(6)1. Nīvaraṇavaggo
1-2.Āvaraṇasuttādivaṇṇanā
51-52.
Dutiyassa
V3.21M3.22 paṭhame āvarantīti āvaraṇā , nīvārayantīti nīvaraṇā .Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti .
Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho , tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena .
Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti , tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .
Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva .
Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā .
Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo , manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo , anuḷāraṃ parittakusalaṃ .
Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati , yañca sandhāyāha ‘‘ hīnena brahmacariyena , khattiye upapajjatī ’’ ti ( jā .1.8.75).
Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo , ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti .
Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso , alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso .
Ñāṇadassanan ti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati .
‘‘ Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī ’’ ti ( ma . ni .1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma .
‘‘ Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī ’’ ti ( dī . ni .1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ .
‘‘ Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā ’’ ti ( a . ni .4.196) ettha maggo .
‘‘ Ayamañño
M3.23 uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro ’’ ti ( ma . ni .1.328) etthaV3.22 phalaṃ .‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi , akuppā me vimutti , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .16; paṭi . ma .2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘ sattāhakālakato āḷāro kālāmo ’’’ ti ( ma . ni .1.284;2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ .
Idha pana lokuttaradhammo adhippeto .
Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ , dibbacakkhu .
Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ , vipassanā .
Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ , maggo .
Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ .
Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ .
Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ .
Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo .
Dutiyaṃ uttānameva .
Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
3-4.Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā
53-54.
Tatiye padahatīti padahano , bhāvanamanuyutto yogī , tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo .
Padhānamassa atthīti padhāniko , ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘ padhāniyo ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā ’’ ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva , ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘ sabbaññubodhisattānan ’’ ti vuttaṃ .
Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma , yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā .
Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena .
Okappanan ti okkanditvā adhimuccanaṃ , pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva .
Suppaṭividdhan ti suṭṭhu paṭividdhaṃ .
Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi , tathā paṭividdhaṃ .
Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi , tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya
M3.24 tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso .Tenāha bhagavā –
‘‘ yo , bhikkhave , buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno ’’ tiādi .
Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘ addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī ’’ ti sakkaccaṃ padahanato .
Appa -saddo
V3.23 abhāvattho ‘‘ appasaddassa … pe … kho panā ’’ tiādīsu viyāti āha ‘‘ arogo ’’ ti .Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya .
Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti , sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘ nātisītāya nāccuṇhāyā ’’ ti .
Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘ atisītalaggahaṇiko ’’ tiādi .
Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘ yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā ’’ ti .
Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘ udayañcā ’’ tiādi .
Parisuddhāyāti nirupakkilesāya .
Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya .
Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ , adhigate na pavatti , taṃ sandhāya vadati .
Tathāhesa yogāvacaro ‘‘ cūḷasotāpanno ’’ ti vuccati .
Catutthaṃ uttānameva .
Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Mātāputtasuttavaṇṇanā
55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo .
Otāroti tattha cittassa anuppaveso .
Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā .
Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā .
Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya .
Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi .
Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā , nibbhayāti attho .
Catunnaṃ oghānaṃ , saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā .
Tenāha ‘‘ pāraṃ vuccati nibbānan ’’ tiādi .
Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā
56. Chaṭṭhe
M3.25 madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ , taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘ sañjātagarubhāvo ’’ tiV3.24 .Na pakkhāyantīti nappakāsenti , nānākāraṇato na upaṭṭhahanti .
Tenāha ‘‘ catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī ’’ ti .
Sesamettha uttānameva .
Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā
57. Sattame jarādhammoti dhamma -saddo ‘‘ asammosadhammo nibbānan ’’ tiādīsu ( su . ni .763) viya pakatipariyāyo , tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho .
Tenāha ‘‘ jarāsabhāvo ’’ tiādi .
Sesapadesupi eseva nayo .
Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo , attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho .
Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘ kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho ’’ ti āha yathā ‘‘ kusalānaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ samādānahetu , evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī ’’ ti ( dī . ni .3.80).
Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇan ’’ ti .
Mamattavasena bajjhantīti bandhū , ñāti sālohito ca , kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘ kammaṃ mayhaṃ bandhū ’’ ti .
Patiṭṭhāti avassayo .
Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi .
Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘ mahallakakāle puññaṃ karissāma , daharamha tāvā ’’ ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ .
‘‘ Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni , na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ , ime panaññe ‘ asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati , bhesajjaṃ khādāmā ’ ti vicaranti , ko añño mayā sadiso nirogo nāmā ’’ ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado .
Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca , tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ ciraṃ jīviṃ , ciraṃ jīvāmi , ciraṃ jīvissāmi , sukhaṃ jīviṃ , sukhaṃ jīvāmi , sukhaṃ jīvissāmī ’’ ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado .
Upadhirahitan ti
M3.26 kāmūpadhirahitaṃ .Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi , khandhūpadhi , kilesūpadhi , abhisaṅkhārūpadhīti .
Kāmāpi ‘‘ yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ kāmānaṃ assādo ’’ ti ( ma . ni .1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘ upadhiyati ettha sukhan ’’ ti iminā vacanatthena ‘‘ upadhī ’’ ti vuccati , khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa
V3.25 adhiṭṭhānabhāvato , kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato , abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato .Sesaṃ suviññeyyameva .
Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8-10.Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā
58-60.
Aṭṭhame sāpateyyan ti ettha saṃ vuccati dhanaṃ , tassa patīti sapati , dhanasāmiko .
Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ , drabyaṃ , dhananti attho .
Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo , gāmaniyoyeva gāmaṇiko .
Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ ye ca etaṃ upanissāya jīvantī ’’ ti .
Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti , te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Navamādīni uttānatthāneva .
Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .