Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā
Tattha yasmā ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato .
Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ , vatvā ’’ ti mātikā ṭhapitā , tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya okāso , tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā pacchā imesaṃ gāthāpadānamatthaṃ
P0.118 vaṇṇayissāmi .Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ ?
Jambudīpe
V0.95 kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājano sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādikathaṃ kathāpeti , ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti .Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi ‘‘ kiṃ nu kho maṅgalaṃ , kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ , sutaṃ maṅgalaṃ , mutaṃ maṅgalaṃ , ko maṅgalaṃ jānātī ’’ ti .
Atha
M0.100 diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi , diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ .Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati , beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā , yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati , idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgalan ’’ ti .
Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
Ye na aggahesuṃ , te tena saha vivadiṃsu .
Atha sutamaṅgaliko nāma eko puriso āha –
‘‘ cakkhunāmetaṃ , bho , sucimpi passati asucimpi , tathā sundarampi , asundarampi , manāpampi , amanāpampi .
Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā , sabbampi maṅgalaṃ siyā .
Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ , apica
P0.119 kho pana sutaṃ maṅgalaṃ .Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo .
Seyyathidaṃ ?
Idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti , idaṃ vuccati sutamaṅgalan ’’ ti .
Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
Ye na aggahesuṃ , te tena saha vivadiṃsu .
Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ sotampi hi nāmetaṃ , bho , sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti .
Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā , sabbampi maṅgalaṃ siyā .
Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ , apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ .
Mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati , phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati , pathaviṃ vā āmasati , haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati , phussamattikāya vā sammā limpati , phussasāṭakaṃ vā nivāseti , phussaveṭhanaṃ vā dhāreti .
Yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati , rasaṃ vā sāyati , phoṭṭhabbaṃ
V0.96 vā phusati , idaṃ vuccati mutamaṅgalan ’’ ti .Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
Tattha
M0.101 na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi ñāpetuṃ , na tesaṃ aññataro itare dve .Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu , te ‘‘ diṭṭhaṃyeva maṅgalan ’’ ti gatā .
Ye sutamutamaṅgalikānaṃ , te ‘‘ sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgalan ’’ ti gatā .
Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā .
Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā
P0.120 hutvā ‘‘ kiṃ nu kho maṅgalan ’’ ti maṅgalāni cintayiṃsu .Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu .
Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti , atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu , tāsaṃ devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti , ākāsaṭṭhadevatānaṃ catumahārājikā devatā mittā honti , etenupāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti , atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu .
Evaṃ yāva dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi .
Uppannā ca ‘‘ idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgalan ’’ ti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi .
Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā .
Ekopi ‘‘ idameva maṅgalan ’’ ti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi , maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji .
Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ , cakkavattikolāhalaṃ , buddhakolāhalaṃ , maṅgalakolāhalaṃ , moneyyakolāhalanti .
Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā ‘‘ vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ hohiti , ayaṃ loko vinassissati , mahāsamuddo sussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā
P0.121 uḍḍhayhissati vinassissati , yāva brahmalokā lokavināso bhavissati , mettaṃ mārisā bhāvetha , karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ mārisā bhāvetha , mātaraṃ upaṭṭhahatha , pitaraṃ upaṭṭhahatha , kule jeṭṭhāpacāyino hotha , jāgaratha mā pamādatthā ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma .
Kāmāvacaradevāyeva ‘‘ vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī ’’ ti manussapathe
V0.97 vicaritvā ārocenti .Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ
M0.102 sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘ vassasahassaccayena buddho loke uppajjissatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘ dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā eva devā ‘‘ sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyappaṭipadaṃ pucchissatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma .
Imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji .
Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ ‘‘ seyyathāpi nāma gharasāmiko antogharajanānaṃ , gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ
P0.122 , rājā sabbamanussānaṃ , evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati , yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā ’’ ti .Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ ‘‘ yagghe , mārisa , jāneyyāsi , etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā , eke ‘ diṭṭhaṃ maṅgalan ’ ti vadanti , eke ‘ sutaṃ maṅgalan ’ ti , eke ‘ mutaṃ maṅgalan ’ ti , tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā , sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī ’’ ti .
Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā ’’ ti āha .
‘‘ Mayaṃ , deva , cātumahārājikānaṃ assumhā ’’ ti āhaṃsu .
Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ , ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ , bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ , manussārakkhadevatā ‘‘ manussaloke samuṭṭhitā ’’ ti āhaṃsu .
Atha devānamindo ‘‘ sammāsambuddho kattha vasatī ’’ ti pucchi .
‘‘ Manussaloke devā ’’ ti āhaṃsu .
Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti , na koci devāti
M0.103 .Kinnu nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha , yena tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha , āgacchatha mārisā , taṃ bhagavantaṃ pucchāma , addhā sassirikaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘ taṃ bhagavantaṃ pucchā ’’ ti .
So
P0.123 devaputtoV0.98 taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi ‘‘ bahū devā manussā cā ’’ ti .Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ .