6. Hatthisāriputtasuttaṃ
60. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye .
Tena kho pana samayena sambahulā therā bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā maṇḍalamāḷe sannisinnā sannipatitā abhidhammakathaṃ kathenti .
Tatra sudaṃ āyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti .
Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ cittaṃ hatthisāriputtaṃ etadavoca –
‘‘ māyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ
M2.345 kathentānaṃ antarantarā kathaṃP3.393 opātesi , yāva kathāpariyosānaṃ āyasmā citto āgametū ’’ ti .Evaṃ vutte āyasmato cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavocuṃ –
‘‘ māyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ
T3.440 cittaṃ hatthisāriputtaṃ apasādesi , paṇḍito āyasmā citto hatthisāriputto .Pahoti cāyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathetun ’’ ti .
‘‘ Dujjānaṃ kho etaṃ , āvuso , parassa cetopariyāyaṃ ajānantehi .
Idhāvuso , ekacco puggalo tāvadeva soratasorato hoti , nivātanivāto hoti , upasantupasanto hoti , yāva satthāraṃ
V2.101 upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ .Yato ca kho so vapakassateva satthārā , vapakassati garuṭṭhāniyehi sabrahmacārīhi , so saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi .
Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti .
So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Seyyathāpi , āvuso , goṇo kiṭṭhādo dāmena vā baddho [ ārāme vā bandho ( ka .)] vaje vā oruddho .
Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dānāyaṃ goṇo kiṭṭhādo punadeva kiṭṭhaṃ otarissatī ’ ti , sammā nu kho so , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?
‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , yaṃ so goṇo kiṭṭhādo dāmaṃ vā chetvā vajaṃ vā bhinditvā , atha punadeva kiṭṭhaṃ otareyyāti .
Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo
P3.394 tāvadeva soratasorato hoti , nivātanivāto hoti , upasantupasanto hoti yāva satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ .Yato ca kho so vapakassateva satthārā , vapakassati
T3.441 garuṭṭhāniyehi sabrahmacārīhi , so saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi .Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti
M2.346 .So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Idha panāvuso , ekacco puggalo vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi paṭhamassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Seyyathāpi , āvuso , cātumahāpathe thullaphusitako devo vassanto [ thullaphusitake deve vassante ( ka .)] rajaṃ antaradhāpeyya , cikkhallaṃ pātukareyya .
Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dāni amusmiṃ [ amukasmiṃ ( ka .)] cātumahāpathe punadeva rajo pātubhavissatī ’ ti , sammā nu kho so , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?
‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , yaṃ amusmiṃ cātumahāpathe manussā vā atikkameyyuṃ , gopasū vā atikkameyyuṃ , vātātapo vā snehagataṃ pariyādiyeyya , atha punadeva rajo pātubhaveyyāti .
Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja
V2.102 viharati .So ‘ lābhimhi paṭhamassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Idha
P3.395 panāvuso , ekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā … pe … dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .So ‘ lābhimhi dutiyassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Seyyathāpi
T3.442 , āvuso , gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ taḷākaṃ .Tattha thullaphusitako devo vuṭṭho sippisambukampi sakkharakaṭhalampi antaradhāpeyya .
Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dāni amusmiṃ taḷāke punadeva sippisambukā vā sakkharakaṭhalā vā pātubhavissantī ’ ti , sammā nu kho so , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?
‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , yaṃ amusmiṃ taḷāke manussā vā piveyyuṃ , gopasū vā piveyyuṃ , vātātapo vā snehagataṃ pariyādiyeyya , atha punadeva sippisambukāpi sakkharakaṭhalāpi pātubhaveyyunti .
Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā … pe … dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi dutiyassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Idha
M2.347 panāvuso , ekacco puggalo pītiyā ca virāgā … pe … tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .So ‘ lābhimhi tatiyassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Seyyathāpi , āvuso , purisaṃ paṇītabhojanaṃ bhuttāviṃ ābhidosikaṃ
P3.396 bhojanaṃ nacchādeyya .Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dāni amuṃ purisaṃ punadeva bhojanaṃ chādessatī ’ ti , sammā nu kho so , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?
‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , amuṃ purisaṃ paṇītabhojanaṃ bhuttāviṃ yāvassa sā ojā kāye ṭhassati tāva na aññaṃ bhojanaṃ chādessati .
Yato ca khvassa
T3.443 sā ojā antaradhāyissati , atha punadeva taṃ bhojanaṃ chādeyyāti .Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo pītiyā ca virāgā … pe … tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi tatiyassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Idha
V2.103 , panāvuso , ekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .So ‘ lābhimhi catutthassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Seyyathāpi , āvuso , pabbatasaṅkhepe udakarahado nivāto vigataūmiko .
Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dāni amusmiṃ udakarahade punadeva ūmi pātubhavissatī ’ ti , sammā nu kho so , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?
‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , yā puratthimāya disāya āgaccheyya bhusā
P3.397 vātavuṭṭhi .Sā tasmiṃ udakarahade ūmiṃ janeyya .
Yā pacchimāya disāya āgaccheyya … pe … yā uttarāya disāya āgaccheyya … yā dakkhiṇāya disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi .
Sā tasmiṃ udakarahade ūmiṃ janeyyāti .
Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi catutthassa jhānassā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi … pe … sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
‘‘ Idha , panāvuso , ekacco puggalo sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi animittassa cetosamādhissā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi
T3.444 upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehiM2.348 .Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti .
So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Seyyathāpi , āvuso , rājā vā rājamahāmatto vā caturaṅginiyā senāya addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ vanasaṇḍe ekarattiṃ vāsaṃ upagaccheyya .
Tatra [ tattha ( sī . pī .)] hatthisaddena assasaddena rathasaddena pattisaddena bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddena cīrikasaddo [ ciriḷikāsaddo ( sī . syā . kaṃ . pī .)] antaradhāyeyya [ antaradhāpeyya ( syā . pī . ka .)].
Yo nu kho , āvuso , evaṃ vadeyya –
‘ na dāni amusmiṃ vanasaṇḍe punadeva cīrikasaddo pātubhavissatī ’ ti , sammā nu kho so
P3.398 , āvuso , vadamāno vadeyyā ’’ ti ?‘‘ No hidaṃ , āvuso ’’.
‘‘ Ṭhānañhetaṃ , āvuso , vijjati , yaṃ so rājā vā rājamahāmatto vā tamhā vanasaṇḍā pakkameyya , atha punadeva cīrikasaddo pātubhaveyyāti .
Evamevaṃ kho , āvuso , idhekacco puggalo sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati .
So ‘ lābhimhi animittassa cetosamādhissā ’ ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi
V2.104 raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi .Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti .
So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī ’’ ti .
Atha kho āyasmā citto hatthisāriputto aparena samayena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati .
Atha kho cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā
T3.445 bhikkhū yenāyasmā mahākoṭṭhiko tenupasaṅkamiṃsu ;upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavocuṃ –
‘‘ kiṃ nu kho āyasmatā mahākoṭṭhikena citto hatthisāriputto cetasā ceto paricca vidito –
‘ imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ citto hatthisāriputto lābhī , atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī ’ ti ;
udāhu devatā etamatthaṃ ārocesuṃ –
‘ citto , bhante , hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī , atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī ’’’ ti ?
‘‘ Cetasā ceto paricca vidito me , āvuso –
‘ citto hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī , atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī ’ ti .
Devatāpi me etamatthaṃ
M2.349 ārocesuṃ –‘ citto , bhante , hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī , atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī ’’ ti .
Atha kho cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu ;
upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ
P3.399 nisīdiṃsu .Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –
‘‘ citto , bhante , hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī , atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī ’’ ti .
‘‘ Na , bhikkhave , citto ciraṃ sarissati [ padissati ( ka .)] nekkhammassā ’’ ti .
Atha kho citto hatthisāriputto nacirasseva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji .
Atha kho
T3.446 āyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi .‘‘ Khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyaṃ , nāparaṃ itthattāyā ’’ ti
V2.105 abbhaññāsi .Aññataro ca panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti .
Chaṭṭhaṃ .