– EvaṃV0.16 vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ mahābhinīhāraṃ akāsi , samattiṃsa pāramiyo pavicini samādiyi , sabbepi buddhakārake dhamme sampādetuṃM0.17 ārabhi , yamhi cetasmiṃ bhaddakappe sabbaso pūritapāramī hutvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhi . Imesaṃ dvinnaṃ mahākappānaṃ antare yathāvuttaparicchede kālaviseseti . KathaṃP0.17 panetaṃ viññāyatīti ? ‘‘ Kappe ca satasahasse , caturo ca asaṅkhiye ’’ ti idañhi mahākappānaṃ paricchedato aparicchedato ca saṅkhyādassanaṃ . Sā kho panāyaṃ saṅkhyā saṅkhyeyyassa ādipariyosānaggahaṇaṃ vinā na sambhavatīti yattha bodhisambhārānamārambho yattha ca te pariyositā tadubhayampi avadhibhāvena ‘‘ etthantare ’’ ti ettha atthato dassitanti viññāyati . Avadhi ca panāyaṃ abhividhivasena veditabbo , na mariyādāvasena , ārambhosānakappānaṃ ekadesena antogadhattā . Nanu ca nippadesena tesaṃ apariyādānato abhividhi ca idha na sambhavatīti ? Na idamevaṃ tadekadesepi tabbohārato . Yo hi tadekadesabhūto kappo , so nippadesato pariyādinnoti . Yaṃ caritaṃ , sabbaṃ taṃ bodhipācanan ti ettha caritan ti cariyā , samattiṃsapāramisaṅgahā dānasīlādipaṭipatti , ñātatthacariyālokatthacariyābuddhatthacariyānaṃ tadantogadhattā . Tathā yā cimā aṭṭha cariyā , seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā , indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā , appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā , adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā , buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā , sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā , adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu patticariyā , tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyāti . Tattha padesato dvinnaṃ bodhisattānaṃ paccekabuddhabuddhasāvakānañca lokatthacariyā , mahābodhisattānaṃ pana sammāsambuddhānañca nippadesato . Vuttañhetaṃ niddese ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi . ma .1.197)‘‘ cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā āyatanacariyā ’’ ti vitthāro . ‘‘ Adhimuccanto saddhāya carati , paggaṇhanto vīriyena carati , upaṭṭhahanto satiyā carati , avikkhipanto samādhinā carati , pajānanto paññāya carati , vijānanto viññāṇena carati , evampi paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati , evampi paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī ’’ ti yāM0.18 imā aparāpi aṭṭha cariyā vuttā , tāsaṃ sabbāsaṃ pāramitāsveva samorodho veditabbo . Tena vuttaṃ ‘‘ caritanti cariyā , samattiṃsapāramisaṅgahāP0.18 dānasīlādipaṭipattī ’’ ti . Hetucariyāya eva pana idhādhippetattā maggacariyāpatticariyānaṃ idha anavarodho veditabbo . Tena vuttaṃ ‘‘ sabbaṃ taṃ bodhipācanan ’’ ti . TatthaV0.17 sabba -saddo sabbasabbaṃ āyatanasabbaṃ sakkāyasabbaṃ padesasabbanti catūsu atthesu dissati . Tathā hi ‘‘ sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī ’’ tiādīsu ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) sabbasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbaṃ vo , bhikkhave , desessāmi taṃ suṇātha , kiñca , bhikkhave , sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca … pe … mano ceva dhammā cā ’’ ti ( saṃ . ni .4.23) ettha āyatanasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbaṃ sabbato sañjānātī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.6) sakkāyasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbesampi vo , sāriputta , subhāsitaṃ pariyāyenā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.345) padesasabbasmiṃ . Idhāpi padesasabbasmiṃ eva veditabbo , bodhisambhārabhūtassa caritassa adhippetattā . Bodhīti rukkhopi ariyamaggopi nibbānampi sabbaññutaññāṇampi . ‘‘ Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho ’’ ti ( mahāva .1; udā .1) ca ‘‘ antarā ca gayaṃ antarā ca bodhin ’’ ti ( ma . ni .1.285; mahāva .11) ca āgataṭṭhāne bujjhati etthāti rukkho bodhi . ‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne cattāri ariyasaccāni bujjhati etenāti ariyamaggo bodhi . ‘‘ Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhatan ’’ ti āgataṭṭhāne bujjhati etasmiṃ nimittabhūteti nibbānaṃ bodhi . ‘‘ Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso ’’ ti ( dī . ni .3.217) āgataṭṭhāne sabbe dhamme sabbākārena bujjhati etenāti sabbaññutaññāṇaṃ bodhi . Idhāpi sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ . Arahattamaggasabbaññutaññāṇāni vā idha bodhīti veditabbāni ( pārā . aṭṭha .1.11), mahābodhiyā adhippetattā bhagavato . Āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañca āsavakkhayañāṇaṃ ‘‘ mahābodhī ’’ ti vuccati . Etthāyaṃ saṅkhepattho – yathāvuttakālaparicchede yaṃ mama dānāsīlādipaṭipattisaṅkhātaṃ caritaṃ , taṃ sabbaṃ anavasesaṃ mahābodhiyā pācanaṃ sādhakaṃ nibbattakanti . Etena bodhisambhārānaṃ nirantarabhāvanaṃ dasseti . Atha vāM0.19 sabban ti etthantare yathāvuttakālaparicchede yaṃ caritaṃ , taṃ sabbaṃ sakalameva anavasesaṃ bodhisambhārabhūtameva . Etena sabbasambhārabhāvanaṃ dasseti . Tasso hi bodhisambhāresuP0.19 bhāvanā sabbasambhārabhāvanā nirantarabhāvanā cirakālabhāvanā sakkaccabhāvanā cāti . Tāsu ‘‘ kappe ca satasahasse , caturo ca asaṅkhiye ’’ ti iminā cirakālabhāvanā vuttā . Yo cettha accantasaṃyogo , tena paṭhame atthavikappe sabbaggahaṇena ca nirantarabhāvanā , dutiye atthavikappe sabbaṃ caritan ’’ ti iminā sabbasambhārabhāvanā , bodhipācanan ’’ tiV0.18 iminā sakkaccabhāvanā vuttā hoti , yathā taṃ caritaṃ sammāsambodhiṃ pāceti evaṃbhūtabhāvadīpanato . Tathā hi taṃ ‘‘ bodhipācanan ’’ ti vattabbataṃ arahati , na aññathāti . Kathaṃ panettha bodhicariyāya nirantarabhāvo veditabbo ? Yadi cittanirantaratāya taṃ na yujjati , na hi mahābodhisattānaṃ mahābhinīhārato uddhaṃ bodhisambhārasambharaṇacittato aññaṃ cittaṃ nappavattatīti sakkā vattuṃ . Atha kiriyamayacittappavattiṃ sandhāya vucceyya , evampi na yujjati , na hi sabbāni tesaṃ kiriyamayacittāni bodhisambhārasambharaṇavaseneva pavattanti . Eteneva payoganirantaratāpi paṭikkhittāti daṭṭhabbā . Jātinirantaratāya pana nirantarabhāvanā veditabbā . Yassañhi jātiyaṃ mahābodhisattena mahāpaṇidhānaṃ nibbattitaṃ , tato paṭṭhāya yāva carimattabhāvā na sā nāma jāti upalabbhati , yā sabbena sabbaṃ bodhisambhārasambhatā na siyā antamaso dānapāramimattaṃ upādāya . Ayañhi niyatipatthitānaṃ bodhisattānaṃ dhammatā . Yāva ca te kammādīsu vasībhāvaṃ na pāpuṇanti , tāva sappadesampi sambhāresu payogamāpajjanti . Yadā pana sabbaso kammādīsu vasībhāvappattā honti , atha tato paṭṭhāya nippadesato eva bodhisambhāresu samīhanaṃ sātaccakiriyā ca sampajjati . Sakkaccakāritā pana sabbakālaṃ hoti , evaṃ yena yena bodhisattānaṃ tattha tattha yathādhippāyaṃ samijjhanaṃ sampajjatīti . Evametāya gāthāya bodhisambhāresu sabbasambhārabhāvanā cirakālabhāvanā nirantarabhāvanā sakkaccabhāvanā cāti catassopi bhāvanā pakāsitāti veditabbā . Tatra yasmā bodhisattacaritaṃ bodhisambhārā bodhicariyā aggayānaṃ pāramiyoti atthato ekaṃ , byañjanameva nānaṃ , yasmā ca parato vibhāgenaM0.20 vakkhamānānaṃP0.20 dānapāramiādīnaṃ caritanti idaṃ avisesavacanaṃ , tasmā sabbabodhisambhāresu kosallajananatthaṃ pāramiyo idha saṃvaṇṇetabbā . Tā parato pakiṇṇakakathāyaṃ sabbākārena saṃvaṇṇayissāma .

