Paccanīyuddhāravaṇṇanā

527. Idāni paccanīyaṃ hoti .

Tattha yathā paṭicca vārādīsu ‘‘ akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nahetupaccayā ’’ tiādinā nayena labbhamānāM0.463 pañhā labbhamānānaṃ paccayānaṃ vasena sarūpatova vitthāritā .

Evaṃ avitthāretvā ekena lakkhaṇena saṅkhepato paccanīyaṃ dassetuṃ dhammasaṅgāhakehi kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayotiādinā nayena anulomato kusalādīnaṃ paccayā uddhaṭā .

Te ca kho paccayā samūhavasena , no ekekapaccayavaseneva ;

tasmā ye yattha samūhato dassitā , te vibhajitvā veditabbā .

Sabbepi hi ime catuvīsati paccayā aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchanti .

Kataresu aṭṭhasu ?

Ārammaṇe , sahajāte , upanissaye , purejāte , pacchājāte , kamme , āhāre , indriyeti .

Kathaṃ ?

Ṭhapetvā hi ime aṭṭha paccaye sesesu soḷasasu hetupaccayo aññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayoti ime cha paccayā ekantena sahajātā hutvā sahajātānaññeva paccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti .

Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pana pañca uppajjitvā niruddhā attano anantaraṃ uppajjamānānaññeva paccayabhāvato anantarūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchanti .

Nissayapaccayo sahajātapurejātabhedato duvidho .

Tattha sahajātanissayo sahajātānaññeva nissayapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati , purejātanissayo purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Adhipatipaccayopi sahajātādhipatiārammaṇādhipativasena duvidho .

Tattha sahajātādhipati sahajātānaṃyeva adhipatipaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Ārammaṇādhipati ārammaṇūpanissayoV0.459 hotiyevāti ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissayapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātabhedato tividho .

Tattha sahajātavippayutto sahajātānaññeva vippayuttapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Purejātavippayutto pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejāte saṅgahito .

Pacchājātavippayutto pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Atthipaccayaavigatapaccayā sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānañceva atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā .

Tattha sahajātaatthiavigatā sahajātānaññeva atthiavigatapaccayabhāvato .

SahajātapaccayeM0.464 saṅgahaṃ gacchanti .

Purejātā pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti .

Pacchājātā pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti .

Āhārabhūtā kabaḷīkārāhārapaccaye saṅgahaṃ gacchanti .

Indriyabhūtā rūpajīvitindriyapaccaye saṅgahaṃ gacchantīti evaṃ ime soḷasa paccayā imesu aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā .

Imesampi pana aṭṭhannaṃ paccayānaṃ aññamaññaṃ saṅgaho atthiyeva .

Ādito niddiṭṭho hi ārammaṇapaccayo adhipatianadhipatibhedena duvidho .

Tattha adhipatibhūto ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchati .

Anadhipatibhūto suddho ārammaṇapaccayova .

Kammapaccayopi sahajātanānākkhaṇikavasena duvidho .

Tattha sahajātakammaṃ attanā sahajātānaññeva kammapaccayabhāvato sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati .

Nānākkhaṇikakammaṃ balavadubbalavasena duvidhaṃ .

Tattha balavakammaṃ vipākadhammānaṃ upanissayova hutvā paccayo hotīti upanissaye saṅgahaṃ gacchati .

Balavampi pana rūpānaṃ dubbalañca arūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo .

Āhārapaccayopi rūpārūpato duvidho .

Tattha arūpāhāro attanā sahajātānaññeva paccayo hotīti sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati .

Rūpāhāro sahajātapurejātapacchājātānaṃ paccayo na hoti .

Attano pana uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippatto āhārapaccayataṃ sādhetīti āhārapaccayova hoti .

Indriyapaccayopi rūpārūpato duvidho .

Tattha arūpindriyapaccayo attanā sahajātānaññeva indriyapaccayataṃ sādhetīti sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati .

Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho .

Tattha ajjhattaṃ indriyapaccayo pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃV0.460 sasampayuttadhammānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ indriyapaccayo hotīti purejāteyeva saṅgahaṃ gacchati .

