1. Paṭiccavāravaṇṇanā

1. Paccayānulomaṃ

(1.) Vibhaṅgavāro

53. IdāniM0.411 yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā .

Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā ’’ ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti .

Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti , tāyevaV0.409 vissajjetuṃ ayaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho .

Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti , atha kasmā dassitā ?

Nanu yā labhanti , tāyeva dassetabbāti ?

Āma , dassetabbā siyuṃ .

Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike , duke , dukatike , tikaduke , tikatike , dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ .

Kasmā ?

Yasmā yā kusalattike labhanti , na tāyeva vedanāttikādīsu .

Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti , tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā .

Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti , tā pahāya yā labhanti , tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā .

Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti , tā pahāya yā labhanti , tāyeva vissajjitāti veditabbā .

Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā , tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho .

Kusalo dhammoti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo .

Uppajjatīti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati , nibbattatītipi atthoM0.412 .

Attānaṃ labhati , uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti .

Hetupaccayāti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena .

Evaṃ ‘‘ uppajjeyyā ’’ ti pucchāya ‘‘ uppajjatī ’’ ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati , taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ kusalaṃ ekaṃ khandhan tiādimāha .

Tattha ekan ti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ .

Tayo khandhāti yo yo paccayabhāvena gahito , taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā .

Tayo khandheti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito , taṃ ṭhapetvā sese tayo .

Dve khandheti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeciV0.410 dve khandhe paṭicca .

Dve khandhāti ye ye paccayabhāvena gahitā , te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho .

Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā , dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi , tasmā ‘‘ ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho , ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā , dve khandhe paṭicca eko khandho ’’ ti na vuttaṃ .

Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatītiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo .

Cittasamuṭṭhānaṃ rūpan ti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati , taṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo .

Vipākābyākataṃ kiriyābyākatan ti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ , rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ .

Paṭisandhikkhaṇeti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .

Vipākābyākatan ti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ .

Khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .

Ekaṃ mahābhūtan tiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .

Ekaṃ khandhan tiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā .

Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūteM0.413 paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ mahābhūteV0.411 paṭicca cittasamuṭṭhānan tiādi vuttaṃ .

Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ , itaradvayaṃ kasmā vuttanti ?

Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ .

Yañhi heṭṭhā ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpan ’’ ti dassitaṃ , taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati , mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva , kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi .

Upādārūpan ti tasseva ubhayassa visesanaṃ .

Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccāti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā .

Cittasamuṭṭhānaṃ rūpan ti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ .

‘‘ Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā ’’ tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati .

Mahābhūte paṭicca upādārūpan ti vuttanayena upādārūpampi .

Akusalañca abyākatañcāti pañhāvissajjanesupi eseva nayo .

Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā .

Etāyeva hi ettha labbhanti , sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā .

Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo .

Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma .

54. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā .

Teneva ca kāraṇena ‘‘ vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti vatvā ‘‘ khandhe paṭicca vatthū ’’ ti na vuttaṃ .

Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati .

55. Adhipatipaccaye vipākābyākatan ti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ .

Tenevettha ‘‘ paṭisandhikkhaṇe ’’ ti na gahitaṃ .

Sesaṃ hetupaccayasadisameva .

56. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā .

57. Sahajātapaccaye paṭisandhikkhaṇeti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ .

Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘ okkantikkhaṇe ’’ ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ , byañjanamattameva hettha nānanti .

Apica ‘‘ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassaM0.414 avakkanti hotī ’’ ti ( ma . ni .1.408) vacanato okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ .

Paṭisandhīti sabbabhavasādhāraṇaṃ .

Idha pana ‘‘ kaṭattā ca rūpan ’’ tiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā .

Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti , tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā .

Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtan ti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ .

Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ .

Saṅkhepadesanā hi sā .

Ayaṃ pana vitthāradesanā , tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘ bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtan ’’ tiādimāha .

Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccāti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ .

Mahābhūte paṭicca kaṭattārūpan ti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ .

Upādārūpan ti utusamuṭṭhānavaseneva .

58. AññamaññapaccayeV0.412 khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ .

59. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho , tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā , na sā gahitā .

Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti , idha sahajātameva labbhati .

Teneva vuttaṃ –

‘‘ nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso ’’ ti .

60. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti , tena vuttaṃ ‘‘ ārammaṇapaccayasadisan ’’ ti .

Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti , ye pana labhanti , tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ .

61. Purejātapaccaye vatthuṃ purejātapaccayāti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .

Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhan ti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti , taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ .

Yepi kusalādayoM0.415 āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti , tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā .

Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati .

Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti , manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva .

Tasmā idha na gahitaṃ .

Khandhavasena hi ayaṃ desanā , na viññāṇadhātuvasena .

‘‘ Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhan ’’ ti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā , na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti .

Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti , abyākatassapi upatthambhakova na janako , tasmā ‘‘ uppajjati pacchājātapaccayā ’’ ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ .

62. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti , labbhamānavasena pana ‘‘ kiriyābyākatan ’’ ti vuttaṃ .

Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā .

63. KammapaccayeV0.413 kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo , tathā kiriyābyākate .

Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi , tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ .

Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko .

Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ .

Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ .

Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ .

Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ .

64. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ .

Cittasamuṭṭhānan ti vipākacittasamuṭṭhānameva .

Kaṭattārūpan ti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca .

Upādārūpan ti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ .

65. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā , tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ .

Cittasamuṭṭhānan ti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ .

Āhārasamuṭṭhānan ti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃM0.416 .

Cittasamuṭṭhānan ti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva .

Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito , idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā .

66. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni , idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā .

Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā .

Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti .

67. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ , tenevettha ‘‘ hetupaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .

68. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ , tenevettha ‘‘ ārammaṇapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .

69. VippayuttapaccayeV0.414 vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā , vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .

Khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā , khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho .

Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā .

Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .

Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho .

Sesavissajjanesupi vatthuṃ vippayuttapaccayātiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo .

Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni .

Ekaṃ mahābhūtan tiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Cittasamuṭṭhānan ti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi .

70. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ .

Tenevettha ‘‘ sahajātapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .

71-72.

Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā , avigataṃ sahajātagatikaṃ .

Tenevettha ‘‘ ārammaṇapaccayasadisaṃ , sahajātapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃM0.417 .

Ime tevīsati paccayāti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ .

Vitthāretabbāti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti , tāsaṃ vasena vitthāretabbā .

Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā .

(2.) Saṅkhyāvāro

73. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā , te gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā navātiādi āraddhaṃ .

Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti .

Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ , kusalena abyākataṃ , kusalena kusalābyākataṃ ;

akusalena akusalaṃ , akusalena abyākataṃ , akusalena akusalābyākataṃ , abyākatena abyākataṃ , kusalābyākatena abyākataṃ , akusalābyākatena abyākatanti .

ĀrammaṇeV0.415 tīṇīti kusalena kusalaṃ , akusalena akusalaṃ , abyākatena abyākataṃ .

Adhipatiyā navāti hetuyā vuttasadisāva .

Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ .

Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva .

Vibhaṅge pana atthi viseso .

Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ .

Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva .

Vibhaṅge pana atthi viseso .

Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati , tathā purejātapaccaye .

Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti .

Vipāke ekan ti abyākatameva .

Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti , tividhova vāraparicchedo .

Vitthārato dvādasa navakā , dasa tikā , ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti , ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ .

Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ .

74. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva hetupaccayā ārammaṇe tīṇītiādimāha .

Tatridaṃ lakkhaṇaṃM0.418 – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ hetupaccayā ārammaṇe tīṇī ’’ ti .

Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho .

Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ hetupaccayā adhipatiyā navā ’’ ti .

Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho .

Vipāke ekan ti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo .

75. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ .

Tenevāha – hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti .

Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho .

Evaṃ sabbattha nayo netabbo .

76-79.

Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati , tasmā āsevanapaccayā kamme tīṇīti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā āhāre tīṇīti vuttaṃ .

Terasamūlakādīsupi eseva nayo .

Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito .

So duvidho hoti – sāsevano vā savipākoV0.416 vā .

Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito , so tīṇeva vissajjanāni labhati .

Tena vuttaṃ ‘‘ āsevanapaccayā avigate tīṇī ’’ ti .

Savipāko pana āsevanaṃ na labhati , tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘ hetupaccayā … pe … vipākapaccayā āhāre ekan ’’ ti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito .

Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi , ekasmiṃ āsevanapaccayo , pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi .

Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā .

Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni , savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā .

Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā ’’ ti vuttaṃ , taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbatthaM0.419 ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ , tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ .

Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti .

Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘ bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī ’’ ti , taṃ suvuttameva .

80-85.

Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā , tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito .

Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi , adhipatiyā tīṇi … pe … avigate tīṇīti vuttaṃ .

Ettha ca ‘‘ ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi … pe … avigate tīṇī ’’ ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā , tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati , taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī ’’ ti vuttaṃ .

Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati , sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni .

Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati , taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ .

Yā cesā dumūlake gaṇanāV0.417 dassitā , timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā .

Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ adhipatipaccayā hetuyā navātiādi vuttaṃ .

Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo .

Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava , evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva .

Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati , tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti .

Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo .

Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā .

Tasmā dumūlakeM0.420 dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā .

Teneva vuttaṃ ‘‘ ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā ’’ ti .

Paccayānulomavaṇṇanā .

Paṭiccavāro

Paccayapaccanīyavaṇṇanā

86-87.

Paccayapaccanīyaṃ pana yasmā kusalapade na labbhati kusaladhammassa hetupaccayena vinā anuppattito , tasmā akusalaṃ dhammaṃ paṭiccātiādi āraddhaṃ .

Tattha nahetupaccayāti hetupaccayapaṭikkhepo hetupaccayaṃ vinā aññena paccayena uppajjatīti attho .

Vicikicchāsahagato uddhaccasahagato mohoti ayañhi sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sayaṃ hetupaccayo hoti , aññassa pana sampayuttahetuno abhāvā na hetupaccayā uppajjatīti ṭhapetvā hetupaccayaṃ sesehi attano anurūpapaccayehi uppajjati .

Iminā nayena sabbapaccayapaṭikkhepesu attho veditabbo .

Ahetukaṃ vipākābyākatan ti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbaṃ .

Aññesupi evarūpesu eseva nayo .

88. Naadhipatipaccaye kāmaṃ adhipatipi attanā saddhiṃ dutiyassa adhipatino abhāvāV0.418 naadhipatipaccayaṃ labhati , yathā pana vicikicchuddhaccasahagato moho ahetuko , na tathā adhipatayo eva nirādhipati .

Chandādīsu pana aññataraṃ adhipatiṃ akatvā kusalādīnaṃ uppattikāle sabbepi kusalādayo nirādhipatino .

Tasmā mohaṃ viya visuṃ adhipatimattameva anuddharitvā sabbasaṅgāhikavasena esā ‘‘ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā ’’ tiādikā desanā katāti veditabbā .

89. Nānantaranasamanantaresu nārammaṇe viya rūpameva paccayuppannaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ nārammaṇapaccayasadisan ’’ ti .

Sahajātapaccayo parihīno .

Yathā cesa , tathā nissayaatthiavigatapaccayāpi .

Kiṃ kāraṇā ?

Etehi vinā kassaci anuppattito .

Sahajātanissayaatthiavigatapaccayepi hi paccakkhāya ekopi rūpārūpadhammo nuppajjati , tasmā te parihīnā .

90. NaaññamaññapaccayavibhaṅgeM0.421 paṭisandhikkhaṇe vipākābyākate khandhe paṭicca kaṭattārūpan ti hadayavatthuvajjaṃ veditabbaṃ .

91. Naupanissayapaccayavibhaṅge rūpameva paccayuppannaṃ , tañhi upanissayaṃ na labhati .

Arūpaṃ pana kiñcāpi ārammaṇūpanissayapakatūpanissaye na labheyya , anantarūpanissayamuttakaṃ pana natthi .

Tena vuttaṃ ‘‘ nārammaṇapaccayasadisan ’’ ti .

92. Napurejāte cittasamuṭṭhānarūpan ti pañcavokāravasena vuttaṃ .

93. Napacchājātapaccayāti ettha sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Tasmā sahajātapaccayasadisā ettha pāḷi , sā naadhipatipaccaye vitthāritāti idha saṅkhittā .

Nāsevanapaccaye kusalākusalā paṭhamajavanavasena veditabbā , tathā kiriyābyākataṃ .

Pāḷi pana idhāpi naadhipatipaccaye vitthāritavasena veditabbā .

Tenevāha –

‘‘ napacchājātapaccayampi nāsevanapaccayampi nādhipatipaccayasadisan ’’ ti .

94-97.

NakammapaccayeV0.419 vipākacetanā nānākkhaṇikakammapaccayaṃ labhatīti na gahitā .

Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayuppannaṃ , tathā naindriyapaccaye .

98. Najhānapaccaye pañcaviññāṇadhammā ceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ .

Pañcaviññāṇasmiñhi vedanā ca cittekaggatā ca dubbalattā upanijjhānalakkhaṇaṃ na pāpuṇantīti jhānapaccaye na gahitā .

99-102.

Namaggapaccaye ahetukavipākakiriyañceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ .

Nasampayuttanonatthinovigatesu rūpameva paccayuppannaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ nārammaṇapaccayasadisan ’’ ti .