2. Iti bhagavā attano bodhisattabhūmiyaṃ caritaṃ ārambhato paṭṭhāya yāva pariyosānā mahābodhiyā paripācanamevāti avisesato dassetvā idāni tassa paramukkaṃsagamanena atisayato bodhiparipācanabhāvaṃ dassetuṃ imasmiṃ bhaddakappe katipayā pubbacariyā vibhāgato vibhāvento ‘‘ atītakappe ’’ tiādimāha . Tattha atītakappeti ito purime purimatare vā sabbasmiṃ atikkante yathāvuttaparicchede mahākappe , kappānaṃ satasahassādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesūti attho . Caritan ti ciṇṇaṃ dānādipaṭipattiṃ . Ṭhapayitvāti muñcitvā aggahetvā , avatvāti attho . Bhavābhaveti bhave ca abhaveV0.19 ca ,‘‘ itibhavābhavakathan ’’ ti ( dī . ni .1.17) ettha hi vuddhihāniyo bhavābhavāti vuttā . ‘‘ Itibhavābhavatañca vītivatto ’’ ti ( udā .20) ettha sampattivipattivuddhihānisassatucchedapuññapāpānibhavābhavāti adhippetāni . ‘‘ Itibhavābhavahetu vā , bhikkhave , bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ ti ( a . ni .4.9; itivu .105) ettha pana paṇītapaṇītatarāni sappinavanītādibhesajjāni bhavābhavāti adhippetāni . Sampattibhavesu paṇītatarā paṇītatamā bhavābhavātipi vadanti eva , tasmā idhāpi so eva attho veditabbo , khuddake ceva mahante ca bhavasminti vuttaṃ hoti . Imamhi kappeti imasmiṃ bhaddakappe . Pavakkhissan ti kathayissaṃ . Suṇohīti dhammasenāpatiṃ savane niyojeti . Meti mama santike , mama bhāsatoti attho . Nidānakathā niṭṭhitā . 1. Akittivaggo 1. Akitticariyāvaṇṇanā 2.

‘‘ Taññevādhipatiṃ katvā , saṃvegamanubrūhayiṃ ; Mātāpitū ca vanditvā , pabbajjamanuyācahan ’’ ti . Tattha sūriyātapeti sūriyātapahetu , sūriyarasmisamphassanimittaṃ . ‘‘ Sūriyātapenā ’’ tipi pāṭho . Patitaṃ disvānāti vinaṭṭhaṃ passitvā , pubbe rukkhaggādīsu muttājālādiākārena laggaṃ hutvā dissamānaṃ sūriyarasmisamphassena vinaṭṭhaṃ paññācakkhunā oloketvā . Saṃvijin ti yathā etāni , evaṃ sattānaṃ jīvitānipi lahuṃ lahuṃ bhijjamānasabhāvānīti aniccatāmanasikāravasena saṃvegamāpajjiṃ . Taññevādhipatiṃ katvā , saṃvegamanubrūhayin ti taññeva ussāvabindūnaṃ aniccataṃ adhipatiṃ mukhaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā tatheva sabbasaṅkhārānaṃ ittaraṭṭhitikataṃ parittakālataṃ manasikaronto ekavāraṃ uppannaṃ saṃvegaṃ punappunaṃ uppādanena anuvaḍḍhesiṃ . Pabbajjamanuyācahan ti ‘‘ tiṇagge ussāvabindū viya na ciraṭṭhitike sattānaṃ jīvite mayā byādhijarāmaraṇehi anabhibhūteneva pabbajitvā yattha etāni na santi , taṃ amataṃ mahānibbānaṃ gavesitabban ’’ ti cintetvā mātāpitaro upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ pabbajjaṃ me anujānāthā ’’ ti te ahaṃ pabbajjaṃ yāciṃ . Evaṃ mahāsattena pabbajjāya yācitāya sakalanagare mahantaṃ kolāhalamahosi – ‘‘ uparājā kira yudhañjayo pabbajitukāmo ’’ tiP0.184 . Tena ca samayena kāsiraṭṭhavāsino rājānaṃ daṭṭhuṃ āgantvā rammake paṭivasanti . Te sabbepi sannipatiṃsu . Iti sapariso rājā negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa mātā devī ca sabbe ca orodhā mahāsattaṃ ‘‘ mā kho tvaṃ , tāta kumāra , pabbajī ’’ ti nivāresuṃ . Tattha rājā ‘‘ sace te kāmehi ūnaṃ , ahaṃ te paripūrayāmi , ajjeva rajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āha . Tassa mahāsatto – ‘‘ Mā maṃ deva nivārehi , pabbajantaṃ rathesabha ; Māhaṃ kāmehi sammatto , jarāya vasamanvagū ’’ ti .( jā .1.11.77)– AttanoM0.179 pabbajjāchandameva vatvā taṃ sutvā saddhiṃ orodhehi mātuyā karuṇaṃ paridevantiyā – ‘‘ UssāvovaV0.169 tiṇaggamhi , sūriyuggamanaṃ pati ; Evamāyu manussānaṃ , mā maṃ amma nivārayā ’’ ti .( jā .1.11.79)– Attano pabbajjākāraṇaṃ kathetvā nānappakāraṃ tehi yāciyamānopi abhisaṃvaḍḍhamānasaṃvegattā anosakkitamānaso piyatare mahati ñātiparivaṭṭe uḷāre rājissariye ca nirapekkhacitto pabbaji . Tena vuttaṃ –

3. EvaṃM0.21V0.20 bhagavā āyasmato sāriputtattherassa sadevamanussāya ca parisāya attano pubbacariyāya savane ussāhaṃ janetvā idāni taṃ pubbacaritaṃ bhavantarapaṭicchannaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ karonto ‘‘ yadā ahaṃ brahāraññe ’’ tiādimāha .

Tattha yadāti yasmiṃ kāle . Brahāraññeti mahāaraññe , araññāniyaṃ , mahante vaneti attho . Suññeti janavivitte . Vipinakānaneti vipinabhūte kānane , padadvayenāpi tassa araññassa gahanabhāvameva dīpeti , sabbametaṃ kāradīpaṃP0.21 sandhāya vuttaṃ . Ajjhogāhetvāti anupavisitvā . Viharāmīti dibbabrahmaariyaāneñjavihārehi samuppāditasukhavisesena iriyāpathavihārena sarīradukkhaṃ vicchinditvā harāmi attabhāvaṃ pavattemi . Akitti nāma tāpasoti evaṃnāmako tāpaso hutvā yadā ahaṃ tasmiṃ araññe viharāmīti attho . Satthā tadā attano akittitāpasabhāvaṃ dhammasenāpatissa vadati . Tatrāyaṃ anupubbikathā – Atīte kira imasmiṃyeva bhaddakappe bārāṇasiyaṃ brahmadatte nāma rājini rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa kule nibbatti ,‘‘ akittī ’’ tissa nāmaṃ kariṃsu . Tassa padasā gamanakāle bhaginīpi jāyi . ‘‘ Yasavatī ’’ tissā nāmaṃ kariṃsu . So soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā paccāgamāsi . Athassa mātāpitaro kālamakaṃsu . So tesaṃ petakiccāni kāretvā katipayadivasātikkamena ratanāvalokanaṃ āyuttakapurisehi kārayamāno ‘‘ ettakaṃ mattikaṃ , ettakaṃ pettikaṃ , ettakaṃ pitāmahan ’’ ti sutvā saṃviggamānaso hutvā ‘‘ idaṃ dhanameva paññāyati , na dhanassa saṃhārakā , sabbe imaṃ dhanaṃ pahāyeva gatā , ahaṃ pana naṃ ādāya gamissāmī ’’ ti rājānaṃ āpucchitvā bheriṃ carāpesi – ‘‘ dhanena atthikā akittipaṇḍitassa gehaṃ āgacchantū ’’ ti . SoM0.22V0.21 sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā dhane akhīyamāne ‘‘ kiṃ me imāya dhanakīḷāya , atthikā gaṇhissantī ’’ ti nivesanadvāraṃ vivaritvā hiraññasuvaṇṇādibharite sāragabbhe vivarāpetvā ‘‘ dinnaṃyeva harantū ’’ ti gehaṃ pahāya ñātiparivaṭṭassa paridevantassa bhaginiṃ gahetvā bārāṇasito nikkhamitvāP0.22 nadiṃ uttaritvā dve tīṇi yojanāni gantvā pabbajitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṃ karitvā vasati . Yena pana dvārena tadā nikkhami , taṃ akittidvāraṃ nāma jātaṃ . Yena titthena nadiṃ otiṇṇo , taṃ akittititthaṃ nāma jātaṃ . Tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā bahū manussā gāmanigamarājadhānivāsino tassa guṇehi ākaḍḍhiyamānahadayā anupabbajiṃsu . Mahāparivāro ahosi , mahālābhasakkāro nibbatti , buddhuppādo viya ahosi . Atha mahāsatto ‘‘ ayaṃ lābhasakkāro mahā , parivāropi mahanto , kāyavivekamattampi idha na labhati , mayā ekākinā viharituṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā paramappicchabhāvato vivekaninnatāya ca kassaci ajānāpetvā ekakova nikkhamitvā anupubbena damiḷaraṭṭhaṃ patvā kāvīrapaṭṭanasamīpe uyyāne viharanto jhānābhiññāyo nibbattesi . Tatrāpissa mahālābhasakkāro uppajji . So taṃ jigucchanto chaḍḍetvā ākāsena gantvā kāradīpe otari . Tadā kāradīpo ahidīpo nāma . So tattha mahantaṃ kārarukkhaṃ upanissāya paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi . Appicchatāya pana katthaci agantvā tassa rukkhassa phalakāle phalāni khādanto phale asati pattāni udakasittāni khādanto jhānasamāpattīhi vītināmesi . Tassa sīlatejena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . Sakko ‘‘ ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo ’’ ti āvajjento paṇḍitaṃ disvā ‘‘ kimatthaṃ nu kho ayaṃ tāpaso evaṃ dukkaraṃ tapaṃ carati , sakkattaṃ nu kho pattheti , udāhu aññaṃ , vīmaṃsissāmi naṃ . Ayañhi suvisuddhakāyavacīmanosamācāro jīvite nirapekkho udakasittāni kārapattāni khādati , sace sakkattaṃ pattheti attano sittāni kārapattāni mayhaṃ dassati , no ce , na dassatī ’’ ti brāhmaṇavaṇṇena tassa santikaṃ agamāsiP0.23 . Bodhisattopi kārapattāni sedetvā ‘‘ sītalībhūtāni khādissāmī ’’ ti paṇṇasāladvāre nisīdi . Athassa purato sakko brāhmaṇarūpenaM0.23 bhikkhāya atthiko hutvā aṭṭhāsi . Mahāsatto taṃ disvā ‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , cirassaṃ vata me yācako diṭṭho ’’ ti somanassappatto hutvā ‘‘ ajja mama manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā dānaṃ dassāmī ’’ ti pakkabhājaneneva ādāya gantvā dānapāramiṃ āvajjetvā attano asesetvāva tassa bhikkhābhājane pakkhipi . Sakko taṃ gahetvā thokaṃ gantvā antaradhāyi . Mahāsattopi tassa datvā puna pariyeṭṭhiṃ anāpajjitvā teneva pītisukhena vītināmesi . DutiyadivaseV0.22 pana kārapattāni pacitvā ‘‘ hiyyo dakkhiṇeyyaṃ alabhiṃ , ajja nu kho kathan ’’ ti paṇṇasāladvāre nisīdi . Sakkopi tatheva āgami . Mahāsatto punapi tatheva datvā vītināmesi . Tatiyadivase ca tatheva datvā ‘‘ aho vata me lābhā , bahuṃ vata puññaṃ pasavāmi , sacāhaṃ dakkhiṇeyyaṃ labheyyaṃ , evameva māsampi dvemāsampi dānaṃ dadeyyan ’’ ti cintesi . Tīsupi divasesu ‘‘ tena dānena na lābhasakkārasilokaṃ na cakkavattisampattiṃ na sakkasampattiṃ na brahmasampattiṃ na sāvakabodhiṃ na paccekabodhiṃ patthemi , api ca idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇassa paccayo hotū ’’ ti yathādhikāraṃ cittaṃ ṭhapesi . Tena vuttaṃ –

4.

‘‘ Tadā maṃ tapatejena , santatto tidivābhibhū ;

Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ , bhikkhāya maṃ upāgami .

5.

‘‘ Pavanā ābhataṃ paṇṇaṃ , atelañca aloṇikaṃ ; Tattha chekācariyan ti hatthibandhanādividhimhi kusalaṃ hatthācariyaṃ . Susikkhitan ti hatthīnaṃ sikkhāpanavijjāya niṭṭhaṅgamanena suṭṭhu sikkhitaṃ .

Mama dvāre ṭhitaṃ disvā , sakaṭāhena ākiriṃ .

6.

‘‘ Tassa datvānahaṃ paṇṇaṃ , nikujjitvāna bhājanaṃ ;

Punesanaṃ jahitvāna , pāvisiṃ paṇṇasālakaṃ .

7.

‘‘ Dutiyampi tatiyampi , upagañchi mamantikaṃ ; Akampito anolaggo , evamevamadāsahaṃ .

7. Bodhisatto hatthācariyaṃ disvā – ‘‘ idaṃ bhayaṃ mayhaṃ etassa purisassa santikā uppannaṃ , ahaṃ kho pana mahābalo hatthisahassampi viddhaṃsetuṃ samattho , pahomi kujjhitvā saraṭṭhakaṃ senāvāhanaṃ nāsetuṃ , sace pana kujjhissāmi , sīlaṃ me bhijjissati , tasmā sattīhi koṭṭiyamānopiV0.109 na kujjhissāmī ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya sīsaṃ onāmetvā niccalova aṭṭhāsi .

8.

‘‘ Na me tappaccayā atthi , sarīrasmiṃ vivaṇṇiyaṃ ;

Pītisukhena ratiyā , vītināmemi taṃ divaṃ .

9.

‘‘ Yadi māsampi dvemāsaṃ , dakkhiṇeyyaṃ varaṃ labhe ; Akampito anolīno , dadeyyaṃ dānamuttamaṃ .

10.

‘‘ NaM0.24P0.24 tassa dānaṃ dadamāno , yasaṃ lābhañca patthayiṃ ;

Sabbaññutaṃ patthayāno , tāni kammāni ācarin ’’ ti .

Tattha tadāti yadā ahaṃ akittināmako tāpaso hutvā tasmiṃ dīpe kārāraññe viharāmi , tadāV0.23 . Man ti mama . Tapatejenāti sīlapāramitānubhāvena . Sīlañhi duccaritasaṃkilesassa tapanato ‘‘ tapo ’’ ti vuccati , nekkhammavīriyapāramitānubhāvena vā . Tāpi hi taṇhāsaṃkilesassa kosajjassa ca tapanato ‘‘ tapo ’’ ti vuccati , ukkaṃsagatā ca tā bodhisattassa imasmiṃ attabhāveti . Khantisaṃvarassa cāpi paramukkaṃsagamanato ‘‘ khantipāramitānubhāvenā ’’ tipi vattuṃ vaṭṭateva . ‘‘ Khantī paramaṃ tapo ’’ ti ( dī . ni .2.90; dha . pa .184) hi vuttaṃ . Santattoti yathāvuttaguṇānubhāvajanitena dhammatāsiddhena paṇḍukambalasilāsanassa uṇhākārena santāpito . Tidivābhibhūti devalokādhipati , sakkoti attho . Paṇṇasālāya samīpe gahitampi kārapaṇṇaṃ paṇṇasālāya araññamajjhagatattā ‘‘ pavanā ābhatan ’’ ti vuttaṃ . Atelañca aloṇikan ti deyyadhammassa anuḷārabhāvepi ajjhāsayasampattiyā dānadhammassa mahājutikabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ . Mama dvāreti mayhaṃ paṇṇasālāya dvāre . Sakaṭāhena ākirin ti iminā attano kiñcipi asesetvā dinnabhāvaṃ dasseti . Punesanaṃ jahitvānāti ‘‘ ekadivasaṃ dvikkhattuṃ ghāsesanaṃ na sallekhan ’’ ti cintetvā dānapītiyā titto viya hutvā tasmiṃ divase puna āhārapariyeṭṭhiṃ akatvā . Akampitoti sudūravikkhambhitattā macchariyena acalito dānajjhāsayato calanamattampi akārito . Anolaggoti lobhavasena īsakampi alaggo . Tatiyampīti pi -saddena dutiyampīti imaṃ sampiṇḍeti . Evamevamadāsahan ti yathā paṭhamaṃ , evamevaṃ dutiyampi , tatiyampi adāsiṃ ahaṃ . Na me tappaccayāti gāthāya vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti . Tattha tappaccayāti dānapaccayā tīsu divasesu chinnāhāratāya sarīrasmiṃ yena vevaṇṇiyena bhavitabbaṃ , tampi me sarīrasmiṃ vivaṇṇiyaṃ dānapaccayāyeva natthiM0.25 . Kasmā ? Dānavisayena pītisukhena dānavisayāya eva ca ratiyā . Vītināmemi taṃ divan ti taṃ sakalaṃ timattadivasaṃ vītināmemi , na kevalañca tīṇi eva divasāni , atha kho māsadvimāsamattampi kālaṃ , evameva dātuṃ pahomīti dassetuṃP0.25 ‘‘ yadi māsampī ’’ tiādi vuttaṃ . Anolīnoti alīnacitto , dāne asaṅkucitacittoti attho . Tassāti brāhmaṇarūpena āgatassa sakkassa . Yasan ti kittiṃ , parivārasampattiṃ vā . Lābhañcāti devamanussesu cakkavattiādibhāvena laddhabbaṃ lābhaṃ vā na patthayiṃ . Atha kho sabbaññutaṃ sammāsambodhiṃ patthayāno ākaṅkhamāno tāni tīsu divasesu anekavāraṃ uppannāni dānamayāniV0.24 puñña kammāni dānassa vā parivārabhūtāni kāyasucaritādīni puññakammāni ācariṃ akāsinti . Iti bhagavā tasmiṃ attabhāve attano sudukkaraṃ puññacaritamattameva idha mahātherassa pakāsesi . Jātakadesanāyaṃ pana catutthadivase sakkassa upasaṅkamitvā bodhisattassa ajjhāsayajānanaṃ varena upanimantanā bodhisattassa varasampaṭicchanasīsena dhammadesanā deyyadhammadakkhiṇeyyānaṃ puna sakkassa anāgamanassa ca ākaṅkhamānatā ca pakāsitā . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Akittiṃ disvāna sammantaṃ , sakko bhūtapatī bravi ; Kiṃ patthayaṃ mahābrahme , eko sammasi ghammani . ‘‘ Dukkho punabbhavo sakka , sarīrassa ca bhedanaṃ ; Sammohamaraṇaṃ dukkhaṃ , tasmā sammāmi , vāsava . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite , patirūpe subhāsite ; Varaṃ kassapa te dammi , yaṃ kiñci manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Yena putte ca dāre ca , dhanadhaññaṃ piyāni ca ; Laddhā narā na tappanti , so lobho na mayī vase . Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceM0.26 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Khettaṃ vatthuṃ hiraññañca , gavāssaṃ dāsaporisaṃ ; Yena jātena jīyanti , so doso na mayī vase . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceV0.25 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Bālaṃ na passe na suṇe , na ca bālena saṃvase ; Bālenallāpasallāpaṃ , na kare na ca rocaye . ‘‘ KiṃP0.26 nu te akaraṃ bālo , vada kassapa kāraṇaṃ ; Kena kassapa bālassa , dassanaṃ nābhikaṅkhasi . ‘‘ Anayaṃ nayati dummedho , adhurāyaṃ niyuñjati ; Dunnayo seyyaso hoti , sammā vutto pakuppati ; Vinayaṃ so na jānāti , sādhu tassa adassanaṃ . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ , dhīrena saha saṃvase ; Dhīrenallāpasallāpaṃ , taṃ kare tañca rocaye . ‘‘ Kiṃ nu te akaraṃ dhīro , vada kassapa kāraṇaṃ ; Kena kassapa dhīrassa , dassanaṃ abhikaṅkhasi . ‘‘ Nayaṃ nayati medhāvī , adhurāyaṃ na yuñjati ; Sunayo seyyaso hoti , sammā vutto na kuppati ; Vinayaṃ so pajānāti , sādhu tena samāgamo . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Tato ratyā vivasāne , sūriyuggamanaṃ pati ; Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ , sīlavanto ca yācakā . ‘‘ DadatoV0.26 me na khīyetha , datvā nānutapeyyahaṃ ; Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ , etaṃ sakka varaṃ vare . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceM0.27 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Na maṃ puna upeyyāsi , etaṃ sakka varaṃ vare . ‘‘ Bahūhi vatacariyāhi , narā ca atha nāriyo ; Dassanaṃ abhikaṅkhanti , kiṃ nu me dassane bhayaṃ . ‘‘ Taṃ tādisaṃ devavaṇṇaṃ , sabbakāmasamiddhinaṃ ; Disvā tapo pamajjeyyaṃ , etaṃ te dassane bhayan ’’ ti .( jā .1.13.83-103); Atha sakko ‘‘ sādhu , bhante , na te ito paṭṭhāya santikaṃ āgamissāmī ’’ ti taṃ abhivādetvā pakkāmi . Mahāsatto yāvajīvaṃ tattheva vasanto āyupariyosāne brahmaloke nibbatti . Anuruddhatthero tadā sakko ahosi , lokanātho akittipaṇḍito . Tassa mahābhinikkhamanasadisaṃ nikkhantattā nekkhammapāramī . Suvisuddhasīlācāratāya sīlapāramī . KāmavitakkādīnaṃP0.27 suṭṭhu vikkhambhitattā vīriyapāramī . Khantisaṃvarassa paramukkaṃsagamanato khantipāramī . Paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā saccapāramī . Sabbattha acalasamādānādhiṭṭhānena adhiṭṭhānapāramī . Sabbasattesu hitajjhāsayena mettāpāramī . Sattasaṅkhārakatavippakāresu majjhattabhāvappattiyā upekkhāpāramī . Tāsaṃ upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre dhamme pahāya upakāradhammesu pavattāpanapurecarā sahajātā ca upāyakosallabhūtā atisallekhavuttisādhanī ca paññā paññāpāramīti imāpi dasa pāramiyo labbhanti . DānajjhāsayassaV0.27 pana atiuḷārabhāvena dānamukhena desanā pavattā . Tasmā sabbattha samakā mahākaruṇā , dvepi puññañāṇasambhārā , kāyasucaritādīni tīṇi bodhisattasucaritāni , saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni , ussāhādayo catasso buddhabhūmiyo , saddhādayo pañca mahābodhiparipācanīyā dhammā , alobhajjhāsayādayo cha bodhisattānaṃ ajjhāsayā , tiṇṇo tāressāmītiādayo satta paṭiññā dhammā , appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassātiādayo ( dī . ni .3.358; a . ni .8.30) aṭṭha mahāpurisavitakkā ( dī . ni .3.358), nava yonisomanasikāramūlakā dhammā , dānajjhāsayādayo dasa mahāpurisajjhāsayā , dānasīlādayo dasa puññakiriyavatthūnīti evamādayo ye anekasataanekasahassappabhedā bodhisambhārabhūtāM0.28 mahābodhisattaguṇā . Te sabbepi yathārahaṃ idha niddhāretvā vattabbā . Api cettha mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantañca ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahābhinikkhamanasadisaṃ gehato nikkhamanaṃ , nikkhamitvā pabbajitassa bahujanasammatassa sato paramappicchabhāvena kulesu gaṇesu ca alaggatā , accantameva lābhasakkārasilokajigucchā , pavivekābhirati , kāyajīvitanirapekkho pariccāgo , anāhārasseva sato divasattayampi dānapītiyā parituṭṭhassa nibbikārasarīrayāpanaṃ , māsadvimāsamattampi kālaṃ yācake sati āhāraṃ tatheva datvā ‘‘ dānagateneva pītisukhena sarīraṃ yāpessāmī ’’ ti pariccāge anolīnavuttisādhako uḷāro dānajjhāsayo , dānaṃ datvā punaP0.28 āhārapariyeṭṭhiyā akaraṇahetubhūtā paramasallekhavuttīti evamādayo mahāsattassa guṇānubhāvā veditabbā . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Evaṃ acchariyā hete , abbhutā ca mahesino ; Mahākāruṇikā dhīrā , sabbalokekabandhavā . ‘‘ Acinteyyānubhāvā ca , sadā saddhammagocarā ; Bodhisattā mahāsattā , sucisallekhavuttino . ‘‘ Mahāvātasamuddhata-vīcimālo mahodadhi ; Api laṅgheyya velantaṃ , bodhisattā na dhammataṃ . ‘‘ LokeV0.28 sañjātavaddhāpi , na te bhāvitabhāvino ; Limpanti lokadhammehi , toyena padumaṃ yathā . ‘‘ Yesaṃ ve attani sneho , nihīyati yathā yathā ; Sattesu karuṇāsneho , vaḍḍhateva tathā tathā . ‘‘ Yathā cittaṃ vase hoti , na ca cittavasānugā ; Tathā kammaṃ vase hoti , na ca kammavasānugā . ‘‘ Dosehi nābhibhūyanti , samugghātenti vā na te ; Carantā bodhipariyeṭṭhiṃ , purisājāniyā budhā . ‘‘ TesuM0.29 cittappasādopi , dukkhato parimocaye ; Pagevānukiriyā tesaṃ , dhammassa anudhammato ’’ ti . Paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāya Akitticariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .