3-5.
Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā
109-111.
Tatiyaṃ
M2.133 pañcakammapathavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ , catutthaṃ sattakammapathavasena , pañcamaṃ dasakammapathavasena .Tattha tatiye surāmerayamajjappamādaṭṭhāyinoti surāmerayasaṅkhātaṃ majjaṃ yāya pamādacetanāya pivanti , sā ‘‘ surāmerayamajjappamādo ’’ ti vuccati , tasmiṃ tiṭṭhantīti surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino .
Ayaṃ tāvettha asādhāraṇapadassa attho .
Pañcame pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino , pāṇaghātikāti attho .
Adinnaṃ ādiyantīti adinnādāyino , parassahārinoti attho .
Vatthukāmesu kilesakāmena micchā carantīti kāmesumicchācārino .
Musā vadantīti musāvādino
P2.144 , paresaṃ atthabhañjakaṃ tucchaṃ alikaṃ vācaṃ bhāsitāroti attho .
Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā .
Mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā .
Samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapantīti samphappalāpino .
Abhijjhāyantīti abhijjhāluno , parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho .
Byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittametesanti byāpannacittā .
Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhīti micchādiṭṭhikā , kammapathapariyāpannāya ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā samannāgatāti attho .
Sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhīti sammādiṭṭhikā , kammapathapariyāpannāya ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādikāya kammassakatadiṭṭhiyā sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho .
Idaṃ tāvettha anuttānānaṃ padānaṃ padavaṇṇanāmattaṃ .
YoV2.128 pana tesaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti kaṇhapakkhe dasavidho attho hoti .
Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto , pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .
Pāṇoti cettha vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .
Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .
So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre mahāsāvajjo .
Kasmā ?
PayogamahantatāyaM2.134 , payogasamattepi vatthumahantatāya .
Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjo .
Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo .
Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇanti .
Cha payogā sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .
Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atippapañco hoti , tasmā taṃP2.145 na vitthārayāma , aññañca evarūpaṃ .
Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ ( pārā . aṭṭha .172) oloketvā gahetabbo .
Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ , parassaharaṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti .
Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo hoti .
Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .
Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ .
Kasmā ?
Vatthupaṇītatāya .
Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ , taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .
Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā , theyyacittaṃ , upakkamo , tena haraṇanti .
Cha payogā sāhatthikādayova .
Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro , pasayhāvahāro , paṭicchannāvahāro , parikappāvahāro , kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ ( pārā . aṭṭha .92) vutto .
KāmesumicchācārotiV2.129 ettha pana kāmesūti methunasamācāresu .
Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro .
Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro .
Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitāM2.135 gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa , dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭā dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca dhajāhaṭā muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo .
Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ , dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā .
Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma .
So panesaP2.146 micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo , sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu , tasmiṃ sevanacittaṃ , sevanappayogo , maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti .
Eko payogo sāhatthiko eva .
Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyappayogo vā , visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā , musāvādo .
Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu .
Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .
Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .
Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo , sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo .
Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī ’’ ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘ diṭṭhan ’’ tiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .
Eko payogo sāhatthikova .
So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo .
Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti , ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati .
Pisuṇavācātiādīsu yāya vācāya , yassa taṃ vācaṃ bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ , parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā pisuṇavācāM2.136 .
Yāya pana attānampi parampi pharusaṃV2.130 karoti , yā vācā sayampiP2.147 pharusā , neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā , ayaṃ pharusavācā .
Yena pana samphaṃ palapati niratthakaṃ , so samphappalāpo .
Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati .
Sā eva ca idha adhippetāti .
Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya , attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā .
Sā yassa bhedaṃ karoti , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro , iti ime nānā bhavissanti , vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā , iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsikoti piyakamyatā vā , tajjo vāyāmo , tassa tadatthavijānananti .
Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā .
Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati .
Mātā taṃ nivattetuṃ asakkontī ,‘‘ caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū ’’ ti akkosi .
Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi .
Dārako ,‘‘ yaṃ mama mātā mukhena kathesi , taṃ mā hotu , yaṃ cittena cintesi , taṃ hotū ’’ ti saccakiriyaṃ akāsi .
Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi .
Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti .
Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti –
‘‘ corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū ’’ ti , uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti .
Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti –
‘‘ kiṃ ime ahirikā anottappino caranti , niddhamatha ne ’’ ti .
Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti .
Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti , evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti .
Na hi mārāpetukāmassa ‘‘ imaṃ sukhaṃ sayāpethā ’’ ti vacanaṃ apharusavācā hoti .
Cittapharusatāya panesā pharusavācāva .
Sā yaṃ sandhāya pavattitā , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro , kupitacittaṃ , akkosanāti .
AnatthaviññāpikāM2.137P2.148 kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo .
So āsevanamandatāya appasāvajjo , āsevanamahantatāya mahāsāvajjo .
Tassa dve sambhārā – bhāratayuddha-sītāharaṇādi-niratthakakathā-purekkhāratā , tathārūpīkathākathanañcāti .
AbhijjhāyatītiV2.131 abhijjhā .
Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho .
Sā ‘‘ aho vatidaṃ mamassā ’’ ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .
Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ attano pariṇāmanañca .
Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva na ‘‘ aho vatidaṃ mamassā ’’ ti attano pariṇāmetīti .
Hitasukhaṃ byāpādayatīti , byāpādo .
So paravināsāya manopadosalakkhaṇo .
Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca .
Tassa dve sambhārā parasatto ca , tassa ca vināsacintā .
Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva na ‘‘ aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā ’’ ti tassa vināsaṃ cinteti .
Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi .
Sā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .
Api ca aniyatā appasāvajjā , niyatā mahāsāvajjā .
Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā yathā ca naṃ gaṇhāti , tathābhāvena tassā upaṭṭhānanti .
Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti , abhijjhādayo tisso cetanāsampayuttā .
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta , micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti , no mūlāni , abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca .
Abhijjhā hi mūlaṃ patvāP2.149 lobho akusalamūlaṃ hoti , byāpādo doso akusalamūlaṃ .
Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti , adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā , micchācāro phoṭṭhabbavasenaM2.138 saṅkhārārammaṇova , sattārammaṇotipi eke .
Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā , tathā pisuṇavācā .
Pharusavācā sattārammaṇāva .
Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇoV2.132 vā , tathā abhijjhā .
Byāpādo sattārammaṇova .
Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā .
Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti .
Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘ gacchatha naṃ ghātethā ’’ ti vadanti , sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti .
Adinnādānaṃ tivedanaṃ , micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano , sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti .
Musāvādo tivedano , tathā pisuṇavācā pharusavācā dukkhavedanā , samphappalāpo tivedano , abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā , tathā micchādiṭṭhi .
Byāpādo dukkhavedano .
Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti , adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā , micchācāro lobhamohavasena .
Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā , tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca .
Pharusavācā dosamohavasena , abhijjhā mohavasena ekamūlā , tathā byāpādo .
Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti .Pāṇātipātā paṭiviratātiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva .
Yāya pana viratiyā ete paṭiviratā nāma honti , sā bhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti .
Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātun ’’ ti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā
P2.150 virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya .
Tassa kira daharakāleyeva mātu rogo uppajji .
Vejjena ca ‘‘ allasasakamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Tato cakkanassa bhātā ‘‘ gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī ’’ ti cakkanaṃ pesesi .
So tattha gato .
Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti .
So taṃ disvā vegena dhāvanto valliyā baddho ‘‘ kiri kirī ’’ ti saddamakāsiM2.139 .
Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘ mātu bhesajjaṃ karomī ’’ ti .
Puna cintesi –
‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyyan ’’ ti .
Atha naṃ ‘‘ gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā ’’ ti muñci .
Bhātarā ca ‘‘ kiṃ tāta saso laddho ’’ ti ?
Pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi .
Tato naṃ bhātā paribhāsi .
So mātu santikaṃ gantvā ,‘‘ yatohaṃ jātoV2.133 , nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā ’’ ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi , tāvadeva cassa mātā arogā ahosi .
Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitaṃ pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā , uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya .
So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati .
Athassa goṇo naṭṭho , so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi , tatra naṃ mahāsappo aggahesi .
So cintesi –
‘‘ imāya tikhiṇāya vāsiyā sīsaṃ chindāmī ’’ ti .
Puna cintesi –
‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyyan ’’ ti .
Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā –
‘‘ jīvitaṃ pariccajāmi , na sikkhāpadan ’’ ti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi .
Tāvadeva mahāvāḷo naṃ muñcitvā agamāsīti .
AriyamaggasampayuttāP2.151 pana virati samucchedaviratīti veditabbā , yassā uppattito pabhuti pāṇaṃ ghātessāmīti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti .
Yathā ca akusalānaṃ , evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi , ante tayo cetanāsampayuttāva .
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva , na mūlāni , ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca .
Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobhoM2.140 kusalamūlaṃ hoti , abyāpādo adoso kusalamūlaṃ , sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ .
Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ .
Ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni .
Vītikkamitabbavatthutoyeva hi virati nāma hoti .
Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā .
VedanātotiV2.134 sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā .
Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi .
Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti , ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā .
Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti , ñāṇavippayuttacittena ekamūlā .
Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti .
Abyāpādepi eseva nayo .
Sammādiṭṭhi alobhaadosavasena dvimūlāvāti .Tatiyādīni .