Evamiccādipāṭhavaṇṇanā
1. Idāni ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato ’’ ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evan ti
P0.100 ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo .Tathā hesa ‘‘ evaṃ jātena maccena , kattabbaṃ kusalaṃ bahun ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .53) upamāyaṃ dissati .
‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabban ’’ tiādīsu ( a . ni .4.122) upadese .
‘‘ Evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) sampahaṃsane .
‘‘ Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.187) garahaṇe .
‘‘ Evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.1) vacanasampaṭiggahe .
‘‘ Evaṃ byā kho ahaṃ , bhante , bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.398) ākāre .
‘‘ Ehi tvaṃ , māṇavaka , yena samaṇo ānando tenupasaṅkama , upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha .
‘ Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī ’ ti , evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ , tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.445) nidassane .
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha kālāmā , ime dhammā kusalā vā akusalā vāti ?
Akusalā , bhante .
Sāvajjā vā anavajjā vāti ?
Sāvajjā , bhante .
Viññugarahitā vā viññuppasatthā
M0.86 vāti ?Viññugarahitā , bhante .
Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā , kathaṃ vo ettha hotīti ?
Samattā , bhante , samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti , evaṃ no ettha hotī ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) avadhāraṇe .
Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo .
Tattha
V0.82 ākāratthena evaṃ -saddenaP0.101 etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ , sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ , mayāpi ekenākārena sutanti .Nidassanatthena ‘‘ nāhaṃ sayambhū , na mayā idaṃ sacchikatan ’’ ti attānaṃ parimocento ‘‘ evaṃ me sutaṃ , mayāpi evaṃ sutan ’’ ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti .
Avadhāraṇatthena ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando , gatimantānaṃ , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘ evaṃ me sutaṃ , tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ , evameva , na aññathā daṭṭhabban ’’ ti .
Me -saddo tīsu atthesu dissati .
Tathā hissa ‘‘ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyan ’’ ti evamādīsu ( su . ni .81) mayāti attho .
‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .4.88) mayhanti attho .
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavathā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.29) mamāti attho .
Idha pana ‘‘ mayā sutan ’’ ti ca ‘‘ mama sutan ’’ ti ca atthadvaye yujjati .
Sutan ti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo .
Tathā hissa ‘‘ senāya pasuto ’’ ti evamādīsu gacchantoti
M0.87 attho .‘‘ Sutadhammassa passato ’’ ti evamādīsu khyātadhammassāti attho .
‘‘ Avassutā avassutassā ’’ ti evamādīsu ( pāci .657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho .
‘‘ Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ ti evamādīsu ( khu . pā .7.12) upacitanti attho .
‘‘ Ye jhānappasutā
P0.102 dhīrā ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .181) jhānānuyuttāti attho .‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.241) sotaviññeyyanti attho .
‘‘ Sutadharo sutasannicayo ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho .
Idha pana sutan ti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā
V0.83 upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho .Tattha yadā me-saddassa mayāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mayā sutaṃ , sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritan ’’ ti yujjati .
Yadā me-saddassa mamāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇan ’’ ti yujjati .
Evametesu tīsu padesu evan ti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ .
Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ .
Sutan ti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ .
Tathā evan ti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ .
Meti attanidassanaṃ .
Sutan ti dhammanidassanaṃ .
Tathā evan ti niddisitabbadhammanidassanaṃ .
Meti puggalanidassanaṃ .
Sutan ti puggalakiccanidassanaṃ .
Tathā evan ti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso .
Meti kattāraniddeso .
Sutan ti visayaniddeso .
Tathā evan ti puggalakiccaniddeso .
Sutan ti viññāṇakiccaniddeso .
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso .
Tathā evan ti bhāvaniddeso .
Meti puggalaniddeso .
Sutan ti tassa kiccaniddeso .
Tattha evan ti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti .
Sutan ti vijjamānapaññatti .
Tathā evan ti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato
M0.88 upādāpaññatti .Sutan ti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti
P0.103 .Ettha ca evan ti vacanena asammohaṃ dīpeti , sutan ti vacanena sutassa asammosaṃ .
Tathā evan ti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato .
Sutan ti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato .
Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘ na mayā sutaṃ , puna bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .
Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañca
V0.84 sādheti , avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca .Evan ti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti , sutan ti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ .
Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca , tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ , payogasuddhiyā āgamabyattiṃ .
Evan ti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Sutan ti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Evan ti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā ’’ ti ñāpeti .
Sutan ti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘ bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā ’’ ti ñāpeti .
Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti .
Evaṃ me sutan ti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ , atikkamati , sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati .
Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti , saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti .
‘‘ Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā , tasseva tu bhagavato vacanaṃ
P0.104 arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ca dīpento attānaṃ parimoceti , satthāraṃ apadisati , jinavacanaṃ appeti , dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti .Apica ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘ sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa
M0.89 dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa .Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā ’’ ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti , saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo .
Hoti cettha –
‘‘ Vināsayati assaddhaṃ , saddhaṃ vaḍḍheti sāsane ;
Evaṃ me sutamiccevaṃ , vadaṃ gotamasāvako ’’ ti .
Ekan ti
V0.85 gaṇanaparicchedaniddeso .Samayan ti paricchinnaniddeso .
Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ .
Tattha samaya saddo –
Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ;
Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati .
Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho .
‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo .
‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ ti evamādīsu ( pāci .358) kālo .
‘‘ Mahāsamayo pavanasmin ’’ ti evamādīsu samūho .
‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , sopi maṃ jānissati ,‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsane
P0.105 sikkhāya aparipūrakārī ’ ti , ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.135) hetu .‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi .
‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ;
Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–
Evamādīsu paṭilābho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ .
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho
M0.90 vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti evamādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho .Idha panassa kālo attho .
Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti .
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā .
Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti .
Yo
V0.86 cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttaṃ hoti .Etthāha – atha kasmā yathā abhidhamme
P0.106 ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā idha ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacananiddeso katoti .Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato .
Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati .
Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato .
Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati .
Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato .
Idha
M0.91 pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati .Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo .
Hoti cettha –
‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ;
Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .
Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ .
Yathāha –
‘‘ Bhagavāti
P0.107 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
Catubbidhañhi
V0.87 nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittakaṃ , adhiccasamuppannanti .Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ , sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ .
Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ .
Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84).
Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ , tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –
‘‘ Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti ,
Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā ;
Bahūhi ñāyehi subhāvitattano ,
Bhavantago so bhagavāti vuccatī ’’ ti .
Niddesādīsu ( mahāni .84; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana aparo pariyāyo –
‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
Tattha
M0.92 ‘‘ vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ’’ ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP0.108 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ .Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni
V0.88 , saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati .Āha cettha –
‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ;
Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti , bhaggadosatāya dhammakāyasampatti .
Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā .
Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā .
Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti .
Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ
P0.109 atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī , yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .Yasmā
M0.93 pana kusalādibhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkhe
V0.89 aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti .
Ettāvatā
P0.110 cettha evaṃ me sutan ti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti , tena ‘‘ nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ , ayaṃ vo satthā ’’ ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti .Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti .
Tena ‘‘ evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto , tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā ’’ ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti , saddhamme cassa ussāhaṃ janeti .
Evan ti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati , me sutan ti sāvakasampattiṃ , ekaṃ samayan ti kālasampattiṃ , bhagavāti desakasampattiṃ .
Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ , yathā kākandī mākandīti , evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati , evaṃ akkharacintakā .
Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘ yaṃkiñci
M0.94 manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī ’’ ti sāvatthī .Satthasamāyoge ca ‘‘ kiṃ bhaṇḍamatthī ’’ ti pucchite ‘‘ sabbamatthī ’’ ti vacanamupādāya sāvatthī .
‘‘ Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ , sāvatthiyaṃ samohitaṃ ;
Tasmā sabbamupādāya , sāvatthīti pavuccati .
‘‘ Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ , dassaneyyaṃ manoramaṃ ;
Dasahi saddehi avivittaṃ , annapānasamāyutaṃ .
‘‘ Vuḍḍhiṃ
V0.90P0.111 vepullataṃ pattaṃ , iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ ;Āḷakamandāva devānaṃ , sāvatthipuramuttaman ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.14);
Tassaṃ sāvatthiyaṃ .
Samīpatthe bhummavacanaṃ .
Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ .
Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ , tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo .
So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti .
Tasmā viharatīti vuccati .
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto , raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto , maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto .
Vanayatīti vanaṃ , attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti , attani sinehaṃ uppādetīti attho .
Vanute iti vā vanaṃ , nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘ etha maṃ paribhuñjathā ’’ ti pāṇino yācati viyāti attho .
