7. Mahāvaggo
1. Assutavāsuttavaṇṇanā
61. Mahāvaggassa paṭhame assutavāti khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahito .
Puthujjanoti puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādikāraṇehi puthujjano .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ puthu kilese janentīti puthujjanā ’’ ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ .
Apica puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano , puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato , visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano .
Evametehi
P2.98 ‘‘ assutavā puthujjano ’’ ti dvīhipi padehi ye te –
‘‘ DuveV2.86 puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;
Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .( mahāni .94);
–
Dve puthujjanā vuttā , tesu andhaputhujjano gahito .
Imasmin ti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dasseti .
Cātumahābhūtikasmin ti catumahābhūtakāye catumahābhūtehi nibbatte catumahābhūtamayeti attho .
Nibbindeyyāti ukkaṇṭheyya .
Virajjeyyāti na rajjeyya .
Vimucceyyāti muccitukāmo bhaveyya .Ācayoti vuḍḍhi .
Apacayoti parihāni .
Ādānan ti nibbatti .
Nikkhepanan ti bhedo .
Tasmāti yasmā ime cattāro vuḍḍhihāninibbattibhedā paññāyanti , tasmā taṃkāraṇāti attho .
Iti bhagavā cātumahābhūtike kāye rūpaṃ
M2.91 pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ katvā arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpaṃ karoti .
Kasmā ?
Tesañhi bhikkhūnaṃ rūpasmiṃ gāho balavā adhimatto , tena tesaṃ rūpe gāhassa pariggahetabbarūpataṃ dassetvā nikkaḍḍhanto arūpe patiṭṭhāpanatthaṃ evamāha .Cittan tiādi sabbaṃ manāyatanasseva nāmaṃ .
Tañhi cittavatthutāya cittagocaratāya sampayuttadhammacittatāya ca cittaṃ , mananaṭṭhena mano , vijānanaṭṭhena viññāṇan ti vuccati .
Nālan ti na samattho .
Ajjhositan ti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitaṃ .
Mamāyitan ti taṇhāmamattena mama idanti gahitaṃ .
Parāmaṭṭhan ti diṭṭhiyā parāmasitvā gahitaṃ .
Etaṃ mamāti taṇhāgāho , tena aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ gahitaṃ hoti .
Esohamasmīti mānagāho , tena nava mānā gahitā honti .
Eso me attāti diṭṭhigāho , tena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahitā honti .
Tasmāti yasmā evaṃ dīgharattaṃ gahitaṃ , tasmā nibbindituṃ na samattho .
Varaṃ , bhikkhaveti idaṃ kasmā āha ?
Paṭhamañhi tena rūpaṃ pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ kataṃ , arūpaṃ yuttarūpaṃ , atha ‘‘ tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāho nikkhamitvā arūpaṃ gato ’’ ti ñatvā taṃ nikkaḍḍhituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha
P2.99 attato upagaccheyyāti attāti gaṇheyya .Bhiyyopīti vassasatato uddhampi .
Kasmā pana bhagavā evamāha ?
Kiṃ atirekavassasataṃ tiṭṭhamānaṃ rūpaṃ nāma atthi ?
Nanu paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ na pāpuṇāti , majjhimavaye pavattaṃ pacchimavayaṃ , purebhatte pavattaṃ pacchābhattaṃ , pacchābhatte pavattaṃ paṭhamayāmaṃ , paṭhamayāme
V2.87 pavattaṃ majjhimayāmaṃ , majjhimayāme pavattaṃ pacchimayāmaṃ na pāpuṇāti ?
Tathā gamane pavattaṃ ṭhānaṃ , ṭhāne pavattaṃ nisajjaṃ , nisajjāya pavattaṃ sayanaṃ na pāpuṇāti .
Ekairiyāpathepi pādassa uddharaṇe pavattaṃ atiharaṇaṃ , atiharaṇe pavattaṃ vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattaṃ vossajjanaṃ , vossajjane pavattaṃ sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattaṃ sannirujjhanaṃ na pāpuṇāti , tattha tattheva odhi odhi pabbaṃ pabbaṃ hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya paṭapaṭāyantā saṅkhārā bhijjantīti ?
Saccametaṃ .
Yathā pana padīpassa jalato jātā taṃ taṃ vaṭṭippadesaṃ anatikkamitvā tattha tattheva bhijjati , atha ca pana paveṇisambandhavasena sabbarattiṃ jalito padīpotiM2.92 vuccati , evamidhāpi paveṇivasena ayampi kāyo evaṃ ciraṭṭhitiko viya katvā dassito .Rattiyā ca divasassa cāti rattimhi ca divase ca .
Bhummatthe hetaṃ sāmivacanaṃ .
Aññadeva uppajjati , aññaṃ nirujjhatīti yaṃ rattiṃ uppajjati ca nirujjhati ca , tato aññadeva divā uppajjati ca nirujjhati cāti attho .
Aññaṃ uppajjati , anuppannameva aññaṃ nirujjhatīti evaṃ pana attho na gahetabbo .
‘‘ Rattiyā ca divasassa cā ’’ ti idaṃ purimapaveṇito parittakaṃ paveṇiṃ gahetvā paveṇivaseneva vuttaṃ , ekarattiṃ pana ekadivasaṃ vā ekameva cittaṃ ṭhātuṃ samatthaṃ nāma natthi .
Ekasmiñhi accharākkhaṇe anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjanti .
Vuttampi cetaṃ milindapañhe –
‘‘ Vāhasataṃ kho , mahārāja
P2.100 , vīhīnaṃ , aḍḍhacūḷañca vāhā , vīhisattambaṇāni , dve ca tumbā , ekaccharākkhaṇe pavattassa cittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyun ’’ ti .Pavaneti mahāvane .
Taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti , taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhātīti iminā na so gaṇhitabbasākhaṃ alabhitvā bhūmiṃ otarati .
Atha kho tasmiṃ mahāvane vicaranto taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhantoyeva caratīti ayamattho dassito .
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññamahāvanaṃ viya hi ārammaṇavanaṃ veditabbaṃ .
Tasmiṃ vane vicaraṇamakkaṭo viya ārammaṇavane uppajjanakacittaṃ .
Sākhāgahaṇaṃ viya
V2.88 ārammaṇe lubbhanaṃ .
Yathā so araññe vicaranto makkaṭo taṃ taṃ sākhaṃ pahāya taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhāti , evamidaṃ ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi kadāci rūpārammaṇaṃ gahetvā uppajjati , kadāci saddādīsu aññataraṃ , kadāci atītaṃ , kadāci anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā , tathā kadāci ajjhattaṃ , kadāci bāhiraṃ .
Yathā ca so araññe vicaranto makkaṭo sākhaṃ alabhitvā oruyha bhūmiyaṃ nisinnoti na vattabbo , ekaṃ pana paṇṇasākhaṃM2.93 gahetvāva nisīdati , evameva ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi ekaṃ olubbhārammaṇaṃ alabhitvā uppannanti na vattabbaṃ , ekajātiyaṃ pana ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjatīti veditabbaṃ .
Ettāvatā ca pana bhagavatā rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito , arūpato nīharitvā rūpe .Idāni taṃ ubhayato nikkaḍḍhitukāmo tatra , bhikkhave , sutavā ariyasāvakoti desanaṃ ārabhi .
Ayaṃ panattho āsīvisadaṭṭhūpamāya dīpetabbo – eko kira puriso āsīvisena daṭṭho , athassa visaṃ harissāmīti cheko bhisakko āgantvā vamanaṃ kāretvā heṭṭhā garuḷo , upari nāgoti mantaṃ parivattetvā visaṃ upari āropesi .
So yāva akkhippadesā āruḷhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ ito paraṃ abhiruhituṃ na dassāmi , daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapessāmī ’’ ti
P2.101 upari garuḷo , heṭṭhā nāgoti mantaṃ parivattetvā kaṇṇe dhumetvā daṇḍakena paharitvā visaṃ otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapesi .
Tatrassa ṭhitabhāvaṃ ñatvā agadalepena visaṃ nimmathetvā nhāpetvā ‘‘ sukhī hohī ’’ ti vatvā yenakāmaṃ pakkāmi .
Tattha āsīvisena daṭṭhassa kāye visapatiṭṭhānaṃ viya imesaṃ bhikkhūnaṃ rūpe adhimattagāhakālo , cheko bhisakko viya tathāgato , mantaṃ parivattetvā upari visassa āropitakālo viya tathāgatena tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāhaṃ nīharitvā arūpe patiṭṭhāpitakālo , yāva akkhippadesā āruḷhavisassa upari abhiruhituṃ adatvā puna mantabalena otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapanaṃ viya satthārā tesaṃ bhikkhūnaṃ arūpato gāhaṃ nīharitvā rūpe patiṭṭhāpitakālo .
Daṭṭhaṭṭhāne ṭhitassa visassa agadalepena nimmathanaṃ viya ubhayato gāhaṃ nīharaṇatthāya imissā desanāya āraddhakālo veditabbo .Tattha nibbindaṃ virajjatīti iminā maggo kathito , virāgā vimuccatīti phalaṃ , vimuttasmin tiādinā paccavekkhaṇā .
Paṭhamaṃ .