Issues
Select Version
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

Evamiccādipāṭhavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Evamiccādipāṭhavaṇṇanā

1. Idāni ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato ’’ ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evan tiP0.100 ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo .
Tathā hesa ‘‘ evaṃ jātena maccena , kattabbaṃ kusalaṃ bahun ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .53) upamāyaṃ dissati .
‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabban ’’ tiādīsu ( a . ni .4.122) upadese .
‘‘ Evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) sampahaṃsane .
‘‘ Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.187) garahaṇe .
‘‘ Evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.1) vacanasampaṭiggahe .
‘‘ Evaṃ byā kho ahaṃ , bhante , bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.398) ākāre .
‘‘ Ehi tvaṃ , māṇavaka , yena samaṇo ānando tenupasaṅkama , upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha .
‘ Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī ’ ti , evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ , tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.445) nidassane .
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha kālāmā , ime dhammā kusalā vā akusalā vāti ?
Akusalā , bhante .
Sāvajjā vā anavajjā vāti ?
Sāvajjā , bhante .
Viññugarahitā vā viññuppasatthāM0.86 vāti ?
Viññugarahitā , bhante .
Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā , kathaṃ vo ettha hotīti ?
Samattā , bhante , samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti , evaṃ no ettha hotī ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) avadhāraṇe .
Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo .
TatthaV0.82 ākāratthena evaṃ -saddenaP0.101 etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ , sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ , mayāpi ekenākārena sutanti .
Nidassanatthena ‘‘ nāhaṃ sayambhū , na mayā idaṃ sacchikatan ’’ ti attānaṃ parimocento ‘‘ evaṃ me sutaṃ , mayāpi evaṃ sutan ’’ ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti .
Avadhāraṇatthena ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando , gatimantānaṃ , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘ evaṃ me sutaṃ , tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ , evameva , na aññathā daṭṭhabban ’’ ti .
Me -saddo tīsu atthesu dissati .
Tathā hissa ‘‘ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyan ’’ ti evamādīsu ( su . ni .81) mayāti attho .
‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .4.88) mayhanti attho .
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavathā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.29) mamāti attho .
Idha pana ‘‘ mayā sutan ’’ ti ca ‘‘ mama sutan ’’ ti ca atthadvaye yujjati .
Sutan ti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo .
Tathā hissa ‘‘ senāya pasuto ’’ ti evamādīsu gacchantotiM0.87 attho .
‘‘ Sutadhammassa passato ’’ ti evamādīsu khyātadhammassāti attho .
‘‘ Avassutā avassutassā ’’ ti evamādīsu ( pāci .657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho .
‘‘ Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ ti evamādīsu ( khu . pā .7.12) upacitanti attho .
‘‘ Ye jhānappasutāP0.102 dhīrā ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .181) jhānānuyuttāti attho .
‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.241) sotaviññeyyanti attho .
‘‘ Sutadharo sutasannicayo ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho .
Idha pana sutan ti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyāV0.83 upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho .
Tattha yadā me-saddassa mayāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mayā sutaṃ , sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritan ’’ ti yujjati .
Yadā me-saddassa mamāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇan ’’ ti yujjati .
Evametesu tīsu padesu evan ti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ .
Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ .
Sutan ti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ .
Tathā evan ti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ .
Meti attanidassanaṃ .
Sutan ti dhammanidassanaṃ .
Tathā evan ti niddisitabbadhammanidassanaṃ .
Meti puggalanidassanaṃ .
Sutan ti puggalakiccanidassanaṃ .
Tathā evan ti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso .
Meti kattāraniddeso .
Sutan ti visayaniddeso .
Tathā evan ti puggalakiccaniddeso .
Sutan ti viññāṇakiccaniddeso .
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso .
Tathā evan ti bhāvaniddeso .
Meti puggalaniddeso .
Sutan ti tassa kiccaniddeso .
Tattha evan ti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti .
Sutan ti vijjamānapaññatti .
Tathā evan ti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbatoM0.88 upādāpaññatti .
Sutan ti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññattiP0.103 .
Ettha ca evan ti vacanena asammohaṃ dīpeti , sutan ti vacanena sutassa asammosaṃ .
Tathā evan ti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato .
Sutan ti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato .
Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘ na mayā sutaṃ , puna bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .
Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañcaV0.84 sādheti , avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca .
Evan ti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti , sutan ti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ .
Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca , tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ , payogasuddhiyā āgamabyattiṃ .
Evan ti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Sutan ti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Evan ti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā ’’ ti ñāpeti .
Sutan ti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘ bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā ’’ ti ñāpeti .
Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti .
Evaṃ me sutan ti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ , atikkamati , sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati .
Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti , saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti .
‘‘ Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā , tasseva tu bhagavato vacanaṃP0.104 arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ca dīpento attānaṃ parimoceti , satthāraṃ apadisati , jinavacanaṃ appeti , dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti .
Apica ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘ sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassaM0.89 dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa .
Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā ’’ ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti , saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo .
Hoti cettha –
‘‘ Vināsayati assaddhaṃ , saddhaṃ vaḍḍheti sāsane ;
Evaṃ me sutamiccevaṃ , vadaṃ gotamasāvako ’’ ti .
Ekan tiV0.85 gaṇanaparicchedaniddeso .
Samayan ti paricchinnaniddeso .
Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ .
Tattha samaya saddo –
Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ;
Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati .
Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho .
‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo .
‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ ti evamādīsu ( pāci .358) kālo .
‘‘ Mahāsamayo pavanasmin ’’ ti evamādīsu samūho .
‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , sopi maṃ jānissati ,‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsaneP0.105 sikkhāya aparipūrakārī ’ ti , ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.135) hetu .
‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi .
‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ;
Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–
Evamādīsu paṭilābho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ .
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭhoM0.90 vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti evamādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho .
Idha panassa kālo attho .
Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti .
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā .
Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti .
YoV0.86 cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Etthāha – atha kasmā yathā abhidhammeP0.106 ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā idha ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacananiddeso katoti .
Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato .
Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati .
Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato .
Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati .
Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato .
IdhaM0.91 pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati .
Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo .
Hoti cettha –
‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ;
Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .
Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ .
Yathāha –
‘‘ BhagavātiP0.107 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;
Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
CatubbidhañhiV0.87 nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittakaṃ , adhiccasamuppannanti .
Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ , sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ .
Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ .
Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84).
Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ , tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –
‘‘ Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti ,
Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā ;
Bahūhi ñāyehi subhāvitattano ,
Bhavantago so bhagavāti vuccatī ’’ ti .
Niddesādīsu ( mahāni .84; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana aparo pariyāyo –
‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
TatthaM0.92 ‘‘ vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ’’ ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP0.108 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ .
Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāniV0.88 , saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati .
Āha cettha –
‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ;
Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti , bhaggadosatāya dhammakāyasampatti .
Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā .
Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā .
Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti .
Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃP0.109 atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī , yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
YasmāM0.93 pana kusalādibhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkheV0.89 aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti .
EttāvatāP0.110 cettha evaṃ me sutan ti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti , tena ‘‘ nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ , ayaṃ vo satthā ’’ ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti .
Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti .
Tena ‘‘ evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto , tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā ’’ ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti , saddhamme cassa ussāhaṃ janeti .
Evan ti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati , me sutan ti sāvakasampattiṃ , ekaṃ samayan ti kālasampattiṃ , bhagavāti desakasampattiṃ .
Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ , yathā kākandī mākandīti , evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati , evaṃ akkharacintakā .
Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘ yaṃkiñciM0.94 manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī ’’ ti sāvatthī .
Satthasamāyoge ca ‘‘ kiṃ bhaṇḍamatthī ’’ ti pucchite ‘‘ sabbamatthī ’’ ti vacanamupādāya sāvatthī .
‘‘ Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ , sāvatthiyaṃ samohitaṃ ;
Tasmā sabbamupādāya , sāvatthīti pavuccati .
‘‘ Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ , dassaneyyaṃ manoramaṃ ;
Dasahi saddehi avivittaṃ , annapānasamāyutaṃ .
‘‘ VuḍḍhiṃV0.90P0.111 vepullataṃ pattaṃ , iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ ;
Āḷakamandāva devānaṃ , sāvatthipuramuttaman ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.14);
Tassaṃ sāvatthiyaṃ .
Samīpatthe bhummavacanaṃ .
Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ .
Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ , tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo .
So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti .
Tasmā viharatīti vuccati .
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto , raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto , maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto .
Vanayatīti vanaṃ , attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti , attani sinehaṃ uppādetīti attho .
Vanute iti vā vanaṃ , nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘ etha maṃ paribhuñjathā ’’ ti pāṇino yācati viyāti attho .
Jetassa vanaṃ jetavanaṃ .
Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ , so ca tassa sāmī ahosi , tasmā jetavananti vuccati .
Tasmiṃ jetavane .
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena , sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃM0.95 adāsi , tena anāthapiṇḍikotiP0.112 saṅkhyaṃ gato .
Āramanti ettha pāṇino , visesena vā pabbajitāti ārāmo , tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho .
Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo .
So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgenaV0.91 buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito , tasmā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme .
Ettha ca ‘‘ jetavane ’’ ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ ,‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti pacchimasāmiparikittanaṃ .
Kimetesaṃ parikittane payojananti ?
Vuccate – adhikārato tāva ‘‘ kattha bhāsitan ’’ ti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca .
Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo , catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa .
Yato tesaṃ parikittanena ‘‘ evaṃ puññakāmā puññāni karontī ’’ ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti .
Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ .
Etthāha –
‘‘ yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati ,‘ jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme ’ ti na vattabbaṃ .
Atha tattha viharati ,‘ sāvatthiyan ’ ti na vattabbaṃ .
Na hi sakkā ubhayattha ekaṃP0.113 samayaṃ viharitun ’’ ti .
Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘ samīpatthe bhummavacanan ’’ ti , yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘ gaṅgāya caranti , yamunāya carantī ’’ ti vuccanti , evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo , tattha viharanto vuccati ‘‘ sāvatthiyaṃ viharati jetavaneM0.96 anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti veditabbo .
Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ , pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ .
Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti , jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ .
Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ , pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ .
Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ , pacchimena vivekādhimuttiṃ .
Purimena karuṇāya upagamanaṃ , pacchimena ca paññāya apagamanaṃ .
Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ , pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ .
Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ , pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ .
Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ , pacchimena devānaṃ .
Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ , pacchimena lokena anupalittatanti evamādi .
Athāti avicchedatthe , khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto .
Tena avicchinneyeva tatthaV0.92 bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti .
Kiṃ tanti ?
Aññatarā devatātiādi .
Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso .
Sā hi nāmagottato apākaṭā , tasmā ‘‘ aññatarā ’’ ti vuttā .
Devo eva devatā , itthipurisasādhāraṇametaṃ .
Idha pana purisoP0.114 eva , so devaputto kintu , sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto .
Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .383; a . ni .8.20) khaye dissati .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare .
‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ;
Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .( vi . va .857);
–
EvamādīsuM0.97 abhirūpe .
‘‘ Abhikkantaṃ , bho gotama , abhikkantaṃ , bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .2.16; pārā .15) abbhanumodane .
Idha pana khaye .
Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti .
Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe , vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553) chaviyaṃ .
‘‘ Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ .
‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge .
‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhathenotiP0.115 vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe .
‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu pamāṇe .
‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane .
So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo .
Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti .
Kevalakappan ti ettha kevala saddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekatthoV0.93 .
Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatā attho .
‘‘ Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā .
‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā .
‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā .
‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā .
‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo .
Idha panassa anavasesattamattho adhippeto .
Kappa saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ okappanīyametaṃM0.98 bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250)P0.116 vohāro .
‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti .
‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .
Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto .
Yato kevalakappaṃ jetavanan ti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo .
Obhāsetvāti ābhāya pharitvā , candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ .
Yato yattha bhagavā , tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo , teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo .
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo ?
Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .
Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃV0.94 .
Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti .
Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti .
Bhummatthe vā upayogavacanaṃ .
AṭṭhāsītiP0.117 nisajjādipaṭikkhepo , ṭhānaṃ kappesi , ṭhitā ahosīti attho .
KathaṃM0.99 ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti ?
‘‘ Na pacchato na purato , nāpi āsannadūrato ;
Na kacche nopi paṭivāte , na cāpi oṇatuṇṇate ;
Ime dose vivajjetvā , ekamantaṃ ṭhitā ahū ’’ ti .
Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva , na nisīdīti ?
Lahuṃ nivattitukāmatāya .
Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti .
Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti , na ettha abhiramanti , tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi .
Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti , so devānaṃ parissamo natthi , tasmāpi na nisīdi .
Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā , te patimāneti , tasmāpi na nisīdi .
Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi .
Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati , taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā .
Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho .
Kathaṃ ?
Bahū devā manussā ca … pe … brūhi maṅgalamuttaman ti .