Jetassa vanaṃ jetavanaṃ .
Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ , so ca tassa sāmī ahosi , tasmā jetavananti vuccati .
Tasmiṃ jetavane .
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena , sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃ
M0.95 adāsi , tena anāthapiṇḍikotiP0.112 saṅkhyaṃ gato .Āramanti ettha pāṇino , visesena vā pabbajitāti ārāmo , tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho .
Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo .
So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgena
V0.91 buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito , tasmā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti vuccati .Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme .
Ettha ca ‘‘ jetavane ’’ ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ ,‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti pacchimasāmiparikittanaṃ .
Kimetesaṃ parikittane payojananti ?
Vuccate – adhikārato tāva ‘‘ kattha bhāsitan ’’ ti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca .
Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo , catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa .
Yato tesaṃ parikittanena ‘‘ evaṃ puññakāmā puññāni karontī ’’ ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti .
Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ .
Etthāha –
‘‘ yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati ,‘ jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme ’ ti na vattabbaṃ .
Atha tattha viharati ,‘ sāvatthiyan ’ ti na vattabbaṃ .
Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ
P0.113 samayaṃ viharitun ’’ ti .Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘ samīpatthe bhummavacanan ’’ ti , yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘ gaṅgāya caranti , yamunāya carantī ’’ ti vuccanti , evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo , tattha viharanto vuccati ‘‘ sāvatthiyaṃ viharati jetavane
M0.96 anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti veditabbo .Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ , pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ .
Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti , jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ .
Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ , pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ .
Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ , pacchimena vivekādhimuttiṃ .
Purimena karuṇāya upagamanaṃ , pacchimena ca paññāya apagamanaṃ .
Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ , pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ .
Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ , pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ .
Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ , pacchimena devānaṃ .
Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ , pacchimena lokena anupalittatanti evamādi .
Athāti avicchedatthe , khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto .
Tena avicchinneyeva tattha
V0.92 bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti .Kiṃ tanti ?
Aññatarā devatātiādi .
Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso .
Sā hi nāmagottato apākaṭā , tasmā ‘‘ aññatarā ’’ ti vuttā .
Devo eva devatā , itthipurisasādhāraṇametaṃ .
Idha pana puriso
P0.114 eva , so devaputto kintu , sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto .Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .383; a . ni .8.20) khaye dissati .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare .
‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ;
Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .( vi . va .857);
–
Evamādīsu
M0.97 abhirūpe .‘‘ Abhikkantaṃ , bho gotama , abhikkantaṃ , bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .2.16; pārā .15) abbhanumodane .
Idha pana khaye .
Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti .
Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe , vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553) chaviyaṃ .
‘‘ Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ .
‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge .
‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhathenoti
P0.115 vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe .‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu pamāṇe .
‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane .
So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo .
Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti .
Kevalakappan ti ettha kevala saddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho
V0.93 .Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatā attho .
‘‘ Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā .
‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā .
‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā .
‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā .
‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo .
Idha panassa anavasesattamattho adhippeto .
Kappa saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ okappanīyametaṃ
M0.98 bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho .‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250)
P0.116 vohāro .‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti .
‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .
Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto .
Yato kevalakappaṃ jetavanan ti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo .
Obhāsetvāti ābhāya pharitvā , candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ .
Yato yattha bhagavā , tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo , teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo .
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo ?
Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .
Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ
V0.94 .Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti .
Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti .
Bhummatthe vā upayogavacanaṃ .
Aṭṭhāsīti
P0.117 nisajjādipaṭikkhepo , ṭhānaṃ kappesi , ṭhitā ahosīti attho .Kathaṃ
M0.99 ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti ?‘‘ Na pacchato na purato , nāpi āsannadūrato ;
Na kacche nopi paṭivāte , na cāpi oṇatuṇṇate ;
Ime dose vivajjetvā , ekamantaṃ ṭhitā ahū ’’ ti .
Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva , na nisīdīti ?
Lahuṃ nivattitukāmatāya .
Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti .
Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti , na ettha abhiramanti , tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi .
Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti , so devānaṃ parissamo natthi , tasmāpi na nisīdi .
Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā , te patimāneti , tasmāpi na nisīdi .
Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi .
Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati , taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā .
Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho .
Kathaṃ ?
Bahū devā manussā ca … pe … brūhi maṅgalamuttaman ti .