8. Purisindriyañāṇasuttaṃ
62. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena daṇḍakappakaṃ nāma kosalānaṃ nigamo tadavasari .
Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi .
Te ca bhikkhū daṇḍakappakaṃ pavisiṃsu āvasathaṃ pariyesituṃ .
Atha kho āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena aciravatī nadī tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ .
Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno .
Atha
T3.450 kho aññataro bhikkhu yenāyasmā ānando tenupasaṅkami ;upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –
‘‘ kiṃ nu kho , āvuso ānanda , sabbaṃ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto bhagavatā byākato –
‘ āpāyiko devadatto nerayiko
V2.108 kappaṭṭho atekiccho ’ ti [ cūḷava .348; a . ni .8.7 passitabbaṃ ], udāhu kenacideva pariyāyenā ’ ti ?‘‘ Evaṃ kho panetaṃ , āvuso , bhagavatā byākatan ’’ ti .
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami ;
upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi .
Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –
‘‘ idhāhaṃ , bhante , sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena aciravatī nadī tenupasaṅkamiṃ gattāni parisiñcituṃ .
Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsiṃ gattāni pubbāpayamāno
P3.403 .Atha kho , bhante , aññataro bhikkhu yenāhaṃ tenupasaṅkami ;
upasaṅkamitvā maṃ etadavoca –
‘ kiṃ nu kho , āvuso , ānanda sabbaṃ cetaso samannāharitvā nu
T3.451 kho devadatto bhagavatā byākato – āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekicchoti , udāhu kenacideva pariyāyenā ’ ti ?Evaṃ vutte ahaṃ , bhante , taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ –
‘ evaṃ kho panetaṃ , āvuso , bhagavatā byākatan ’’’ ti .
‘‘ So
M2.353 vā [ so ca ( syā .)] kho , ānanda , bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito , thero vā pana bālo abyatto .Kathañhi nāma yaṃ mayā ekaṃsena byākataṃ tattha dvejjhaṃ āpajjissati !
Nāhaṃ , ānanda , aññaṃ ekapuggalampi samanupassāmi , yo evaṃ mayā sabbaṃ cetaso samannāharitvā byākato , yathayidaṃ devadatto .
Yāvakīvañcāhaṃ , ānanda , devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ addasaṃ ;
neva tāvāhaṃ devadattaṃ byākāsiṃ –
‘ āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho ’ ti .
Yato ca kho ahaṃ , ānanda , devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ na addasaṃ ;
athāhaṃ devadattaṃ byākāsiṃ –
‘ āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho ’ ti .
‘‘ Seyyathāpi , ānanda , gūthakūpo sādhikaporiso pūro gūthassa samatittiko .
Tatra puriso sasīsako nimuggo assa .
Tassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo tamhā gūthakūpā uddharitukāmo .
So taṃ gūthakūpaṃ samantānuparigacchanto neva passeyya tassa purisassa vālaggakoṭinittudanamattampi gūthena amakkhitaṃ , yattha taṃ
P3.404 gahetvā uddhareyya .Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , yato devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ na addasaṃ ;
athāhaṃ devadattaṃ
T3.452 byākāsiṃ –‘ āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho ’ ti
V2.109 .Sace tumhe , ānanda , suṇeyyātha tathāgatassa purisindriyañāṇāni vibhajissāmī ’’ ti [ vibhajantassāti ( sī . syā . pī .)]?
‘‘ Etassa , bhagavā , kālo ;
etassa , sugata , kālo yaṃ bhagavā purisindriyañāṇāni vibhajeyya .
Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī ’’ ti .
‘‘ Tenahānanda , suṇāhi , sādhukaṃ manasi karohi ;
bhāsissāmī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi .
Bhagavā etadavoca –
‘‘ Idhāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā , akusalā dhammā sammukhībhūtā
M2.354 .Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tamhā tassa kusalā kusalaṃ pātubhavissati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Seyyathāpi , ānanda , bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni .
Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , imāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā
P3.405 akusalāpi dhammā ’ ti .Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā , akusalā dhammā
T3.453 sammukhībhūtā .Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tamhā tassa kusalā kusalaṃ pātubhavissati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti .
‘‘ Idha panāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena
V2.110 evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –‘ imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā , kusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tamhā tassa akusalā akusalaṃ pātubhavissati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Seyyathāpi , ānanda , bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni puthusilāya nikkhittāni .
Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , nayimāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā , kusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi
T3.454 ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tamhā tassa akusalā akusalaṃ pātubhavissatiM2.355 .Evamayaṃ puggalo āyatiṃ
P3.406 parihānadhammo bhavissatī ’ ti .Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti .
‘‘ Idha panāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo , samannāgatoyaṃ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi , kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī ’ ti .
Seyyathāpi , ānanda , bījāni khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni .
Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , nayimāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo , samannāgatoyaṃ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi , kāyassa bhedā paraṃ
T3.455 maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃV2.111 upapajjissatī ’ ti .Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hotī ’’ ti .
Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –
‘‘ sakkā
P3.407 nu kho , bhante , imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ aparepi tayo puggalā sappaṭibhāgā paññāpetun ’’ ti ?‘‘ Sakkā , ānandā ’’ ti bhagavā avoca –
‘‘ idhāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā , akusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ
M2.356 asamucchinnaṃ , tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati .Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Seyyathāpi , ānanda , aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni puthusilāya nikkhittāni .
Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , nayimāni aṅgārāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Seyyathāpi vā pana , ānanda , sāyanhasamayaṃ [ sāyanhasamaye ( syā . ka .)] sūriye ogacchante , jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , āloko antaradhāyissati andhakāro pātubhavissatī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Seyyathāpi
T3.456 vā , panānanda , abhido addharattaṃ bhattakālasamaye , jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , āloko antarahito andhakāro pātubhūto ’’ ti ?‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā , akusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa
P3.408 purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti .Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti .
‘‘ Idha
V2.112 panāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā , kusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Seyyathāpi , ānanda , aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni sukkhe tiṇapuñje vā
T3.457 kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni .Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , imāni aṅgārāni vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Seyyathāpi vā
M2.357 panānanda , rattiyā paccūsasamayaṃ [ rattipaccūsasamaye ( ka .)] sūriye uggacchante , jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , andhakāro antaradhāyissati , āloko pātubhavissatī ’’ ti ?‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Seyyathāpi vā panānanda , abhido majjhanhike bhattakālasamaye , jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , andhakāro antarahito āloko pātubhūto ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā , kusalā dhammā sammukhībhūtā .
Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ , tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati .
Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī ’ ti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca
P3.409 viditaṃ hoti .Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti .
‘‘ Idha panāhaṃ , ānanda , ekaccaṃ puggalaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ natthi imassa
T3.458 puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi akusalo dhammo , samannāgatoyaṃ puggalo ekantasukkehi anavajjehi dhammehi , diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī ’ ti .Seyyathāpi , ānanda , aṅgārāni sītāni nibbutāni sukkhe tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni .
Jāneyyāsi tvaṃ , ānanda , nayimāni aṅgārāni vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho ahaṃ , ānanda , idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ
V2.113 cetasā ceto paricca pajānāmi –‘ imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā ’ ti .
Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi –
‘ natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi akusalo dhammo , samannāgatoyaṃ puggalo ekantasukkehi anavajjehi dhammehi , diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī ’ ti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti .
Evampi kho , ānanda , tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ
M2.358 cetasā ceto paricca viditaṃ hoti .Evampi kho , ānanda , tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti .
‘‘ Tatrānanda , ye te purimā tayo puggalā tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ eko aparihānadhammo , eko parihānadhammo , eko āpāyiko nerayiko .
Tatrānanda , yeme pacchimā tayo puggalā imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ eko parihānadhammo , eko aparihānadhammo , eko parinibbānadhammo ’’ ti .
Aṭṭhamaṃ .