8. Goṇapetavatthuvaṇṇanā
Kiṃ
P0.38 nu ummattarūpo vāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ matapitikaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi .Sāvatthiyaṃ kira aññatarassa kuṭumbikassa pitā kālamakāsi .
So pitu maraṇena sokasantattahadayo rodamāno ummattako piya vicaranto yaṃ yaṃ passati , taṃ taṃ pucchati –
‘‘ api me pitaraṃ passitthā ’’ ti ?
Na koci tassa sokaṃ vinodetuṃ asakkhi .
Tassa pana hadaye ghaṭe padīpo viya sotāpattiphalassa upanissayo pajjalati .
Satthā paccūsasamaye lokaṃ olokento tassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ disvā ‘‘ imassa atītakāraṇaṃ āharitvā sokaṃ vūpasametvā sotāpattiphalaṃ dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā punadivase pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pacchāsamaṇaṃ anādāya tassa gharadvāraṃ agamāsi .
So ‘‘ satthā āgato ’’ ti sutvā paccuggantvā satthāraṃ gehaṃ pavesetvā satthari paññatte āsane nisinne sayaṃ bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ kiṃ , bhante , mayhaṃ pitu gataṭṭhānaṃ jānāthā ’’ ti āha .
Atha naṃ satthā ,‘‘ upāsaka , kiṃ imasmiṃ attabhāve pitaraṃ pucchasi , udāhu atīte ’’ ti āha .
So taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ bahū kira mayhaṃ pitaro ’’ ti tanubhūtasoko thokaṃ majjhattataṃ paṭilabhi .
Athassa satthā sokavinodanaṃ dhammakathaṃ katvā apagatasokaṃ kallacittaṃ viditvā sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā vihāraṃ agamāsi .
Atha
M0.37 bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –‘‘ passatha , āvuso , buddhānubhāvaṃ , tathā sokaparidevasamāpanno upāsako khaṇeneva bhagavatā sotāpattiphale vinīto ’’ ti .
Satthā
P0.39 tattha gantvā paññattavarabuddhāsane nisinno ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchi .Bhikkhū tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva mayā imassa soko apanīto , pubbepi apanītoyevā ’’ ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ aññatarassa gahapatikassa pitā kālamakāsi .
So pitu maraṇena sokaparidevasamāpanno
V0.34 assumukho rattakkho kandanto citakaṃ padakkhiṇaṃ karoti .Tassa putto sujāto nāma kumāro paṇḍito byatto buddhisampanno pitusokavinayanūpāyaṃ cintento ekadivasaṃ bahinagare ekaṃ matagoṇaṃ disvā tiṇañca pānīyañca āharitvā tassa purato ṭhapetvā ‘‘ khāda , khāda , piva , pivā ’’ ti vadanto aṭṭhāsi .
Āgatāgatā taṃ disvā ‘‘ samma sujāta , kiṃ ummattakosi , yo tvaṃ matassa goṇassa tiṇodakaṃ upanesī ’’ ti vadanti ?
So na kiñci paṭivadati .
Manussā tassa pitu santikaṃ gantvā ‘‘ putto te ummattako jāto , matagoṇassa tiṇodakaṃ detī ’’ ti āhaṃsu .
Taṃ sutvā ca kuṭumbikassa pitaraṃ ārabbha ṭhito soko apagato .
So ‘‘ mayhaṃ kira putto ummattako jāto ’’ ti saṃvegappatto vegena gantvā ‘‘ nanu tvaṃ , tāta sujāta , paṇḍito byatto buddhisampanno , kasmā matagoṇassa tiṇodakaṃ desī ’’ ti codento –
46.
‘‘ Kiṃ nu ummattarūpova , lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ ;
Khāda khādāti lapasi , gatasattaṃ jaraggavaṃ .
47.
‘‘ Na hi annena pānena , mato goṇo samuṭṭhahe ;
Tvaṃsi bālo ca dummedho , yathā taññova dummatī ’’ ti .
–
Gāthādvayamāha .
Tattha kiṃ nūti pucchāvacanaṃ .
Ummattarūpovāti ummattakasabhāvo viya cittakkhepaṃ patto viya .
Lāyitvāti
P0.40 lavitvā .Haritaṃ tiṇan ti allatiṇaṃ .
Lapasi vilapasi .
Gatasattan ti vigatajīvitaṃ .
Jaraggavan ti balibaddaṃ
M0.38 jiṇṇagoṇaṃ .Annena pānenāti tayā dinnena haritatiṇena vā pānīyena vā .
Mato goṇo samuṭṭhaheti kālakato goṇo laddhajīvito hutvā na hi samuṭṭhaheyya .
Tvaṃsi bālo ca dummedhoti tvaṃ bālyayogato bālo , medhāsaṅkhātāya paññāya abhāvato dummedho asi .
Yathā taññova dummatīti yathā taṃ aññopi nippañño vippalapeyya , evaṃ tvaṃ niratthakaṃ vippalapasīti attho .
Yathā tanti nipātamattaṃ .
Taṃ
V0.35 sutvā sujāto pitaraṃ saññāpetuṃ attano adhippāyaṃ pakāsento – 48.
‘‘ Ime pādā idaṃ sīsaṃ , ayaṃ kāyo savāladhi ;
Nettā tatheva tiṭṭhanti , ayaṃ goṇo samuṭṭhahe .
49.
‘‘ Nāyyakassa hatthapādā , kāyo sīsañca dissati ;
Rudaṃ mattikathūpasmiṃ , nanu tvaññeva dummatī ’’ ti .
–
Gāthādvayaṃ abhāsi .
Tassattho – imassa goṇassa ime cattāro pādā , idaṃ sīsaṃ , saha vāladhinā vattatīti savāladhi ayaṃ kāyo .
Imāni ca nettā nayanāni yathā maraṇato pubbe , tatheva abhinnasaṇṭhānāni tiṭṭhanti .
Ayaṃ goṇo samuṭṭhaheti imasmā kāraṇā ayaṃ goṇo samuṭṭhaheyya samuttiṭṭheyyāti mama cittaṃ bhaveyya .
‘‘ Maññe goṇo samuṭṭhahe ’’ ti keci paṭhanti , tena kāraṇena ayaṃ goṇo sahasāpi kāyaṃ samuṭṭhaheyyāti ahaṃ maññeyyaṃ , evaṃ me maññanā sambhaveyyāti adhippāyo .
Ayyakassa
P0.41 pana mayhaṃ pitāmahassa na hatthapādā kāyo sīsaṃ dissati , kevalaṃ pana tassa aṭṭhikāni pakkhipitvā kate mattikāmaye thūpe rudanto sataguṇena sahassaguṇena , tāta , tvaññeva dummati nippañño , bhijjanadhammā saṅkhārā bhijjanti , tattha vijānataṃ kā paridevanāti pitu dhammaṃ kathesi .Taṃ
M0.39 sutvā bodhisattassa pitā ‘‘ mama mutto paṇḍito maṃ saññāpetuṃ imaṃ kammaṃ akāsī ’’ ti cintetvā ‘‘ tāta sujāta ,‘ sabbepi sattā maraṇadhammā ’ ti aññātametaṃ , ito paṭṭhāya na socissāmi , sokaharaṇasamatthena nāma medhāvinā tādiseneva bhavitabban ’’ ti puttaṃ pasaṃsanto – 50.
‘‘ Ādittaṃ vata maṃ santaṃ , ghatasittaṃva pāvakaṃ ;
Vārinā viya osiñcaṃ , sabbaṃ nibbāpaye daraṃ .
51.
‘‘ Abbahī vata me sallaṃ , sokaṃ hadayanissitaṃ ;
Yo me sokaparetassa , pitusokaṃ apānudi .
52.
‘‘ Svāhaṃ
V0.36 abbūḷhasallosmi , sītibhūtosmi nibbuto ;Na socāmi na rodāmi , tava sutvāna māṇava .
53.
‘‘ Evaṃ karonti sappaññā , ye honti anukampakā ;
Vinivattayanti sokamhā , sujāto pitaraṃ yathā ’’ ti .
–
Catasso gāthā abhāsi .
Tattha ādittan ti sokagginā ādittaṃ jalitaṃ .
Santan ti samānaṃ .
Pāvakan ti aggi .
Vārinā viya osiñcan ti udakena avasiñcanto viya .
Sabbaṃ nibbāpaye daran ti sabbaṃ me cittadarathaṃ nibbāpesi .
Abbahī vatāti nīhari vata .
Sallan ti sokasallaṃ .
Hadayanissitan ti cittasannissitasallabhūtaṃ .
Sokaparetassāti sokena abhibhūtassa .
Pitusokan ti pitaraṃ ārabbha uppannaṃ sokaṃ .
Apānudīti apanesi .
Tava sutvāna māṇavāti , kumāra , tava vacanaṃ sutvā idāni pana na socāmi na rodāmi .
Sujāto pitaraṃ yathāti yathā ayaṃ sujāto attano pitaraṃ sokato vinivattesi , evaṃ aññepi ye anukampakā anuggaṇhasīlā
P0.42 honti , te sappaññā evaṃ karonti pitūnaṃ aññesañca upakāraṃ karontīti attho .Māṇavassa vacanaṃ sutvā pitā apagatasoko hutvā sīsaṃ nahāyitvā bhuñjitvā kammante pavattetvā kālaṃ katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ saccāni pakāsesi , saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhahiṃsu .
Tadā sujāto lokanātho ahosīti .
Goṇapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .