(15)5. Tikaṇḍakīvaggo
1. Avajānātisuttavaṇṇanā
141. Pañcamassa
V3.45M3.47 paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti , so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati .Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva .
Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati , amhe nissāya labhatī ’’ ti .
Evampi datvā avajānāti nāma .
Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti , āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati .
Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma .
Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho , paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho .
Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘ asāruppo eso ’’ ti katheti .
Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati , puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘ sāruppo ayan ’’ ti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti .
Asukena nāma ‘‘ asāruppo ayan ’’ ti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti .
Aparopissa dussīlaṃ ‘‘ sīlavā ’’ ti katheti .
Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘ asāruppo eso bhikkhu , nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto ’’ ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti .
Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti , avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva .
Ayampi ādheyyamukho yeva nāma ādhātabbamukho , yaṃ yaṃ suṇāti , tattha tattha ṭhapitamukhoti attho .
Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo .
Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ .
Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati , pasādo saddhāpasādo .
Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti .
Haliddirāgo viya , thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya , assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati .
Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando , avisayatāya momūho , mahāmūḷhoti attho .
Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2-3.Ārabhatisuttādivaṇṇanā
142-3.
Dutiye
V3.46M3.48 ārabhatīti ettha ārambha -saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati .Tathā hesa ‘‘ yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ ārambhapaccayā ’’ ti ( su . ni .749) kamme āgato .
‘‘ Mahārambhā mahāyaññā , na te honti mahapphalā ’’ ti ( saṃ . ni .1.120; a . ni .4.39) kiriyāya .
‘‘ Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī ’’ ti ( ma . ni .2.51) hiṃsane .
‘‘ Ārambhatha nikkhamatha , yuñjatha buddhasāsane ’’ ti ( saṃ . ni .1.185; netti .29; peṭako .38; mi . pa .5.1.4) vīriye .
‘‘ Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī ’’ ti ( dī . ni .1.10,195; ma . ni .1.293) kopane .
‘‘ Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī ’’ ti ( a . ni .5.142; pu . pa .191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato , tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva , tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho .
Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti .
Yatthassāti yasmiṃ assa , yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho .
Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti ?
Arahattamaggaṃ , phalappattassa pana niruddhā nāma honti .
Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ .
Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati , taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati , tasmā na vippaṭisārī hoti .
Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati , vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .
‘‘ Na ārabhati na vippaṭisārī hotī ’’ ti yo vutto , kataro so puggalo ?
Ossaṭṭhavīriyapuggalo .
So hi ‘‘ kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena , anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī ’’ ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti .
So hi ‘‘ kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati , puthujjanassa nāma gati anibaddhā , tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi , arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī ’’ ti ovaditabbova .
Sādhūti
M3.49 āyācanatthe nipāto .Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā , evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma , desetabbayuttakassa desanāya , vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena , āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena
V3.47 vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti .Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena .
Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho .
Tatiyaṃ uttānameva .
Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
4-6.Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā
144-6.
Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe .
Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto .
Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati , aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti .
Aniṭṭhasmiṃ vatthusmin ti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe .
Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati .
Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti .
Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā , sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti .
Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti ?
Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti , na domanassito hoti .
Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti , evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya .
Tenevāha ‘‘ chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo ’’ ti .
Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘ chaḷaṅgupekkhā ’’ ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho .
Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva .
Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
7-10.Asappurisadānasuttādivaṇṇanā
147-150.
Sattame
M3.50 asakkaccan ti anādaraṃ katvā .Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘ na sakkaritvā suciṃ katvā detī ’’ ti , uttaṇḍulādidosavirahitaṃ
V3.48 sucisampannaṃ katvā na detīti attho .Acittīkatvāti na citte katvā , na pūjetvāti attho .
Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti , na tato bahi karoti .
Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā , tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā .
Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti .
Asahatthāti na attano hatthena deti , dāsakammakarodīhi dāpeti .
Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti .
Tenāha ‘‘ na nirantaraṃ detī ’’ ti .
Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti .
Tenāha ‘‘ chaḍḍetukāmo viya detī ’’ ti .
‘‘ Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī ’’ ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi , so āgamanadiṭṭhiko , ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko .
Tenāha ‘‘ katassa nāma phalaṃ āgamissatī ’’ tiādi .
Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ .
Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
4. Catutthapaṇṇāsakaṃ