1. Āhārasuttavaṇṇanā
11. Āhāravaggassa paṭhame āhārāti paccayā .
Paccayā hi āharanti attano phalaṃ , tasmā āhārāti vuccanti .
Bhūtānaṃ vā sattānan tiādīsu bhūtāti jātā nibbattā .
Sambhavesinoti ye sambhavaṃ jātiṃ nibbattiṃ esanti gavesanti .
Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca
P2.23 na bhindanti , tāva sambhavesino nāma , aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma .
Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma , dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma .
Yena vā iriyāpathenaV2.21 jāyanti , yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti , tāva sambhavesino nāma , tato paraṃ bhūtā nāma .
Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā , ye bhūtā abhinibbattāyeva , na punaM2.22 bhavissantīti saṅkhaṃ gacchanti , tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Sambhavamesantīti sambhavesino .
Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ .
Evaṃ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati .
Vā saddo cettha sampiṇḍanattho , tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo .
Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ .
Anuggahāyāti anuggahatthaṃ .
Vacanabhedoyeva cesa , attho pana dvinnampi padānaṃ ekoyeva .
Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṃ anuppabandhavasena avicchedāya .
Anuggahāyāti anuppannānaṃ uppādāya .
Ubhopi cetāni ‘‘ bhūtānaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya ca , sambhavesīnaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cā ’’ ti evaṃ ubhayattha daṭṭhabbānīti .Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbako āhāro , odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ adhivacanaṃ .
Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya oḷāriko , sukhumatāya sukhumo .
Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti .
Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā .
Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo .
Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti , te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti .
Morā sappavicchikādipāṇe khādanti .
Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo .
Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti , tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti .
Taracchānaṃ āhāraṃ upādāya
P2.24 hatthīnaṃ āhāro sukhumo .
Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti .
Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo .
Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti .
Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo .
Te allasukkhatiṇāni khādanti .
Tesaṃ āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo .
Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo .
Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo .
Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāroM2.23 sukhumo .
Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo .
Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo .
CakkavattinoV2.22 āhārato bhummānaṃ devānaṃ āhāro sukhumo .
Bhummānaṃ devānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ .
Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ āhārā vitthāretabbā .
Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto .
Ettha ca oḷārike vatthusmiṃ ojā parittā hoti dubbalā , sukhume balavatī .
Tathā hi ekapattapūrampi yāguṃ pīto muhutteneva jighacchito hoti yaṃkiñcideva khāditukāmo , sappiṃ pana pasatamattaṃ pivitvā divasaṃ abhottukāmo hoti .
Tattha vatthu kammajatejasaṅkhātaṃ parissayaṃ vinodeti , na pana sakkoti pāletuṃ .
Ojā pana pāleti , na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ .
Dve pana ekato hutvā parissayañceva vinodenti pālenti cāti .
Phasso dutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo .
Desanānayo eva cesa , tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo tatiyo cāti idamettha na gavesitabbaṃ .
Manosañcetanāti cetanāva vuccati .
Viññāṇan ti cittaṃ .
Iti bhagavā imasmiṃ ṭhāne upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena ekarāsiṃ katvā cattāro āhāre dassesi .
Kabaḷīkārāhāro hi upādiṇṇakopi atthi anupādiṇṇakopi , tathā phassādayo .
Tattha sappādīhi gilitānaṃ maṇḍūkādīnaṃ vasena upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro daṭṭhabbo .
Maṇḍūkādayo hi sappādīhi gilitā antokucchigatāpi kiñci kālaṃ jīvantiyeva .
Te yāva upādiṇṇakapakkhe tiṭṭhanti , tāva āhāratthaṃ na sādhentiP2.25 .
Bhijjitvā pana anupādiṇṇakapakkhe ṭhitā sādhenti .
Tadāpi upādiṇṇakāhāroti vuccantīti .
Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccatīti aṭṭhakathāyameva paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – imesaṃ sattānaṃ khādantānampi akhādantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi , sā yāvapi sattamā divasā pāleti , ayamevaM2.24 upādiṇṇakakabaḷīkārāhāroti veditabbo .
Tebhūmakavipākavasena pana upādiṇṇakaphassādayo veditabbā , tebhūmakakusalākusalakiriyavasena anupādiṇṇakā .
Lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitāti .
Etthāha –
‘‘ yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho , atha kasmā aññesupi sattānaṃ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttā ’’ ti ?
Vuccate – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā .
Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro , nāmakāyeV2.23 vedanāya phasso , viññāṇassa manosañcetanā , nāmarūpassa viññāṇaṃ .
Yathāha –
‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati , anāhāro no tiṭṭhati ( saṃ . ni .5.183), tathā phassapaccayā vedanā , saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ( saṃ . ni .2.1; vibha .225).
Ko panettha āhāro kiṃ āharatīti ?
Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati phassāhāro tisso vedanā , manosañcetanāhāro tayo bhave , viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti .
Kathaṃ ?
Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamatteyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti , dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhohariyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭhaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetiyeva .
Evaṃ kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati .
Phassāhāro pana sukhavedanīyo phasso uppajjamānoyeva sukhaṃ vedanaṃ āharati , dukkhavedanīyo dukkhaṃ , adukkhamasukhavedanīyo adukkhamasukhanti evaṃ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati .
Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavaṃ āharati , rūpārūpabhavūpagāni taṃ taṃ bhavaṃ .
Evaṃ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati .
Viññāṇāhāro pana yeP2.26 ca paṭisandhikkhaṇe taṃsampayuttakā tayo khandhā , yāni ca tisantativasena tiṃsa rūpāni uppajjanti , sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati .
Evaṃ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti .
Ettha ca ‘‘ manosañcetanā tayo bhave āharatī ’’ ti sāsavakusalākusalacetanāva vuttā .
‘‘ ViññāṇaṃM2.25 paṭisandhināmarūpaṃ āharatī ’’ ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ .
Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇatopete ‘‘ āhārā ’’ ti veditabbā .
Etesu catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti , phasso phusantoyeva manosañcetanā āyūhamānāva , viññāṇaṃ vijānantameva .
Kathaṃ ?
Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti .
Kammajanitopi hi ayaṃ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthaddho dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇā tiṭṭhati .
Yathā kiṃV2.24 ?
Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamāno ciraṃ tiṭṭhati , yathā ca upatthambhena upatthambhitaṃ gehaṃ .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Yathā , mahārāja , gehe papatante aññena dārunā upatthambhitaṃ santaṃ eva taṃ gehaṃ na patati .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhatī ’’ ti .
Evaṃ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti .
Evaṃ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādiṇṇakassa ca .
Kammajānaṃ anupālako hutvā paccayo hoti , āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvāti .
Phasso pana sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyāP2.27 hoti .
Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti .
Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hotīti .
Evaṃ upatthambhanādivasena āhārakiccaṃ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni .
Seyyathidaṃ – kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṃ , phasse upagamanameva , manosañcetanāya āyūhanameva , viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti .
Kiṃ kāraṇā ?
Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṃM2.26 katvā sītādīnaṃ purakkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṃ dukkhaṃ nigacchanti .
Ekacce ca imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṃ pariyesantā diṭṭheva dhamme gārayhā honti , samparāyepi ,‘‘ tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitā ’’ tiādinā lakkhaṇasaṃyutte ( saṃ . ni .2.218) vuttanayena samaṇapetā honti .
Iminā tāva kāraṇena kabaḷīkāre āhāre nikanti eva bhayanti veditabbā .
Phassaṃ upagacchantāpi phassassādino paresaṃ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti , te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ vā chinditvā saṅkārakūṭe chaḍḍentiV2.25 , rañño vā niyyādenti .
Tato te rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti .
Kāyassa ca bhedā duggati tesaṃ pāṭikaṅkhā hoti .
Iti phassassādamūlakaṃ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṃ sabbamāgatameva hoti .
Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṃ .
Kusalākusalakammāyūhane pana tammūlakaṃ tīsu bhavesu bhayaṃ sabbaṃ āgatameva hoti .
Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṃ .
Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne abhinipatati , tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṃ gahetvāva nibbattati .
Tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti tammūlakattāti iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabboti .Kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni .
Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti ,‘‘ handa naṃ gaṇhathā ’’ ti
P2.28 appeti viya , tasmā nidānan ti vuccati .
Yasmā taṃ tato samudeti jāyati pabhavati , tasmā samudayo jāti pabhavoti vuccati .
Ayaṃ panettha padattho – kiṃnidānaṃ etesanti kiṃnidānā .
Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā .
Kā jāti etesanti kiṃjātikā .
Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā .
Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayoM2.27 ca jāti ca pabhavo ca , tasmā ‘‘ taṇhānidānā ’’ tiādimāha .Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo .
Ettha ca ime cattāro āhārā taṇhānidānāti paṭisandhiṃ ādiṃ katvā attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānaṃ purimataṇhānaṃ vasena nidānaṃ veditabbaṃ .
Kathaṃ ?
Paṭisandhikkhaṇe tāva paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasena , sesānaṃ tato ūnaūnasantativasena uppannarūpabbhantaraṃ jātā ojā atthi , ayaṃ taṇhānidāno upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro .
Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhānidānā upādiṇṇaka-phassamanosañcetanā-viññāṇāhārāti evaṃ tāva purimataṇhānidānā paṭisandhikā āhārā .
Yathā ca paṭisandhikā , evaṃ tato paraṃ paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādinibbattāpi veditabbā .
Yasmā
V2.26 pana bhagavā na kevalaṃ āhārānameva nidānaṃ jānāti , āhāranidānabhūtāya taṇhāyapi , taṇhāya nidānānaṃ vedanādīnampi nidānaṃ jānātiyeva , tasmā taṇhā cāyaṃ , bhikkhave , kiṃnidānātiādinā nayena vaṭṭaṃ dassetvā vivaṭṭaṃ dassesi .Imasmiñca pana ṭhāne bhagavā atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dasseti .
Kathaṃ ?
Āhāravasena hi ayaṃ attabhāvo gahito .
Taṇhāti imassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ , vedanāphassasaḷāyatananāmarūpaviññāṇāni yasmiṃ attabhāve ṭhatvā kammaṃ āyūhitaṃ , taṃ dassetuṃ vuttāni , avijjāsaṅkhārā tassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ .
Iti dvīsu ṭhānesu attabhāvo , dvīsu tassa janakaṃ kammanti saṅkhepena kammañceva kammavipākañcāti , dvepi dhamme dassentena atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ .
Tatrāyaṃ
P2.29 desanā anāgatassa adassitattā aparipuṇṇāti na daṭṭhabbā .
Nayato pana paripuṇṇātveva daṭṭhabbā .
Yathā hi cakkhumā puriso udakapiṭṭhe nipannaṃ suṃsumāraṃ disvā tassa parabhāgaṃ olokento gīvaṃ passeyya , orato piṭṭhiṃ , pariyosāne naṅguṭṭhamūlaṃ , heṭṭhā kucchiṃ olokento pana udakagataṃ agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde na passeyya , so na ettāvatā ‘‘ aparipuṇṇo suṃsumāro ’’ ti gaṇhāti , nayato pana paripuṇṇotveva gaṇhāti , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
UdakapiṭṭheM2.28 nipannasuṃsumāro viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ .
Tīre ṭhito cakkhumā puriso viya yogāvacaro .
Tena purisena udakapiṭṭhe suṃsumārassa diṭṭhakālo viya yoginā āhāravasena imassattabhāvassa diṭṭhakālo .
Parato gīvāya diṭṭhakālo viya imassattabhāvassa janikāya taṇhāya diṭṭhakālo .
Piṭṭhiyā diṭṭhakālo viya yasmiṃ attabhāve taṇhāsaṅkhātaṃ kammaṃ kataṃ , vedanādivasena tassa diṭṭhakālo .
Naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viya tassattabhāvassa janakānaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ diṭṭhakālo .
Heṭṭhā kucchiṃ olokentassa pana agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde adisvāpi ‘‘ aparipuṇṇo suṃsumāro ’’ ti agahetvā nayato paripuṇṇotveva gahaṇaṃ viya yattha yattha paccayavaṭṭaṃ pāḷiyaṃ na āgataṃ , tattha tattha ‘‘ desanā aparipuṇṇā ’’ ti agahetvā nayato paripuṇṇātveva gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Tattha ca āhārataṇhānaṃ antare eko sandhi , taṇhāvedanānaṃV2.27 antare eko , viññāṇasaṅkhārānaṃ antare ekoti evaṃ tisandhicatusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitanti .Paṭhamaṃ .