Bāhiro indriyapaccayo nāma rūpajīvitindriyaṃ , taṃ sahajātānaṃ paccayo hontampi anupālanamattavaseneva hoti , na janakavasenāti indriyapaccayova hoti .

Evaṃ ime aṭṭha paccayā aññamaññampi saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā .

Ayaṃ tāva aṭṭhasu paccayesu avasesānaṃ soḷasannañceva tesaṃyeva ca aṭṭhannaṃ aññamaññavasena saṅgahanayo .

IdāniM0.465 imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ catuvīsatiyāpi paccayesu ye ye saṅgahaṃ gacchanti , te te veditabbā .

Tattha aṭṭhannaṃ tāva sabbapaṭhame ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati , na sesā tevīsati .

Dutiye sahajātapaccaye hetupaccayo sahajātādhipatipaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo sahajātanissayapaccayo sahajātakammapaccayo vipākapaccayo sahajātaāhārapaccayo sahajātaindriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo sahajātavippayuttapaccayo sahajātatthipaccayo sahajātāvigatapaccayoti ime pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Tatiye upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto adhipatipaccayo anantarasamanantaraupanissayaāsevanapaccayā nānākkhaṇiko balavakammapaccayo natthipaccayo vigatapaccayoti ime nava paccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Catutthe purejātapaccaye purejātanissayapaccayo purejātapaccayo purejātindriyapaccayo purejātavippayuttapaccayo purejātatthipaccayo purejātāvigatapaccayoti ime cha paccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Pañcame pacchājātapaccaye pacchājātapaccayo pacchājātavippayuttapaccayo pacchājātatthipaccayo pacchājātāvigatapaccayoti ime cattāro paccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Chaṭṭhe kammapaccaye nānākkhaṇikakammapaccayova saṅgahito .

Sattame āhārapaccaye kabaḷīkārāhāravaseneva āhārapaccayo āhāratthipaccayo āhārāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahitā .

Aṭṭhame indriyapaccaye rūpajīvitindriyapaccayo indriyatthipaccayo indriyāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahaṃ gacchanti .

Evaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ ime cime ca paccayā saṅgahaṃ gatāti ñatvā ye yattha saṅgahaṃ gatā , te tassa gaṇanena gahitāva hontīti veditabbā .

Evaṃ sabbapaccayasaṅgāhakānaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ vasena ekūnapaññāsāya pañhesu imasmiṃ paccanīye ‘‘ kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ tiādayo imeV0.461 pannarasa pañhā uddharitvā vissajjitā .

Tattha kusalo kusalassa , kusalo akusalassa , kusalo abyākatassa , kusalo kusalābyākatassāti kusalādikā cattāro pañhā ;

tathā akusalādikā ;

abyākato pana abyākatassa , abyākatoM0.466 kusalassa , abyākato akusalassāti abyākatādikā tayo ;

kusalo ca abyākato ca kusalassa ;

tathā abyākatassa ;

akusalo ca abyākato ca akusalassa ;

tathā abyākatassāti dumūlakekāvasānā cattāro honti .

Tesu paṭhame pañhe yehi bhavitabbaṃ , te sabbe saṅgahetvā tayo paccayā vuttā .

Dutiye dve , tatiye pañca , catutthe ekova pañcame tayo , chaṭṭhe dve , sattame pañca , aṭṭhame ekova navame satta , dasame tayo , ekādasame tayo , dvādasame dve , terasame cattāro , cuddasame dve , pannarasamepi cattārova .

Te ‘‘ sahajātapaccayenā ’’ ti avatvā ‘‘ sahajātaṃ pacchājātan ’’ ti vuttā .

Tattha kāraṇaṃ parato vakkhāma .

Samāsato panettha eko dve tayo cattāro pañca sattāti chaḷeva paccayaparicchedā honti .

Ayaṃ pañhāvārassa paccanīye ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo ceva te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo ca .

‘‘ Na hetupaccayo ’’ tiādīsu hi catuvīsatiyāpi paccayapaccanīyesu ekapaccanīyepi ito uddhaṃ pañhā vā paccayā vā na labbhanti , heṭṭhā labbhanti .

Tasmā yesu pañhesu ‘‘ kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa sahajātapaccayena paccayo ’’ ti evaṃ ekova paccayo āgato , tasmiṃ paccaye paṭikkhitte te pañhā parihāyanti .

Yasmiṃ pana pañhe ‘‘ kusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo upanissayapaccayena paccayo ’’ ti evaṃ dve paccayā āgatā .

Tattha nārammaṇapaccayāti evaṃ ekasmiṃ paccaye paṭikkhittepi itarassa paccayassa vasena so pañho labbhateva .

Tesu pana dvīsupi paccayesu paṭikkhittesu so vāro pacchijjati .

Evameva yesu pañhesu tayo cattāro pañca satta vā labbhanti , tesu ṭhapetvā paṭikkhitte paccaye avasesānaṃ vasena te pañhā labbhantiyeva .

Sabbesu pana paccayesu paṭikkhittesu sabbepi te vārā pacchijjantīti idameva cettha lakkhaṇaṃ .

Iminā lakkhaṇena ādito paṭṭhāya tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo ca tasmiṃ tasmiṃ paccanīye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihāni ca veditabbā .

TatrāyaṃM0.467 vitthārakathā – paṭhamapañhe tāva tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā .

Kathaṃ ?

Kusalo hi kusalassa purejātapacchājātavipākavippayutteheva paccayo na hotiV0.462 , sesehi vīsatiyā hoti , tesu ārammaṇapaccayo ekova sahajāte pana sabbasaṅgāhikavasena pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā .

Tesu hetupaccaye paṭikkhitte cuddasa honti .

Kusalo pana kusalassa neva vipākapaccayo na , vippayuttapaccayoti te dve apanetvā sese dvādasa sandhāya sahajātapaccayena paccayoti vuttaṃ .

Upanissayapaccayepi sabbasaṅgāhikavasena nava paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā .

Tesu adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto ca adhipatipaccayo ārammaṇūpanissayavasena upanissayameva anupaviṭṭho .

Kusalo pana kusalassa nānākkhaṇikakammapaccayo na hotīti taṃ apanetvā sese cha sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ .

Evaṃ paṭhamapañhe tīhi paccayehi ekūnavīsatipaccayā dassitāti veditabbā .

Tesu imasmiṃ hetupaccanīye ‘‘ kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayoti dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati , pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī ’’ ti evamādinā ārammaṇapaccayādīsu vuttanayeneva uddharitvā pāḷi dassetabbā .

Ārammaṇapaccaye pana paṭikkhitte tassa vitthāraṃ apanetvā hetupaccayavitthāraṃ pakkhipitvā sāyeva pāḷi dassetabbā , sesapaccayapaṭikkhepesupi eseva nayo .

Tasmiṃ pana paccaye paṭikkhitte ye vārā parihāyanti , te parato vakkhāma .

Dutiyapañhe pana dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā .

Kathaṃ ?

Kusalo hi akusalassa anantarādivasena paccayo na hoti .

Tasmā te apanetvā ārammaṇūpanissayavasena saṅgahitaṃ ārammaṇādhipatiñceva pakatūpanissayañca sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ .

Tasmā suddho ārammaṇapaccayo ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayo upanissayapaccayoti dutiyapañhe dvīhi paccayehi ime tayo paccayā dassitāti veditabbā .

TatiyapañheM0.468 pana pañcahi paccayehi aṭṭhārasa paccayā dassitā .

Kathaṃ ?

Kusalo hi abyākatassa aññamaññapurejātāsevanavipākasampayuttehiyeva paccayo na hoti , sesehi ekūnavīsatiyā hoti .

Tesu ārammaṇapaccayo eko .

Yasmā pana kusalo abyākatassa aññamaññavipākasampayuttavasena paccayo na hoti , hetupaccayo paṭikkhitto , kammapaccayo visuṃ gahito , tasmā ime pañca apanetvā sahajātena dasa paccayā dassitā .

Upanissayena heṭṭhāV0.463 vuttesu chasu ṭhapetvā āsevanaṃ sesā pañca .

Pacchājāto ekova tathā sahajātanānākkhaṇikavasena duvidhopi kammapaccayoti evaṃ tatiyapañhe pañcahi paccayehi ime aṭṭhārasa paccayā dassitāti veditabbā .

