1. Aādayo titālīsa vaṇṇā
Akārādayo
M0.2 niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti .Taṃ yathā a , ā , i , ī , u , ū , e , ai , o , au , ka kha ga gha ṅa , ca cha ja jha ña , ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na , pa pha ba bha ma , ya ra lava sa ha ḷa aṃ .
Tena kvattho ‘‘ e ona + ma vaṇṇe ’’ ti .
Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti , tena ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso ’’ tiādi siddhaṃ .
Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo .
Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa , iminā nipātanena vā catabhāgalopo .
Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā .
Etthā + ha –
‘‘ kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna + makkharasañña + makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā ’’ ti .
Vuccate –
Sā māgadhī mūlabhāsā , narā yāyā + dikappikā ;
Brahmāno cā-sutālāpā , sambuddhā cāpi bhāsareti –
Vacanato māgadhikānaṃ ettha , seyyo , oṭṭho , sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā , neva pana ‘ rukkhā vanaṃ ’ tyādo viya avayave samudāyavohāro ,‘ samuddo mayā diṭṭho ’ tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti .
‘‘ Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī ’’ ti ‘‘ sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī ’’ ti ca yasmā vuttaṃ .
Tasmā
M0.3 akkharakosallaṃ , sampādeyya vicakkhaṇo ;Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā , uṭṭhānādīhi pañcahi .
Tattha akārādīna + manukkamo pane + sa ṭhānādikkamasannissito .
Tathā hi ṭhāna + karaṇa + payatanehi vaṇṇā jāyanti .
Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha + tālu + muddha + danta + oṭṭha + nāsikāvasena .
Tattha avaṇṇa + kavagga + hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ , ivaṇṇa + cavagga + yānaṃ tālu , ṭavagga + ra + ḷānaṃ muddhā , tavagga + la + sānaṃ dantā , uvaṇṇa + pavaggānaṃ oṭṭho , e vaṇṇassa kaṇṭhatālū , o vaṇṇassa kaṇṭho + ṭṭhā , vakārassa danto + ṭṭhā , niggahītassa nāsikā , ṅa , ñña , ṇa , na , mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca .
Ettha ca –
Hakāro pañcameheva , antaṭṭhāhi ca saṃyuto ;
Oraso iti viññeyyo , kaṇṭhajo tadasaṃyuto .
Yathā avaṅhoti ( avaṅa hoti ., tañhi , taṇhā , pubbanho , amhe , guyhaṃ , gārayhā , ārulho , bahvakkharanti .
Karaṇaṃ –
Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ ,
Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ ,
Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-
Sā sakaṭhānakaraṇā .
Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ , taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso , saṃvutatta + makārassa , vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra + hakārānañca , phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ , īsaṃphuṭṭhattaṃ ya + ra + la + vānaṃ .
Evaṃ ṭhāna + karaṇa + payatana + suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā , itare nissitā .
Tattha –
Nissayā + do
M0.4 sarā vuttā , nissitā byañjanā tato ;Vagge + kajā bahuttā + do , tato ṭhāna + lahukkamā .
‘‘ Aādayo ’’ ti vattate yāva ‘‘ bindu niggahītan ’’ ti .
Tañca kho ‘‘ atthavasā vibhattivipariṇāmo ’’ ti sattamyanta + mabhisambandhīyate ,‘‘ vaṇṇā ’’ ti vattate –