103. Nahetuyā dveti ekamūlakagaṇanāya yathāpāḷimeva niyyāti .

104. Dumūlake nahetupaccayā nārammaṇe ekan ti ettha kiñcāpi bahugaṇanena saddhiṃ ūnataragaṇanassa saṃsandane ūnataragaṇanavasena nahetuyā viya dvīhi bhavitabbaṃ .

Nārammaṇavasena pana arūpadhammānaṃ parihīnattā abyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattiṃ sandhāya ‘‘ ekan ’’ ti vuttaṃM0.422 .

Sabbesu ekakesupi eseva nayo .

Dveti vuttaṭṭhāne pana nahetuyā laddhavasena vāradvayaṃ veditabbaṃ .

105-106.

Timūlakādīsu pana sabbesu nārammaṇapaccayassa aparihīnattā ekameva vissajjananti ayaṃ paccanīye nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā .

107-130.

Nārammaṇapaccayādayo pana ekamūlake tāva purimena sadisattā idhāpi na dassitāyeva .

Nārammaṇapaccayavasena dumūlake nārammaṇapaccayā , nahetuyā ekan ti nahetudumūlake vuttameva .

Nādhipatiyā pañcāti nārammaṇapaccaye laddhavasena veditabbāti evaṃ sabbasaṃsandanesu ūnataragaṇanasseva paccayassa vasena gaṇanā veditabbā .

Yattha yattha ca nārammaṇapaccayo pavisati , tattha tattha rūpameva paccayuppannaṃ .

Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanāhāranaindriyanasampayuttanonatthinovigatapaccayānaṃ paviṭṭhaṭṭhānepi eseva nayo .

Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā .

Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevātiV0.420 idamettha lakkhaṇaṃ .

Iminā pana lakkhaṇena sabbesu dumūlakādīsu ‘‘ ayaṃ paccayo mūlaṃ , ayamettha dumūlako , ayaṃ timūlako , ayaṃ sabbamūlako ’’ ti sallakkhetvā ūnataragaṇanassa paccayassa vasena gaṇanā veditabbāti .

Paccayapaccanīyavaṇṇanā .

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

131-189.

Idāni anulomapaccanīye gaṇanaṃ dassetuṃ hetupaccayā nārammaṇe pañcātiādi āraddhaṃ .

Tattha hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu sahajātādayo cattāro sabbaṭṭhānikapaccayā , āhārindriyajhānamaggapaccayā cattāroti ime aṭṭha paccanīyato na labbhanti .

Hetupaccayādivasena hi uppajjamāno dhammo ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthi .

Ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayasampayuttanatthivigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu arūpaṭṭhānikā paccanīkatoM0.423 na labbhanti .

Na hi ārammaṇapaccayādīhi uppajjamānā anantarasamanantarapaccayādayo na labhanti .

Sahajātaaññamaññanissayakammāhārindriyaatthiavigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu cattāro sabbaṭṭhānikāyeva , paccanīkato na labbhanti .

Etesañhi paccayānaṃ vasena uppajjamāno sabbaṭṭhānike alabhanto nāma natthi .

Pacchājātapaccayassa anulomato ṭhānaṃ nāma natthi .

Evaṃ sesesu anulomato ṭhitesu ye ca labbhanti , ye ca na labbhanti , te sallakkhetvā sabbesupi dumūlakādīsu nayesu tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā veditabbāti .

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā .

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

190. Idāni paccanīyānulome gaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā ārammaṇe dvetiādi āraddhaṃ .

Tattha hetumhi paccanīkato ṭhite ṭhapetvā adhipatiṃ avasesā anulomato labbhanti .

PacchājātoV0.421 pana anulomato sabbattheva na labbhati , ye nava paccayā ‘‘ arūpānaññevā ’’ ti vuttā , tesu purejātañca āsevanañca ṭhapetvā avasesesu sattasu paccanīkato ṭhitesu sesā arūpaṭṭhānikā anulomato na labbhanti .

Yo hi ārammaṇādīhi nuppajjati , na so anantarādayo labhati .

Paṭisandhivipāko pana purejātato , sabbavipāko ca saddhiṃ kiriyamanodhātuyā āsevanato anuppajjamānopi anantarādayo labhati , tasmā ‘‘ purejātañca āsevanañca ṭhapetvā ’’ ti vuttaṃ .

Purejātapacchājātaāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti .

Kammapaccaye paccanīkato ṭhite ṭhapetvā vipākapaccayaṃ avasesā anulomato labbhanti .

Āhārindriyesu paccanīkato ṭhitesu ṭhapetvā sabbaṭṭhānike ceva aññamaññakammāhārindriyapaccaye ca avasesā anulomato na labbhanti , itare yujjamānakavasena labbhanti .

Jhānapaccaye paccanīkato ṭhite .

HetādhipatiāsevanamaggapaccayāM0.424 anulomato na labbhanti .

Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti .

Vippayuttapaccaye paccanīkato ṭhite purejātapaccayaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti .

Evaṃ tesu tesu paccayesu paccanīkato ṭhitesu ye ye anulomato na labbhanti , te te ñatvā tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃ vasena gaṇanā veditabbā .

191-195.

Dumūlakādīsu ca nayesu yaṃ yaṃ paccayaṃ ādiṃ katvā ye ye dukādayo dassitā , te te labbhamānālabbhamānapaccayavasena yathā yathā dassitā , tathā tathā sādhukaṃ sallakkhetabbā .

Tattha yaṃ nahetuvasena dumūlakādayo naye dassentena nahetupaccayā nārammaṇapaccayā … pe … nāsevanapaccayāti vatvā ‘‘ yāva āsevanā sabbaṃ sadisan ’’ ti vuttaṃ .

Tassa ,‘‘ naaññamaññapaccayā sahajāte ekan ’’ tiādīhi sadisatā veditabbā .

Yaṃ pana ‘‘ nakamme gaṇite pañca gaṇhātī ’’ ti sīhaḷabhāsāya likhitaṃ , tassattho – nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā nakammapaccayāti evaṃ nakammapaccayena ghaṭite sahajāte ekanti evaṃ dassitā pañceva paccayā anulomato labbhanti , na aññeti .

Evaṃ aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjanaṃ anādiyitvā adhippetatthoyeva gahetabbo .

Evarūpañhi byañjanaṃ attano saññānibandhanatthaṃ porāṇehi sakasakabhāsāya likhitaṃ .

ApicaV0.422 imasmiṃ paccanīyānulome paccayuppannadhammesupi atthi dhammo kammapaccayaṃ labhati , na indriyapaccayaṃ .

So asaññesu ceva pañcavokāre pavatte ca rūpajīvitindriyavasena veditabbo .

Atthi dhammo maggapaccayaṃ labhati , nahetupaccayaṃ .

So vicikicchuddhaccasahajātamohavasena veditabbo .

Atthi dhammo jhānapaccayaṃ labhati , namaggapaccayaṃ .

So manodhātuahetukamanoviññāṇadhātuvasena veditabbo .

Yattha kaṭattārūpāni nānākkhaṇikakammavaseneva kammapaccayaṃ labhanti , tattha rūpadhammā hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhanti , sabbaṭṭhānikā paccanīyā na honti .

Ahetuke adhipatipaccayo natthīti imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo .

TatrāyaṃM0.425 nayo – nahetupaccayā ārammaṇe dveti ettha tāva ahetukamoho ceva ahetukavipākakiriyā ca paccayuppannaṃ , tasmā akusalenākusalaṃ , abyākatena abyākataṃ sandhāyettha dveti vuttaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Āsevane pana vipākaṃ na labbhati , tathā kiriyamanodhātu .

Tasmā kiriyāhetumanoviññāṇadhātuvasenettha abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ .

Vipāke ekan ti abyākatena abyākatameva .

Magge ekan ti akusalena akusalameva .

196-197.

Nārammaṇamūlake hetuyā pañcāti rūpameva sandhāya vuttaṃ .

Tañhi kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ kusalābyākataṃ akusalābyākatañcāti pañca koṭṭhāse paṭicca uppajjati .

Sabbapañcakesu eseva nayo .

Aññamaññe ekan ti bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vuttaṃ .

Tāni hi nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti .

Timūlakepi eseva nayo .

198-202.

Nādhipatimūlake hetuyā navāti anulome hetumhi vuttāneva .

Tīṇītiādīnipi heṭṭhā anulome vuttasadisāneva .

Timūlake dveti heṭṭhā nahetupaccayā ārammaṇe vuttasadisāneva .

203-233.

Napurejātamūlake hetuyā sattāti heṭṭhā ‘‘ āruppe kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā ’’ tiādinā nayena purejāte dassitāneva .

Sabbasattakesu eseva nayo .

Nakammamūlake hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannā .

Tasmā kusalaṃ akusalaṃ abyākatañca paṭicca uppattiṃV0.423 sandhāya tīṇīti vuttaṃ .

Iminā nayena ‘‘ ekaṃ dve tīṇi pañca satta navā ’’ ti āgataṭṭhānesu gaṇanā veditabbā .

‘‘ Cattāri cha aṭṭhā ’’ ti imā pana tisso gaṇanā natthevāti .

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā .

Niṭṭhitā ca paṭiccavārassa atthavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā