1. Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati .
( Ka ) tattha dutiyatthe tāva-āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti āgatasamaṇo saṅghārāmo .
So ca duvidho tagguṇā + tagguṇavasena .
Vuttañhi –
Tagguṇo + tagguṇo
M0.153 ce + ti ,So samāso dvidhā mato .
Taṃ yathā ‘ nīyataṃ lamba-
Kaṇṇo +’‘ yaṃ diṭṭhasāgaro ’.
Tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati , so tagguṇasaṃviññāṇo , yathā ‘ lambakaṇṇa + mānayā ’ ti .
Yattha pana na gayhati , so atagguṇasaṃviññāṇo , yathā ‘ bahudhana + mānayā ’ ti .
Idha visesanassa pubbanipāto .
Ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti , tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti .
Tathā āgatasamaṇā sāvatthi , āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ .
Paṭipannā addhikā yaṃ paṭipannaddhiko patho , abhirūḷhāva , ṇijāyaṃ nāvaṃ sā abhirūḷhavāṇijā nāvā .
( Kha ) tatiyatthe-jitāni indriyāni yena so jitindriyo samaṇo , evaṃ diṭṭhadhammo , pattadhammo , katakicco .
Vijitā mārā anenāti vijitamāro bhagavā , paṭividdhasabbadhammo .
Karaṇatthe-chinno rukkho yena so chinnarukkho pharasu .
( Ga ) catutthiyatthe-dinno suṅko yassa so dinnasuṅko rājā , dinnaṃ bhojanaṃ assāti dinnabhojano .
( Gha ) pañcamiyatthe-niggatā janā yasmā so niggatajano gāmo , niggato ayo = sukhaṃ yasmāti nirayo , nikkile- so
M0.154 .Apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo , apagatabhayabheravo arahā .
( Ṅa ) chaṭṭhiyatthe-chinnā hatthā yassa so chinnahattho .
Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo khīṇāsavo , vīto rāgo assāti vītarāgo .
Dve padāni assāti dvipado , dvihattho paṭo .
Tevijjoti ettha tivijjo evāti sakatthe ṇo vuddhi ca .
Catuppado , pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā , chaḷabhiñño ,‘‘ ghapassā ’’ dinā rassattaṃ .
Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ .
Dasabalo , anantañāṇo .
Tīṇi dasa parimāṇa + mesaṃti tidasā devā , idha parimāṇasaddasannimānato dasasaddo saṅkhyāne vattate .
Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā , uttarapade ‘‘ imassi + daṃ vā ’’ ti imassa idaṃ .
Ko pabhavo assāti kiṃ pabhavo kāyo .
Vigataṃ malaṃ assāti vimalo , sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ , evaṃ susīlo , sumukho , kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ , dummukho , duṭṭhu mano assāti dummano , evaṃ dussīlo .
Tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano .
Khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo .
Indoti nāmaṃ etassāti indanāmo .
Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati , kamātikkame payojanābhāvā .
Jāto chando assāti jātachando , evaṃ chandajāto .
Sañjātapītisomanasso , pītisomanassasañjāto .
Māsajāto , jātamāso .
Chinnahattho , hatthachinno .
Dīghājaṅghā
M0.155 assāti dīghajaṅgho , ettha pumbhāvo ,‘‘ ghapassā ’’ dinā rasso ca .Tathā pahūtajivho .
Mahantī paññā assāti mahāpañño .
‘‘ Itthiyaṃ bhāsitapumi + tthī pume + ve + katthe ’’ ti vīpaccayābhāventassa ṭādeso rassattañca .
Itthiyanti kiṃ , khamādhano .
Bhāsitapumāti kiṃ , saddhādhuro .
Paññāpakatiko , paññāvisuddhiko , ettha ‘‘ ltvitthiyūhi ko ’’ ti ko .
Gaṇḍīvadhanvāti pakatantarena siddhaṃ .
Nānā = ppakārā dumā nānādumā , nānādumehi patitāni nānādumapatitāni , nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti nānādumapatitapupphāni , tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā , nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato , ayaṃ visesana + amādisamāsagabbho tulyādhikaraṇaaññapadattho .
( Ca ) sattamyatthe-sampannāni sassāni yasmiṃ so sampannasasso janapado .
Sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso .
Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī .
Bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo .
Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ .
Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ nagaraṃ , bahū nadiyo asminti bahunadiko , īkārantattā kapaccayo .
Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ , bahavo kattāro asmiṃ assa vāti bahukattuko deso , evaṃ bahubhattuko ,‘‘ ltvitthiyūhi ko ’’ ti ko .
2. Bhinnādhikaraṇo
M0.156 yathā-ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso , samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso .Ubhato byañjana + massāti ubhatobyañjanako , vibhatyalopo ‘‘ vā + ññato ’’ ti ko ca , chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi , evaṃ daṇḍapāṇi , satthapāṇi , vajirapāṇi , khaggahattho , pattahattho , dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo dānādhimuttiko , buddhabhattiko , saddhammagāravo iccādi .
3. Tipado yathā-parakkamenā + dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā .
Evaṃ dhammādhigatabhogā .
Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi .
Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo .
Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ .
4. Na-nipātapubbapado yathā-natthi etassa samoti assamo ,‘‘ ṭa nañassā ’’ ti nassa ṭo .
Evaṃ appaṭipuggalo , aputtako , ahetuko , kapaccayo , eva + muparipi ñeyyaṃ .
Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso , na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado , abhikkhuko vihāro .
Evaṃ anuttaro ‘‘ ana sare ’’ ti ana , evaṃ anantaṃ , anāsavo .
5. Paṭhamātthe sahapubbapado yathā-saha hetunā vattati so sahetuko sahetu vā ,‘‘ sahassa so + ññatthe ’’ ti sahassa so , evaṃ sappītikā , sappaccayā , sakileso , saupādāno , saparivāro sahaparivāro vā , saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho .
6. Upamānopameyyajotakaivayutto
M0.157 upamānapubbapado paṭhamāya yathā-nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo .Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro , kāko viya sūro ayanti kākasūro .
Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā .
Evaṃ atthabhūto , dhammabhūto , brahmabhūto , andhabhūto .
Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi .
Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā .
Chaṭṭhyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā , majjhapadalopo .
Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati .
Evaṃ sīhagati , nāgavikkamo , sīhavikkamo , sīhahanu .
Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho .
Brahmuno viya saro assāti brahmassaro .
7. Vāsaddatthe saṅkhyāubhayapado yathā-dve vā tayo vā dvatti , dvattayo ca te pattā ceti dvattipattā ,‘‘ tisva ’’ iti tisadde pare dvissa attaṃ .
Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ , cha vā pañca vā vācā chappañcavācā , evaṃ sattaṭṭhamāsā , ekayojanadviyojanāni .
8. Disantarālattho yathā-pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā .
Ettha –