1. Abhijjamānapetavatthuvaṇṇanā

AbhijjamāneM0.156V0.147 vārimhīti idaṃ satthari veḷuvane viharante aññataraṃ luddapetaṃ ārabbha vuttaṃ .

Bārāṇasiyaṃ kira aparadisābhāge pāragaṅgāya vāsabhagāmaṃ atikkamitvā cundaṭṭhilanāmake gāme eko luddako ahosi .

So araññe mige vadhitvā varamaṃsaṃ aṅgāre pacitvā khāditvā avasesaṃ paṇṇapuṭe bandhitvā kājena gahetvā gāmaṃ āgacchati .

Taṃ bāladārakā gāmadvāre disvā ‘‘ maṃsaṃ me dehi , maṃsaṃ me dehī ’’ ti hatthe pasāretvā upadhāvanti .

So tesaṃ thokaṃ thokaṃ maṃsaṃ deti .

Athekadivasaṃ maṃsaṃ alabhitvāP0.169 uddālakapupphaṃ piḷandhitvā bahuñca hatthena gahetvā gāmaṃ gacchantaṃ taṃ dārakā gāmadvāre disvā ‘‘ maṃsaṃ me dehi , maṃsaṃ me dehī ’’ ti hatthe pasāretvā upadhāviṃsu .

So tesaṃ ekekaṃ pupphamañjariṃ adāsi .

Atha aparena samayena kālaṃ katvā petesu nibbatto naggo virūparūpo bhayānakadassano supinepi annapānaṃ ajānanto sīse ābandhitauddālakakusumamālākalāpo ‘‘ cundaṭṭhilāyaṃ ñātakānaṃ santike kiñci labhissāmī ’’ ti gaṅgāya udake abhijjamāne paṭisotaṃ padasā gacchati .

Tena ca samayena koliyo nāma rañño bimbisārassa mahāmatto kupitaṃ paccantaṃ vūpasametvā paṭinivattento hatthiassādiparivārabalaṃ thalapathena pesetvā sayaṃ gaṅgāya nadiyā anusotaṃ nāvāya āgacchanto taṃ petaṃ tathā gacchantaṃ disvā pucchanto –

387.

‘‘ Abhijjamāne vārimhi , gaṅgāya idha gacchasi ;

Naggo pubbaddhapetova , māladhārī alaṅkato ;

Kuhiṃ gamissasi peta , kattha vāso bhavissatī ’’ ti .

–

Gāthamāha .

Tattha abhijjamāneti padanikkhepena abhijjamāne saṅghāte , vārimhi gaṅgāyāti gaṅgāya nadiyā udake .

Idhāti imasmiṃ ṭhāne .

Pubbaddhapetovāti kāyassa purimaddhena apeto viya apetayoniko devaputtoM0.157 viya .

Kathaṃ ?

Māladhārī alaṅkatoti , mālāhi piḷandhitvā alaṅkatasīsaggotiV0.148 attho .

Kattha vāso bhavissatīti katarasmiṃ gāme dese vā tuyhaṃ nivāso bhavissati , taṃ kathehīti attho .

Idāni yaṃ tadā tena petena koliyena ca vuttaṃ , taṃ dassetuṃ saṅgītikārā –

388.

‘‘ CundaṭṭhilaṃP0.170 gamissāmi , peto so iti bhāsati ;

Antare vāsabhagāmaṃ , bārāṇasiñca santike .

389.

‘‘ Tañca disvā mahāmatto , koliyo iti vissuto ;

Sattuṃ bhattañca petassa , pītakañca yugaṃ adā .

390.

‘‘ Nāvāya tiṭṭhamānāya , kappakassa adāpayi ;

Kappakassa padinnamhi , ṭhāne petassa dissatha .

391.

‘‘ Tato suvatthavasano , māladhārī alaṅkato ;

Ṭhāne ṭhitassa petassa , dakkhiṇā upakappatha ;

Tasmā dajjetha petānaṃ , anukampāya punappunan ’’ ti .

– gāthāyo avocuṃ ;

388. Tattha cundaṭṭhilan ti evaṃnāmakaṃ gāmaṃ .

Antare vāsabhagāmaṃ , bārāṇasiñca santiketi vāsabhagāmassa ca bārāṇasiyā ca vemajjhe .

Antarā-saddayogena hetaṃ sāmyatthe upayogavacanaṃ .

Bārāṇasiyā santike hi so gāmoti .

Ayañhettha attho – antare vāsabhagāmassa ca bārāṇasiyā ca yo cundaṭṭhilanāmako gāmo bārāṇasiyā avidūre , taṃ gāmaṃ gamissāmīti .

389. Koliyo iti vissutoti koliyoti evaṃpakāsitanāmo .

Sattuṃ bhattañcāti sattuñceva bhattañca .

Pītakañca yugaṃ adāti pītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ekaṃ vatthayugañca adāsi .

390. Kadā adāsīti ce āha nāvāya tiṭṭhamānāya .

Kappakassa adāpayīti gacchantiṃ nāvaṃ ṭhapetvā tattha ekassa nhāpitassa upāsakassa dāpesiM0.158 , dinnamhi vatthayugeti yojanā .

Ṭhāneti ṭhānaso taṅkhaṇaññeva .

Petassa dissathāti petassa sarīre paññāyittha , tassa nivāsanapārupanavatthaṃV0.149 sampajji .

Tenāha ‘‘ tato suvatthavasano , māladhārī alaṅkato ’’ ti , suvatthavasanoP0.171 mālābharaṇehi sumaṇḍitapasādhito .

Ṭhāne ṭhitassa petassa , dakkhiṇā upakappathāti dakkhiṇeyyaṭṭhāne ṭhitā panesā dakkhiṇā tassa petassa yasmā upakappati , viniyogaṃ agamāsi .

Tasmā dajjetha petānaṃ , anukampāya punappunan ti petānaṃ anukampāya pete uddissa punappunaṃ dakkhiṇaṃ dadeyyāti attho .

Atha so koliyamahāmatto taṃ petaṃ anukampamāno dānavidhiṃ sampādetvā anusotaṃ āgantvā sūriye uggacchante bārāṇasiṃ sampāpuṇi .

Bhagavā ca tesaṃ anuggahatthaṃ ākāsena āgantvā gaṅgātīre aṭṭhāsi .

Koliyamahāmattopi nāvāto otaritvā haṭṭhapahaṭṭho bhagavantaṃ nimantesi –

‘‘ adhivāsetha me , bhante , bhagavā ajjatanāya bhattaṃ anukampaṃ upādāyā ’’ ti .

Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena .

So bhagavato adhivāsanaṃ viditvā tāvadeva ramaṇīye bhūmibhāge mahantaṃ sākhāmaṇḍapaṃ upari catūsu ca passesu nānāvirāgavaṇṇavicittavividhavasanasamalaṅkataṃ kāretvā tattha bhagavato āsanaṃ paññāpetvā adāsi .

Nisīdi bhagavā paññatte āsane .

Atha so mahāmatto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā gandhapupphādīhi pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno heṭṭhā attano vuttavacanaṃ petassa ca paṭivacanaṃ bhagavato ārocesi .

Bhagavā ‘‘ bhikkhusaṅgho āgacchatū ’’ ti cintesi .

Cintitasamanantarameva buddhānubhāvasañcodito suvaṇṇahaṃsagaṇo viya dhataraṭṭhahaṃsarājaṃ bhikkhusaṅgho dhammarājaṃ samparivāresi .

Tāvadeva mahājano sannipati ‘‘ uḷārā dhammadesanā bhavissatī ’’ ti .

Taṃ disvā pasannamānaso mahāmatto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena santappesi .

Bhagavā katabhattakicco mahājanassa anukampāya ‘‘ bārāṇasisamīpagāmavāsino sannipatantū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Sabbe ca te iddhibalena mahājanā sannipatiṃsu , uḷāre cassa pete pākaṭe akāsi .

Tesu keci chinnabhinnapilotikakhaṇḍadharā , keciP0.172 attano kesehevaM0.159 paṭicchāditakopinā , keci naggā yathājātarūpā khuppipāsābhibhūtā tacapariyonaddhā aṭṭhimattasarīrā ito cito ca paribbhamantā mahājanassa paccakkhato paññāyiṃsu .

Atha bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi , yathā te ekajjhaṃ sannipatitvā attanā kataṃ pāpakammaṃ mahājanassa pavedesuṃ .

Tamatthaṃ dīpentā saṅgītikārā –

392.

‘‘ SātunnavasanāV0.150 eke , aññe kesanivāsanā ;

Petā bhattāya gacchanti , pakkamanti disodisaṃ .

393.

‘‘ Dūre eke padhāvitvā , aladdhāva nivattare ;

Chātā pamucchitā bhantā , bhūmiyaṃ paṭisumbhitā .

394.

‘‘ Keci tattha papatitvā , bhūmiyaṃ paṭisumbhitā ;

Pubbe akatakalyāṇā , aggidaḍḍhāva ātape .

395.

‘‘ Mayaṃ pubbe pāpadhammā , gharaṇī kulamātaro ;

Santesu deyyadhammesu , dīpaṃ nākamha attano .

396.

‘‘ Pahūtaṃ annapānampi , apissu avakirīyati ;

Sammaggate pabbajite , na ca kiñci adamhase .

397.

‘‘ Akammakāmā alasā , sādukāmā mahagghasā ;

Ālopapiṇḍadātāro , paṭiggahe paribhāsimhase .

398.

‘‘ Te gharā tā ca dāsiyo , tānevābharaṇāni no ;

Te aññe paricārenti , mayaṃ dukkhassa bhāgino .

399.

‘‘ Veṇī vā avaññā honti , rathakārī ca dubbhikā ;

Caṇḍālī kapaṇā honti , kappakā ca punappunaṃ .

400.

‘‘ YāniP0.173 yāni nihīnāni , kulāni kapaṇāni ca ;

Tesu tesveva jāyanti , esā maccharino gati .

401.

‘‘ PubbeM0.160 ca katakalyāṇā , dāyakā vītamaccharā ;

Saggaṃ te paripūrenti , obhāsenti ca nandanaṃ .

402.

‘‘ VejayanteV0.151 ca pāsāde , ramitvā kāmakāmino ;

Uccākulesu jāyanti , sabhogesu tato cutā .

403.

‘‘ Kūṭāgāre ca pāsāde , pallaṅke ponakatthate ;

Bījitaṅgā morahatthehi , kule jātā yasassino .

404.

‘‘ Aṅkato aṅkaṃ gacchanti , māladhārī alaṅkatā ;

Dhātiyo upatiṭṭhanti , sāyaṃ pātaṃ sukhesino .

405.

‘‘ Nayidaṃ akatapuññānaṃ , katapuññānamevidaṃ ;

Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ , tidasānaṃ mahāvanaṃ .

406.

‘‘ Sukhaṃ akatapuññānaṃ , idha natthi parattha ca ;

Sukhañca katapuññānaṃ , idha ceva parattha ca .

407.

‘‘ Tesaṃ sahabyakāmānaṃ , kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ ;

Katapuññā hi modanti , sagge bhogasamaṅgino ’’ ti .

– gāthāyo avocuṃ ;

392. Tattha sātunnavasanāti chinnabhinnapilotikakhaṇḍanivāsanā .

Eketi ekacce .

Kesanivāsanāti keseheva paṭicchāditakopinā .

Bhattāya gacchantīti ‘‘ appeva nāma ito gatā yattha vā tattha vā kiñci ucchiṭṭhabhattaṃ vā vamitabhattaṃ vā gabbhamalādikaṃ vā labheyyāmā ’’ ti katthacideva aṭṭhatvā ghāsatthāya gacchanti .

Pakkamanti disodisan ti disato disaṃ anekayojanantarikaṃ ṭhānaṃ pakkamanti .

393. Dūreti dūreva ṭhāne .

Eketi ekacce petā .

Padhāvitvāti ghāsatthāya upadhāvitvā .

Aladdhāva nivattaretiP0.174 kiñci ghāsaṃ vā pānīyaṃ vā alabhitvā eva nivattanti .

Pamucchitāti khuppipāsādidukkhena sañjātamucchā .

BhantātiM0.161 paribbhamantā .

Bhūmiyaṃ paṭisumbhitāti tāya eva mucchāya uppattiyā ṭhatvā avakkhittamattikāpiṇḍā viya vissussitvā pathaviyaṃ patitā .

394. TatthātiV0.152 gataṭṭhāne .

Bhūmiyaṃ paṭisumbhitāti papāte patitā viya jighacchādidukkhena ṭhātuṃ asamatthabhāvena bhūmiyaṃ patitā , tattha vā gataṭṭhāne ghāsādīnaṃ alābhena chinnāsā hutvā kenaci paṭimukhaṃ sumbhitā pothitā viya bhūmiyaṃ patitā hontīti attho .

Pubbe akatakalyāṇāti purimabhave akatakusalā .

Aggidaḍḍhāva ātapeti nidāghakāle ātapaṭṭhāne agginā daḍḍhā viya , khuppipāsagginā ḍayhamānā mahādukkhaṃ anubhavantīti attho .

395. Pubbeti atītabhave .

Pāpadhammāti issukīmaccharīādibhāvena lāmakasabhāvā .

Gharaṇīti gharasāminiyo .

Kulamātaroti kuladārakānaṃ mātaro , kulapurisānaṃ vā mātaro .

Dīpan ti patiṭṭhaṃ , puññanti attho .

Tañhi sattānaṃ sugatīsu patiṭṭhābhāvato ‘‘ patiṭṭhā ’’ ti vuccati .

Nākamhāti na karimha .

396. Pahūtan ti bahuṃ .

Annapānampīti annañca pānañca .

Apissu avakirīyatīti sūti nipātamattaṃ , api avakirīyati chaṭṭīyati .

Sammaggateti sammā gate sammā paṭipanne sammā paṭipannāya .

Pabbajiteti pabbajitāya .

Sampadāne hi idaṃ bhummavacanaṃ .

Sammaggate vā pabbajite sati labbhamāneti attho .

Na ca kiñci adamhaseti ‘‘ kiñcimattampi deyyadhammaṃ nādamhā ’’ ti vippaṭisārābhibhūtā vadanti .

397. Akammakāmāti sādhūti akattabbaṃ kammaṃ akusalaṃ kāmentīti akammakāmā , sādhūhi vā kattabbaṃ kusalaṃ kāmentīti kammakāmā , na kammakāmāti akammakāmāP0.175 , kusaladhammesu acchandikāti attho .

Alasāti kusītā kusalakammakaraṇe nibbīriyā .

Sādukāmāti sātamadhuravatthupiyā .

Mahagghasāti mahābhojanā , ubhayenāpi sundarañca madhurañca bhojanaṃ labhitvā atthikānaṃ kiñci adatvā sayameva bhuñjitārotiM0.162 dasseti .

Ālopapiṇḍadātāroti ālopamattassapi bhojanapiṇḍassa dāyakā .

Paṭiggaheti tassa paṭiggaṇhanake .

Paribhāsimhaseti paribhavaṃ karontā bhāsimha , avamaññimha uppaṇḍimhā cāti attho .

398. Te gharāti yattha mayaṃ pubbe ‘‘ amhākaṃ gharan ’’ ti mamattaṃ akarimhā , tāni gharāni yathāṭhitāni , idāni no na kiñci upakappatīti adhippāyo .

Tā ca dāsiyo tānevābharaṇāni noti etthāpi eseva nayo .

Tattha noti amhākaṃ .

Teti te gharādike .

Aññe paricārentiV0.153 , paribhogādivasena viniyogaṃ karontīti attho .

Mayaṃ dukkhassa bhāginoti mayaṃ pana pubbe kevalaṃ kīḷanappasutā hutvā sāpateyyaṃ pahāya gamanīyaṃ anugāmikaṃ kātuṃ ajānantā idāni khuppipāsādidukkhassa bhāgino bhavāmāti attānaṃ garahantā vadanti .

399. Idāni yasmā petayonito cavitvā manussesu uppajjantāpi sattā yebhuyyena tasseva kammassa vipākāvasesena hīnajātikā kapaṇavuttinova honti , tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ veṇivā ’’ tiādinā dve gāthā vuttā .

Tattha veṇivāti venajātikā , vilīvakārā naḷakārā hontīti attho .

Vā -saddo aniyamattho .

Avaññāti avaññeyyā , avajānitabbāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Vambhanā ’’ ti vā pāṭho , parehi bādhanīyāti attho .

Rathakārīti cammakārino .

Dubbhikāti mittadubbhikā mittānaṃ bādhikā .

Caṇḍālīti caṇḍālajātikā .

Kapaṇāti vanibbakā ativiya kāruññappattāP0.176 .

Kappakāti kappakajātikā , sabbattha ‘‘ honti punappunan ’’ ti yojanā , aparāparampi imesu nihīnakulesu uppajjantīti vuttaṃ hoti .

400. Tesu tesveva jāyantīti yāni yāni aññānipi nesādapukkusakulādīni kapaṇāni ativiya vambhaniyāni paramaduggatāni ca , tesu tesu eva nihīnakulesu macchariyamalena petesu nibbattitvā tato cutā nibbattanti .

Tenāha ‘‘ esā maccharino gatī ’’ ti .

401. EvaṃM0.163 akatapuññānaṃ sattānaṃ gatiṃ dassetvā idāni katapuññānaṃ gatiṃ dassetuṃ ‘‘ pubbe ca katakalyāṇā ’’ ti satta gāthā vuttā .

Tattha saggaṃ te paripūrentīti ye pubbe purimajātiyaṃ katakalyāṇā dāyakā dānapuññābhiratā vigatamalamaccherā , te attano rūpasampattiyā ceva parivārasampattiyā ca saggaṃ devalokaṃ paripūrenti paripuṇṇaṃ karonti .

Obhāsenti ca nandanan ti na kevalaṃ paripūrentiyeva , atha kho kapparukkhādīnaṃ pabhāhi sabhāveneva obhāsamānampi nandanavanaṃ attano vatthābharaṇajutīhi sarīrappabhāya ca abhibhavitvā ceva obhāsetvā ca jotenti .

402. Kāmakāminoti yathicchitesu kāmaguṇesu yathākāmaṃ paribhogavanto .

Uccākulesūti uccesu khattiyakulādīsu kulesu .

Sabhogesūti mahāvibhavesu .

Tato cutāti tato devalokato cutā .

403. KūṭāgāreV0.154 ca pāsādeti kūṭāgāre ca pāsāde ca .

Bījitaṅgāti bījiyamānadehā .

Morahatthehīti morapiñchapaṭimaṇḍitabījanīhatthehi .

Yasassinoti parivāravanto ramantīti adhippāyo .

404. Aṅkato aṅkaṃ gacchantīti dārakakālepi ñātīnaṃ dhātīnañca aṅkaṭṭhānato aṅkaṭṭhānameva gacchanti , na bhūmitalanti adhippāyo .

Upatiṭṭhantīti upaṭṭhānaṃ karonti .

Sukhesinoti sukhamicchantā ,‘‘ mā sītaṃP0.177 vā uṇhaṃ vā ’’ ti appakampi dukkhaṃ pariharantā upatiṭṭhantīti adhippāyo .

405. Nayidaṃ akatapuññānan ti idaṃ sokavatthuabhāvato asokaṃ rammaṃ ramaṇīyaṃ tidasānaṃ tāvatiṃsadevānaṃ mahāvanaṃ mahāupavanabhūtaṃ nandanaṃ nandanavanaṃ akatapuññānaṃ na hoti , tehi laddhuṃ na sakkāti attho .

406. Idhāti imasmiṃ manussaloke visesato puññaṃ karīyati , taṃ sandhāyāha .

Idhāti vā diṭṭhadhamme .

Paratthāti samparāye .

407. Tesan ti tehi yathāvuttehi devehi .

Sahabyakāmānan ti sahabhāvaṃ icchantehi .

Bhogasamaṅginoti bhogehi samannāgatā , dibbehiM0.164 pañcakāmaguṇehi samappitā modantīti attho .

Sesaṃ uttānatthameva .

Evaṃ tehi petehi sādhāraṇato attanā katakammassa ca gatiyā puññakammassa ca gatiyā paveditāya saṃviggamanassa koḷiyāmaccapamukhassa tattha sannipatitassa mahājanassa ajjhāsayānurūpaṃ bhagavā vitthārena dhammaṃ desesi .

Desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti .

Abhijjamānapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Petavatthu-aṭṭhakathā

Petavatthu-aṭṭhakathā