Catutthapañhe pana ekena paccayena dasa .

Kathaṃ ?

Kusalo hi kusalābyākatassa sahajāte vuttesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayuttehi paccayo na hoti , hetupaccayo paṭikkhitto .

Iti ime pañca apanetvā sesā dasa paccayā ettha ekena paccayena dassitāti veditabbā .

528. Yathā ca imesu kusalādikesu catūsu , tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti veditabbā .

529. Tato parānaṃ abyākatādīnaṃ tiṇṇaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe sattahi paccayehi tevīsati paccayā dassitā .

Kathaṃ ?

Abyākato hi abyākatassa catuvīsatiyāpi paccayehi paccayo hoti .

Hetupaccaye pana paṭikkhitte tevīsati honti .

Tesu ārammaṇapaccayo ekova .

Yasmā panettha asahajātānampi saṅgahaṇatthaṃ āhārindriyapaccayā visuṃ gahitā .

Tasmā ime tayo apanetvā sahajātena dvādasa paccayā dassitā .

Upanissayena heṭṭhā vuttā cha , purejāto ekova tathā pacchājātaāhārindriyapaccayāti evamettha sattahi paccayehi ime tevīsati paccayā dassitāti veditabbā .

Dutiye tīhi paccayehi dvādasa dassitā .

Kathaṃ ?

Ārammaṇapaccayo eko , upanissayena pana ārammaṇūpanissayavasena ārammaṇādhipatianantarasamanantaranatthivigataupanissayapaccayoti chaM0.469 dassitā .

Purejātena purejātanissayavippayuttaatthiavigatā pañcāti evamettha tīhi paccayehi ime dvādasa paccayā dassitāti veditabbā .

Tatiyepi eseva nayo .

530. Tato parānaṃ dukamūlakānaṃ catunnaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe ‘‘ sahajātapaccayena purejātapaccayenā ’’ ti avatvā ‘‘ sahajātaṃ purejātan ’’ ti vuttehi dvīhi nissayaatthiavigatavasena tayo paccayā dassitā .

Kusalā hi khandhā vatthunā saddhiṃ ekato kusalassa paccayabhāvaṃ sādhayamānā kiñcāpi sahajātā , sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattāV0.464 .

Tasmā tesaṃ sahajātānaṃ nissayaatthiavigatānaṃ vasena sahajātanti vuttaṃ .

Vatthumhipi eseva nayo .

Tampi hi kiñcāpi purejātaṃ , khandhamissakattā pana purejātapaccayo na hoti .

Kevalaṃ purejātānaṃ nissayādīnaṃ vasena purejātanti vuttaṃ .

Dutiyapañhe ‘‘ sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyan ’’ ti vuttehi catūhipi sahajātanissayaatthiavigatavasena cattāro paccayā dassitā .

Imasmiñhi vāre sahajātapaccayo labbhati , pacchājātapaccayādayo na labbhanti .

Pacchājātānaṃ pana āhārindriyasaṅkhātānañca atthiavigatānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ .

Kusalā hi khandhā abyākatā ca mahābhūtā upādārūpānaṃ sahajātapaccayena nissayapaccayena atthiavigatapaccayehīti catudhā paccayā honti .

Pacchājātā pana kusalā tehiyeva bhūtehi saddhiṃ tesaññeva upādārūpānaṃ atthiavigatavasena paccayo .

Kabaḷīkārāhāropi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ purejātassa kāyassa atthiavigatavaseneva paccayo .

Rūpajīvitindriyampi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ kaṭattārūpānaṃ atthiavigatapaccayeneva paccayo .

Iti imaṃ catudhā paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘ sahajātaṃ pacchājātaṃ , āhāraṃ indriyan ’’ ti idaṃ vuttaṃ .

Pacchājātāhārindriyapaccayā panettha na labbhantiyeva .

Parato akusalamissakapañhādvayepi eseva nayoti .

Evamettha tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo veditabbo .

Tasmiṃ tasmiṃ pana paccaye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihānāparihāniṃ parato āvikarissāmāti .

Paccanīyuddhārassa atthavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā