4. Sumanavaggo
1. Sumanasuttavaṇṇanā
31. Catutthassa
M3.15 paṭhame satakkakūti satasikharo , anekakūṭoti attho .Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ .
So hi mahāvassaṃ vassati .
Tenevāha –
‘‘ ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho ’’ ti .
Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo .
So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati .
Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati , disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati .
Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ .
Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ , na nibbānappaṭivijjhanena , tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ , dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti .
Sesamettha suviññeyyameva .
Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Cundīsuttavaṇṇanā
32. Dutiye ‘‘ ariyakantehi sīlehi samannāgato ’’ tiādīsu ( a . ni .5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni .
Ariyakantāni
V3.15 hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni , bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti .Idha pana ‘‘ yāvatā , cunda , sīlāni ariyakantāni sīlāni , tesaṃ aggamakkhāyati … pe … agge te paripūrakārino ’’ ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī ’’ ti .
Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Uggahasuttavaṇṇanā
33. Tatiye
M3.16 sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā .Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo .
Kiṃkāran ti kiṃkaraṇīyaṃ , kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho .
Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo .
Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo .
Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo .
Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya .
Tenāha ‘‘ tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne ’’ tiādi .
Alaṃ kātun ti kātuṃ samatthā .
Alaṃ saṃvidhātun ti vicāretuṃ samatthā .
Tenāha ‘‘ alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī ’’ tiādi .
Sesamettha suviññeyyameva .
Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4-5.Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā
34-35.
Catutthe sandiṭṭhikan ti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho .
Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘ dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ , buddhādīhi paṇḍitehi pasatthan ’’ ti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati .
Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti .
Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti .
Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti .
Tattha tadubhayaṃ anvayato
V3.16 byatirekato ca dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā .
Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato .
Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato .
Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo , so dāne pavattibhedena dānadāso , dānasahāyo , dānapatīti tippakāro hoti .
Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dātabbaṭṭhena dānaṃ , annapānādi .
Tattha
M3.17 yaṃ attanā paribhuñjati , taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti .Yaṃ paresaṃ dīyati , tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘ dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā ’’ ti .
Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato .
Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato .
Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti , so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito .
Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati , tādisameva paresaṃ deti , so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito .
Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti , so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito .
Nittejabhūto tejahānippattiyā .
Saha byati gacchatīti sahabyo , sahapavattanako , tassa bhāvo sahabyatā , sahapavattīti āha ‘‘ sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā ’’ ti .
Asitassāti vā abandhassa , taṇhābandhanena abandhassāti attho .
Pañcamaṃ uttānameva .
Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
6-7.Kāladānasuttādivaṇṇanā
36-37.
Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato .
Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni .
Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti , atthato pana ‘‘ bhikkhaṃ dethā ’’ ti vadanti nāma ariyāya yācanāya .
Vuttañhetaṃ ‘‘ uddhissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyānaṃ yācanā ’’ ti .
Tatra ye ‘‘ mayaṃ pacāma , ime na pacanti , pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī ’’ ti
V3.17 deyyadhammaṃ saṃvibhajanti , te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato .Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle .
Appaṭivānacittoti anivattanacitto .
Sattamaṃ uttānameva .
Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Saddhasuttavaṇṇanā
38. Aṭṭhame
M3.18 anukampantīti ‘‘ sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā ’’ ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti .Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma .
Nīcavuttin ti paṇipātasīlaṃ .
Kodhamānathaddhatāya rahitan ti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo , tena virahitanti attho .
Soraccenāti ‘‘ tattha katamaṃ soraccaṃ ?
Yo kāyiko avītikkamo , vācasiko avītikkamo , kāyikavācasiko avītikkamo , idaṃ vuccati soraccaṃ .
Sabbopi sīlasaṃvaro soraccan ’’ ti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena .
Sakhilan ti ‘‘ tattha katamaṃ sākhalyaṃ ?
Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā , tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā , tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti .
Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā , idaṃ vuccati sākhalyan ’’ ti ( dha . sa .1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ .
Tenāha ‘‘ sakhilanti sammodakan ’’ ti .
Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Puttasuttādivaṇṇanā
39-40.
Navame bhatoti posito .
Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘ amhehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi -saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti .
Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘ amhākaṃ santakaṃ … pe … kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī ’’ ti .
Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā .
Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva
V3.18 dāyassa paṭipajjissati , na itaroti āha ‘‘ kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā ’’ tiādiM3.19 .Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto .
Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti , te dāyajjārahā na honti .
Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti .
Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Dasamaṃ uttānameva .
Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .