7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā
401-403.
Pañhāvāre ‘‘ siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo ’’ tiādinā kusalattike uddharitabbapucchānaṃ labbhamānavasena vissajjanaṃ dassetuṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayotiādi vuttaṃ .
Kusalo ca nāmesa sayaṃ uppajjanto ṭhapetvā pacchājātañca vipākañca sesehi dvāvīsatiyā paccayehi uppajjati .
Kusalassa paccayo honto ṭhapetvā purejātapacchājātavipākavippayutte sesehi vīsatiyā paccayehi paccayo hoti .
Tasmā yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti , te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ hetupaccayenātiādi āraddhaṃ .
Tattha yā esā paccayavibhaṅgavāre viya ‘‘ hetusampayuttakānaṃ dhammānan ’’ ti akatvā ‘‘ hetū sampayuttakānaṃ khandhānan ’’ ti desanā katā , tassā eva karaṇe idaṃ payojanaṃ – tattha hi suññaṭṭhaṃ dīpetuṃ dhammānanti vuttaṃ .
Idha paccayato uppajjamānā dhammā rāsito uppajjanti , na ekekatoti rāsaṭṭhaṃ dīpetuṃ khandhānanti vuttaṃ .
Paṭiccavārādīsu vā khandhavasena paccayuppannadesanā āruḷhāti tenevānukkamena idhāpi āruḷhāti .
Kasmā panetesu evaṃ āruḷhāti ?
Asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ .
‘‘ Ekaṃ dhammaṃ paṭicca sesā dhammā ’’ ti hi ādinā nayena vuccamāne asukadhammaṃ nāma nissāya asukadhammāti na sakkā asaṅkarato paccaye paccayuppanne ca jānituṃ , evaṃ sante uddesaniddesā nibbisesā siyuṃ .
Tasmā asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ evaṃ āruḷhāti veditabbā .
Cittasamuṭṭhānānan ti idaṃ yassa abyākatassa kusalo hetupaccayena paccayo hoti , tameva dassetuṃ vuttaṃ .
Paccayavibhaṅge pana kusalādivasena vibhāgaṃ akatvā sāmaññato sabbesaṃ hetūnaṃ vasena uppannarūpadassanatthaṃ cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ .
Tasmā tattha abyākatahetusamuṭṭhānarūpaṃ , okkantikkhaṇe
V0.432 kaṭattārūpampi saṅgahaṃ gataṃ .Iminā upāyena sesesupi evarūpesu vissajjanesu attho veditabbo .
404. Dānaṃ
M0.435 datvāti deyyadhammaṃ cajitvā .Yāya vā cetanāya so diyyati , sā cetanā dānaṃ .
Datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā visuddhaṃ katvā .
Sīlaṃ samādiyitvāti pañcaṅgādivasena niccasīlaṃ gaṇhitvā .
Iminā samādānaviratiyeva dassitā .
Sampattaviratisamucchedaviratiyo pana loke sīlanti apākaṭattā na vuttā .
Kiñcāpi na vuttā , ārammaṇapaccayā pana hontiyeva .
Tattha samucchedavirati sekkhānaṃyeva kusalassa ārammaṇaṃ hoti , na itaresaṃ .
Uposathakammaṃ katvāti ‘‘ pāṇaṃ na hane , na cādinnamādiye ’’ ti ( a . ni .3.71) evaṃ vuttaṃ uposathadivasesu aṭṭhaṅgauposathakiriyaṃ katvā .
Taṃ paccavekkhatīti taṃ kusalaṃ sekkhopi puthujjanopi paccavekkhati , arahāpi paccavekkhateva .
Arahatopi hi pubbe kataṃ kusalaṃ kusalameva , yena pana cittena paccavekkhati , taṃ kiriyacittaṃ nāma hoti .
Tasmā ‘‘ etaṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassā ’’ ti imasmiṃ adhikāre na labbhati .
Pubbe suciṇṇānīti ‘‘ datvā samādiyitvā katvā ’’ ti hi āsanne katāni vuttāni , imāni na āsanne katānīti veditabbāni .
Dānādīhi vā sesāni kāmāvacarakusalāni dassetuṃ idaṃ vuttaṃ .
Jhānā vuṭṭhahitvāti jhānā vuṭṭhahitvā .
Ayameva vā pāḷi .
Sekkhā gotrabhun ti sotāpannaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi gotrabhuṃ paccavekkhati .
Vodānan ti idaṃ pana sakadāgāmianāgāmino sandhāya vuttaṃ .
Tesañhi taṃ cittaṃ vodānaṃ nāma hoti .
Sekkhāti sotāpannasakadāgāmianāgāmino .
Maggā vuṭṭhahitvāti maggaphalabhavaṅgātikkamavasena attanā paṭiladdhā maggā vuṭṭhahitvā , suddhamaggatoyeva pana vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ nāma natthi .
Kusalaṃ aniccatoti ettha vipassanūpagaṃ tebhūmakakusalameva veditabbaṃ , vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva .
Cetopariyañāṇenāti rūpāvacarakusalaṃ dasseti .
Ākāsānañcāyatanan tiādīhi arūpāvacarakusalārammaṇavasena uppajjamānaṃ arūpāvacarakusalameva .
Kusalā khandhā iddhividhañāṇassātiādīhi puggalaṃ anāmasitvā dhammavasena dasseti .
Tenevettha heṭṭhā gahitampi cetopariyañāṇaṃ puna vuttaṃ .
405. Assādetīti somanassasahagatalobhasampayuttacittehi anubhavati ceva rajjati ca
V0.433 .Abhinandatīti sappītikataṇhāvasena nandati haṭṭhapahaṭṭho
M0.436 hoti , diṭṭhābhinandanāya vā abhinandati .Rāgo uppajjatīti assādentassa rāgo uppajjati nāma .
Idaṃ aṭṭhapi lobhasahagatāni gahetvā vuttaṃ .
Diṭṭhi uppajjatīti abhinandantassa attā attaniyantiādivasena catūhipi cittehi sampayuttā diṭṭhi uppajjati .
Asanniṭṭhānagatassa panettha vicikicchā uppajjati .
Vikkhepagatassa uddhaccaṃ , akataṃ vata me kalyāṇanti vippaṭisārino domanassaṃ .
Taṃ ārabbhāti tāni suciṇṇāni ārammaṇaṃ katvāti attho .
Bahuvacanassa hesa ekavacanādeso , jātivasena vā ekavacanamevetaṃ .
406. Arahā maggā vuṭṭhahitvāti maggavīthiyaṃ phalānantarassa bhavaṅgassa atikkamavasena vuṭṭhahitvā .
Paccavekkhaṇacittāni panassa kiriyābyākatāni .
Evaṃ kiriyābyākatassa ārammaṇapaccayaṃ dassetvā puna vipākābyākatassa dassetuṃ sekkhā vātiādimāha .
Kusale niruddheti vipassanājavanavīthiyā pacchinnāya .
Vipākoti kāmāvacaravipāko .
Tadārammaṇatāti tadārammaṇatāya , taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho .
Na kevalañca tadārammaṇavaseneva , paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi .
Vipāko hi kammaṃ ārammaṇaṃ katvā gahitapaṭisandhikassa kusalārammaṇo hotiyeva , so pana dubbiññeyyattā idha na dassito .
Kusalaṃ assādetītiādi akusalajavanāvasāne kusalārammaṇavipākaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Viññāṇañcāyatanavipākassāti idaṃ dubbiññeyyampi samānaṃ mahaggatavipākassa tadārammaṇabhāvena anuppattito labbhamānakavasena vuttaṃ .
Kiriyassāti arahattaṃ patvā asamāpannapubbe ākāsānañcāyatane paṭilomato vā ekantarikavasena vā samāpannakiriyāya .
Cetopariyañāṇassātiādīni parato āvajjanāya yojetabbāni .
Yā etesaṃ āvajjanā , tassā kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti ayañhettha attho .
407-409.
Rāgan ti attano vā parassa vā rāgaṃ .
Attano rāgavasena panettha vaṇṇanā pākaṭā hoti .
Assādetītiādīni vuttatthāneva .
Vicikicchādīsu pana tīsu assādetabbatāya abhāvena ‘‘ assādetī ’’ ti na vuttaṃ .
Diṭṭhi panettha uppajjati , sā assādetīti padassa parihīnattā
M0.437 āgatapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ na vuttā .Vicikicchādīsuyeva taṃ
V0.434 taṃ sabhāgaṃ paṭhamaṃ vatvā tassa tassa anantarā vuttā .Imesu ca pana rāgādīsu ‘‘ kiṃ me pāpadhammā uppajjantī ’’ ti akkhantivasena vā ,‘‘ kataṃ pāpaṃ kataṃ luddhan ’’ ti vippaṭisārādivasena vā domanassuppatti veditabbā .
410. Cakkhuṃ aniccatoti vipassanānukkamena oḷārikāyatanāni vatthurūpañcāti ekādasa rūpāni pākaṭattā gahitāni .
Puna rūpāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇattā gahitāni .
Yasmā panesā viññāṇakāyavasena desanā , na dhātuvasena , tasmā manodhātu na gahitā .
Evaṃ sabbattha gahitāgahitaṃ veditabbaṃ .
411. Phalaṃ paccavekkhanti nibbānaṃ paccavekkhantīti paccavekkhaṇakusalassa ārammaṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
413-416.
Ārammaṇādhipatiniddese sekkhaputhujjanānaṃ vasena catubhūmakakusalaṃ dassitaṃ , tathā sahajātādhipatiniddese .
Arahato uttamadhammaṃ adhigatattā lokiyakusalesu garukāro natthīti aggamaggova dassito .
417. Anantarapaccaye purimā purimāti ekabhūmakāpi nānābhūmakāpi kusalā ekato katvā vuttā .
Anulomaṃ gotrabhussa , anulomaṃ vodānassāti nānārammaṇavasena .
Gotrabhu maggassa , vodānaṃ maggassāti nānābhūmivasena .
Kusalaṃ vuṭṭhānassāti ettha pana kusalan ti tebhūmakakusalaṃ .
Vuṭṭhānan ti tebhūmakavipākaṃ .
Tehi kusalajavanavīthito vuṭṭhahanti , tasmā vuṭṭhānanti vuccati .
Taṃ duvidhaṃ hoti – tadārammaṇaṃ bhavaṅgañca .
Tattha kāmāvacarakusalassa ubhayampi vuṭṭhānaṃ hoti , mahaggatassa bhavaṅgameva .
Maggo phalassāti idaṃ yasmā lokuttaravipākaṃ javanavīthipariyāpannattā vuṭṭhānaṃ nāma na hoti , tasmā visuṃ vuttaṃ .
Anulomaṃ sekkhāyāti asekkhāya kusalaṃ anantaraṃ na hoti , tasmā vibhāgaṃ karoti .
Phalasamāpattiyāti sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalasamāpattiyāpi .
Phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā .
Akusale duvidhampi vuṭṭhānaṃ labbhati .
Vipākābyākatā kiriyābyākatāti ettha vipākābyākatā vipākābyākatānaṃyeva , kiriyābyākatā kiriyābyākatānaṃyeva
M0.438 veditabbā .Bhavaṅgaṃ āvajjanāyātiādi vomissakavasena vuttaṃ .
Tattha kiriyāti kāmāvacarakiriyā .
Sā duvidhassāpi
V0.435 vuṭṭhānassa anantarapaccayo hoti , mahaggatā bhavaṅgasseva .Iti ye heṭṭhā paccayavibhaṅganiddese ‘‘ purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ārabhitvā kusalaṃ kusalassa , kusalaṃ abyākatassa , akusalaṃ akusalassa , akusalaṃ abyākatassa , abyākataṃ abyākatassa , abyākataṃ kusalassa , abyākataṃ akusalassāti satta vārā dassitā ;
tesaṃ vasena idha saṅkhepato anantarapaccayo vibhatto .
Vitthārato panettha –
Dasadhā sattarasadhā , samasaṭṭhividhena ca ;
Bahudhāpi ca niddesaṃ , sādhukaṃ upalakkhaye .
Ayañhi anantarapaccayo na kevalaṃ sattadhāva niddesaṃ labhati , kusalaṃ pana kusalassa vipākassa ;
akusalaṃ akusalassa vipākassa ;
vipākaṃ vipākassa kiriyassa ;
kiriyaṃ kusalassa akusalassa vipākassa kiriyassāti evaṃ dasadhāpi niddesaṃ labhati .
Na kevalaṃ dasadhāyeva , kusalaṃ pana kusalassa kusalavipākassa akusalavipākassa ;
akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa kusalavipākassa ;
kusalavipākaṃ kusalavipākassa akusalavipākassa kiriyassa ;
akusalavipākaṃ akusalavipākassa kusalavipākassa kiriyassa ;
kiriyaṃ kiriyassa kusalassa akusalassa kusalavipākassa akusalavipākassāti evaṃ sattarasadhā niddesaṃ labhati .
Na kevalañca sattarasadhāva samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhateva .
Kathaṃ ?
Kāmāvacarakusalañhi bhūmibhedena catubbidhassa kusalassa anantarapaccayo hoti , rūpāvacarārūpāvacaraṃ sakasakabhūmikassevāti kusalaṃ kusalassa chabbidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakusalaṃ pana kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa lokuttaravipākassa ;
rūpāvacarakusalaṃ rūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassa ;
arūpāvacarakusalaṃ kāmāvacarakusalavipākassa rūpāvacaraarūpāvacaralokuttaravipākassa ;
lokuttarakusalaṃ lokuttaravipākassāti kusalaṃ vipākassa dvādasavidhena
V0.436 anantarapaccayoM0.439 .Akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa tebhūmakakusalavipākassāti pañcavidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakusalavipākaṃ kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassāti kāmāvacarakusalavipākaṃ vipākassa catubbidhena anantarapaccayo .
Rūpāvacaravipākaṃ tebhūmakakusalavipākassāti tividhena anantarapaccayo .
Arūpāvacaravipākaṃ arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo .
Lokuttaravipākaṃ catubhūmakakusalavipākassāti catubbidhena anantarapaccayo .
Evaṃ kusalavipākaṃ vipākassa terasadhāpi anantarapaccayo .
Akusalavipākaṃ akusalavipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo .
Evaṃ sabbathāpi vipākaṃ vipākassa pañcadasavidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakusalavipākaṃ pana kāmāvacarakiriyassa , tathā akusalavipākaṃ , tathā rūpāvacaravipākaṃ , tathā arūpāvacaravipākañcāti vipākaṃ kiriyassa ca catubbidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakiriyaṃ tebhūmakakiriyassa , rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ rūpāvacarārūpāvacarānaññevāti kiriyaṃ kiriyassa pañcavidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakiriyaṃ akusalavipākassa ceva catubhūmakakusalavipākassa ca , rūpāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalavipākarūpāvacaravipākānaṃ arūpāvacarakiriyaṃ catubhūmakakusalavipākassāpīti kiriyaṃ vipākassa ekādasavidhena anantarapaccayo .
Kāmāvacarakiriyaṃ pana kāmāvacarakusalassa akusalassāti kusalākusalānaṃ duvidhena anantarapaccayo hoti .
Evaṃ samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhati .
Na kevalañca samasaṭṭhividheneva , bahuvidhenāpi labhateva .
Kathaṃ ?
Kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittaṃ tāva attano , catunnañca rūpāvacarakusalānaṃ pādakayogena soḷasannaṃ somanassalokuttarānanti ekavīsatiyā ca kusalānaṃ , javanapariyosāne tadārammaṇabhavaṅgavasena uppajjamānānaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ , bhavaṅgavaseneva pavattānaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ , phalasamāpattivasena pavattānaṃ dvādasannaṃ lokuttaravipākānanti
M0.440 evaṃ ekavīsatiyā kusalānaṃ ;dvattiṃsāya vipākānanti tepaññāsāya cittānaṃ anantarapaccayo hoti
V0.437 .Tathā dutiyakusalacittaṃ .
Tatiyacatutthāni pana ṭhapetvā uparibhūmakakusalāni ca lokuttaravipākāni ca sesaekavīsaticittānaṃ .
Pañcamachaṭṭhāni attano ca , navannañca uparibhūmakaupekkhākusalānaṃ , tevīsatiyā ca vipākānanti tettiṃsāya .
Sattamaaṭṭhamāni ekavīsatiyāva .
Pañca rūpāvacarakusalāni attano attano pacchimānaṃ rūpāvacarakusalānaṃ , catunnampi ñāṇasampayuttamahāvipākānaṃ , pañcannaṃ rūpāvacaravipākānañcāti dasannaṃ .
Eteneva ca nayena arūpāvacarakusalesu paṭhamaṃ attano vipākena saddhiṃ ekādasannaṃ , dutiyaṃ dvādasannaṃ , tatiyaṃ terasannaṃ , catutthaṃ cuddasannaṃ phalasamāpattiyā cāti pannarasannaṃ lokuttarakusalaṃ attano attano vipākasseva .
Aṭṭhasu lobhasahagatesu ekekaṃ akusalaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ , mahaggatavipākānaṃ attano attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā .
Dve domanassasahagatāni upekkhāsahagatānaṃ channaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ attano pacchimassa cāti sattannaṃ .
Vicikicchuddhaccasahagatadvayaṃ somanassasahagatāhetukavipākena saddhiṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā .
Kusalavipākapañcaviññāṇā kusalavipākamanodhātuyā , manodhātu dvinnaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ .
Tāsu dvīsu somanassasahagatā dasannaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ tadārammaṇakāle attano pacchimassa voṭṭhabbanakiriyassa cāti dvādasannaṃ .
Upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu pana āvajjanamanodhātuyā dviṭṭhānikāya āvajjanamanoviññāṇadhātuyā dasannañca vipākamanoviññāṇadhātūnanti dvādasannameva .
Tihetukamahāvipākā somanassasahagatāhetukavajjānaṃ dasannampi kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ āvajjanadvayassa cāti ekavīsatiyā , duhetukavipākā ṭhapetvā mahaggatavipāke sesānaṃ dvādasannaṃ .
Pañca rūpāvacaravipākā tebhūmakakusalavipākasahetukapaṭisandhicittānaṃ sattarasannaṃ
M0.441 āvajjanadvayassa cāti ekūnavīsatiyā .Arūpāvacaravipākesu paṭhamaṃ kāmāvacarakusalavipākatihetukapaṭisandhicittānaṃ , catunnaṃ arūpāvacaravipākacittānaṃ catunnaṃ manodvārāvajjanassa cāti navannaṃ .
Dutiyaṃ heṭṭhimavipākaṃ vajjetvā aṭṭhannaṃ , tatiyaṃ dve heṭṭhimāni
V0.438 vajjetvā sattannaṃ , catutthaṃ tīṇi heṭṭhimāni vajjetvā channaṃ cattāri lokuttaravipākāni tihetukavipākānaṃ terasannaṃ attano attano pacchimassa cāti cuddasannaṃ .Akusalavipākapañcaviññāṇā akusalavipākamanodhātuyā , manodhātu akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā .
Sā tadārammaṇakāle attano pacchimassa cutikāle paṭisandhivasena bhavaṅgavasena ca pavattānaṃ itaresampi navannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ upekkhāsahagatānaṃ dvinnaṃ parittakiriyānañcāti dvādasannaṃ .
Kiriyamanodhātu dasannaṃ viññāṇānaṃ hasituppādakiriyā pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ navannaṃ tihetukavipākānaṃ , tadārammaṇavasena pavattānaṃ pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena terasannaṃ .
Voṭṭhabbanakiriyā ṭhapetvā kiriyamanodhātuṃ dasannaṃ kāmāvacarakiriyānaṃ , kāmāvacarakusalākusalānaṃ pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ pannarasannaṃ vipākacittānañcāti pañcacattālīsāya .
Kāmāvacaratihetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ bhavaṅgavasena pavattānaṃ terasannaṃ tihetukavipākānaṃ tadārammaṇavasena pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ parikammavasena pavattamānānaṃ catunnaṃ rūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena dvāvīsatiyā duhetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ yathāvuttānaṃ terasannaṃ bhavaṅgacittānaṃ pañcannaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena sattarasannaṃ .
Kāmāvacaratihetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ , tadārammaṇavasena pavattānaṃ channaṃ upekkhāsahagatavipākānaṃ , parikammavasena pavattānaṃ ekissā rūpāvacarakiriyāya catunnaṃ arūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena catuvīsatiyā .
Duhetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ
M0.442 channaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena aṭṭhārasannaṃ .Rūpāvacarakiriyesu ekekaṃ navannaṃ pañcavokāre tihetukabhavaṅgānaṃ attano pacchimassa cāti dasannaṃ .
Arūpāvacarakiriyesu paṭhamaṃ pañcavokāre navannaṃ bhavaṅgānaṃ , catuvokāre ekassa attano pacchimassa cāti ekādasannaṃ .
Dutiyaṃ catuvokāre dve bhavaṅgāni labhati .
Tatiyaṃ tīṇi , catutthaṃ cattāri phalasamāpattiñcāti tesu ekekaṃ yathāpaṭipāṭiyā ekādasannaṃ dvādasannaṃ terasannaṃ pañcadasannañca anantarapaccayo hoti .
Evaṃ bahuvidhenāpi niddesaṃ labhati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Dasadhā
V0.439 sattarasadhā , samasaṭṭhividhena ca ;Bahudhāpi ca niddesaṃ , sādhukaṃ upalakkhaye ’’ ti .
Samanantarapaccayādayo uttānatthāyeva .
423. Upanissaye saddhaṃ upanissāyāti kammakammaphalaidhalokaparalokādīsu saddhaṃ upanissayaṃ katvā .
Yathā hi puriso heṭṭhāpathaviyaṃ udakaṃ atthīti saddahitvā pathaviṃ khanati , evaṃ saddho kulaputto dānādīnaṃ phalañca ānisaṃsañca saddahitvā dānādīni pavatteti .
Tasmā ‘‘ saddhaṃ upanissāyā ’’ ti vuttaṃ .
Sīlaṃ upanissāyātiādīsupi ime sīlādayo dhamme upanissayaṃ katvāti attho .
Sīlavā hi sīlānubhāvesu sīlānisaṃsesu ca kusalo sīlaṃ upanissāya sīlavantānaṃ dānaṃ deti , uparūpari sīlaṃ samādiyati suparisuddhaṃ akhaṇḍaṃ , cātuddasīādīsu pakkhadivasesu uposathakammaṃ karoti , sīlasampadaṃ nissāya jhānādīni uppādeti .
Bahussutopi dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo dānādīnañca saṅkilesavodānādibhedaṃ sutamayāya paññāya paṭivijjhitvā ṭhito sutaṃ upanissāya dānādīni pavatteti .
Cāgavāpi cāgādhimutto attano cāgasampadaṃ upanissāya dānaṃ deti , sīlavanto hutvā dinnaṃ mahapphalanti sīlaṃ samādiyati , uposathakammaṃ karoti , tāya paṭipattiyā parisuddhacitto jhānādīni uppādeti .
Paññavāpi idhalokaparalokahitañceva lokasamatikkamanupāyañca upaparikkhanto ‘‘ sakkā imāya paṭipattiyā idhalokahitampi paralokahitampi lokasamatikkamanūpāyañca sampādetun ’’ ti paññaṃ upanissāya dānādīni pavatteti .
Yasmā pana na kevalaṃ
M0.443 saddhādayo dānādīnaṃyeva upanissayā , attano aparabhāge uppajjamānānaṃ saddhādīnampi upanissayā eva , tasmā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyāti vuttaṃ .Parikamman ti anantaraṃ aggahetvā pubbabhāge parikammaṃ gahetabbaṃ .
Yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassāti imesaṃ dvinnaṃ dibbacakkhuparikammameva , parikammaṃ visuṃ natthi .
Dibbacakkhusseva paribhaṇḍañāṇāni etāni , tasmiṃ ijjhamāne ijjhanti evaṃ santepi tadadhimuttatāya sahitaṃ dibbacakkhuparikammaṃ tesaṃ parikammanti veditabbaṃ .
Na hi etāni sabbesaṃ
V0.440 dibbacakkhukānaṃ samagatikāni honti .Tasmā bhavitabbamettha parikammavisesenāti .
Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyāti dūre rūpāni disvā tesaṃ saddaṃ sotukāmassa dibbacakkhu sotadhātuvisuddhiyā upanissayo hoti .
Tesaṃ pana saddaṃ sutvā tattha gantukāmatādivasena dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayo hoti .
Evaṃ sabbattha tassa tassa upakārakabhāvavasena upanissayapaccayatā veditabbā .
Maggaṃ upanissāya anuppannaṃ samāpattin ti tena tena maggena sithilīkatapāripanthakattā pahīnapāripanthakattā ca taṃ taṃ samāpattiṃ uppādentīti tesaṃ maggo samāpattiyā upanissayo hoti .
Vipassantīti uparūparimaggatthāya vipassanti .
Atthapaṭisambhidāyātiādi paṭisambhidānaṃ maggapaṭilābheneva ijjhanato vuttaṃ .
Evaṃiddhānañca panetāsaṃ pacchā tesu tesu ārammaṇesu pavattiyā maggova upanissayo nāma hoti .
Saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappetīti ahamasmi saddho pasannoti mānaṃ pavatteti .
Diṭṭhiṃ gaṇhātīti tasmiṃ tasmiṃ vacane saddhāvaseneva gantvā paññāya atthaṃ anupaparikkhanto ‘‘ atthi puggalo ’’ tiādivasena diṭṭhiṃ gaṇhāti .
Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññan ti ahamasmi sīlavā sutavā cāgī paññāsampannoti mānaṃ jappeti .
Sīlasutacāgapaññāsu pana mānamaññanaṃ viya diṭṭhimaññanaṃ uppādento diṭṭhiṃ gaṇhāti .
Rāgassātiādīsu saddhādisampadaṃ upanissāya attukkaṃsanakāle tesu ekeko dhammo rāgassa , paravambhanakāle dosassa , ubhayena sampayuttassa mohassa , vuttappakārānaṃ mānadiṭṭhīnaṃ , saddhādisampadaṃ upanissāya bhavabhogasampattipatthanāya upanissayo hoti .
Evamettha
M0.444 lokiyakusalaññeva dassitaṃ .Lokuttaraṃ pana santaṃ paṇītaṃ uttamaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ .
Tasmā cando viya andhakāratamānaṃ na akusalassa upanissayo hotīti na gahitaṃ .
Ātāpetītiādi kāyikadukkhavasena abyākatadhammadassanatthaṃ vuttaṃ .
Saddho hi saddhaṃ nissāya atisītaṃ atiuṇhanti anosakkitvā nānappakārāni navakammaveyyāvaccādīni karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti , bhogaṃ uppādetvā puññāni karissāmīti pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti .
Sīlavāpi sīlānurakkhaṇatthaṃ abbhokāsikattādivasena attānaṃ ātāpeti paritāpeti , piṇḍacārikattādivasena pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti .
Sutavāpi
V0.441 bāhussaccānurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjissāmīti vuttanayeneva paṭipajjanto attānaṃ ātāpeti paritāpeti , pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti .Cāgavāpi cāgādhimuttatāya attano yāpanamattepi paccaye anavasesetvā pariccajanto , aṅgādipariccāgaṃ vā pana karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti , pariccajitabbassa vatthuno uppādanatthaṃ pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti .
Paññavāpi uparūpari paññaṃ vaḍḍhessāmīti sappaññataṃ nissāya sītuṇhādīni agaṇetvā sajjhāyamanasikāresu yogaṃ karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti , micchājīve ādīnavaṃ sammājīve ca ānisaṃsaṃ disvā micchājīvaṃ pahāya parisuddhena ājīvena jīvitavuttiṃ pariyesanto pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti .
Kāyikassa sukhassāti saddhādisampattiṃ upanissāya uppannāni sukhopakaraṇāni paribhuñjanakāle saddhādisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa ca tesaṃ vasena avippaṭisāramūlakapāmojjapītisamuṭṭhānarūpaphuṭakāyassa ca sukhuppattikāle tesaṃ kaṭattā uppannavipākasukhakāle ca kāyikassa sukhassa , vuttanayeneva dukkhuppattikāle saddhādiguṇasampattiṃ asahamānehi payuttavadhabandhanādikāle ca kāyikassa dukkhassa , saddhādayo upanissāya pavattitaphalasamāpattikāle pana phalasamāpattiyā etesu ekeko upanissayapaccayena paccayo hotīti veditabbo .
Kusalaṃ kamman ti kusalacetanā attano vipākassa upanissayapaccayo , sā pana balavacetanāva labbhati , na dubbalā .
Tatridaṃ vatthu – ekā kira itthī ubbandhitukāmā rukkhe rajjuṃ laggetvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahati .
Atheko coro
M0.445 rattibhāge taṃ gehaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ imāya rajjuyā kiñcideva bandhitvā harissāmī ’’ ti satthena chindituṃ upagato .Atha sā rajju āsīviso hutvā susūti akāsi .
Coro bhīto apasakki .
Itthī attano nivesanā nikkhamitvā rajjupāse gīvaṃ paṭimuñcitvā ubbandhā kālamakāsi .
Evaṃ balavacetanā antarāye nivāretvā attano vipākassa upanissayo hoti .
Na panetaṃ ekantato gahetabbaṃ .
Katokāsañhi kammaṃ eva vipākassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccati , vipākajanakaṃ pana kammaṃ vipākassa upanissayapaccayo na hotīti na vattabbaṃ .
Kamman ti ettha catubhūmakampi veditabbaṃ .
Yaṃ pana parato ‘‘ maggo phalasamāpattiyā ’’ ti vuttaṃ , taṃ acetanāvasena .
Tenetaṃ dīpeti – yo koci vipākajanako dhammo , so attano vipākassa upanissayapaccayo hotīti .
Rāgaṃ
V0.442 upanissāya pāṇaṃ hanatīti yasmiṃ vatthusmiṃ sāratto hoti , tasmiṃ vā viruddhaṃ , tassa vā atthāya pāṇaṃ hanati .Adinnādānādīsupi etenevupāyena attho veditabbo .
Sandhiṃ chindatīti adinnādānavasena vuttaṃ .
Tattha sandhin ti gehasandhiṃ .
Nillopaṃ haratīti nilīyitvā harati .
Ekāgārikaṃ karotīti bahūhi saddhiṃ ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpati .
Paripanthe tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti .
Dosaṃ upanissāyātiādīsu ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādivasena uppannaṃ dosaṃ upanissayaṃ katvā .
Mohaṃ upanissāyāti pāṇātipātādīsu ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ upanissayaṃ katvā .
Mānaṃ upanissāyāti ahaṃ kiṃ hanituṃ na sakkomi , ādātuṃ na sakkomīti mānaṃ upanissayaṃ katvā .
Kenaci vā pana avaññāto hoti paribhūto hīḷito , taṃ omānaṃ upanissayaṃ katvātipi attho .
Diṭṭhiṃ upanissāyāti yaññādīsu brāhmaṇādayo viya pādasikamilakkhuādayo viya ca diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā .
Patthanaṃ upanissāyāti ‘‘ sace me idaṃ nāma ijjhissati , evarūpaṃ te balikammaṃ karissāmīti evaṃ devatāyācanasaṅkhataṃ vā , asukaṃ nāma me ghātetvā dehi , asukassa santakaṃ āhara , ehi vā me etāni kammāni karontassa sahāyo hohī ’’ ti evamādiṃ vā patthanaṃ upanissayaṃ katvā .
Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassāti .
Ettha
M0.446 rāgo rāgassāpi upanissayo hoti dosādīnampi .Dosādīsupi eseva nayo .
Pāṇātipāto pāṇātipātassāti pāṇātipātī asaṃvare ṭhitattā aññampi pāṇaṃ hanati .
Yo vā etena hato , tassa ñātimittehi upadduto tesu aññampi hanati .
Evaṃ pāṇātipāto pāṇātipātassa upanissayapaccayena paccayo .
Bhaṇḍasāmikaṃ pana gopakaṃ vā ghātetvā parabhaṇḍaharaṇe , sāmikaṃ ghātetvā tassa dārātikkame , nāhaṃ hanāmīti musābhaṇane , katassa paṭicchādanatthāya akatassa vā karaṇatthāya pesuññaṃ upasaṃhāre , teneva nayena pharusavācānicchāraṇe , samphappalāpabhaṇane , paraṃ hanitvā abhijjhāyitabbaparavittūpakaraṇābhijjhāyane , yo tena ghātito hoti ;
tassa mittāmaccā ucchijjantūtiādicintane ‘‘ evaṃ me pāṇātipāto nijjiṇṇo bhavissatī ’’ ti dukkarakārikādivasena diṭṭhiggahaṇakāle pāṇātipāto adinnādānādīnampi upanissayo hoti .
Iminā upāyena adinnādānādimūlakesupi cakkesu attho veditabbo .
Mātughātikammaṃ mātughātikammassāti aññaṃ mātaraṃ hanantaṃ disvā ‘‘ vaṭṭati evaṃ kātun ’’ ti
V0.443 attano mātaraṃ hanantassa vā , ekasmiṃ bhave hantvā aparasmimpi hananavasena vā , ekasmiṃyeva bhave ‘‘ gaccha , me mātaraṃ hanāhī ’’ ti punappunaṃ āṇāpanavasena vā , dvīhi pahārehi niyatamaraṇāya dutiyapahāradānavasena vā mātughātikammaṃ mātughātikammassa upanissayo hoti .Sesānipi yathāyogaṃ imināva nayena veditabbāni .
Yasmā pana balavākusalaṃ dubbalākusalassa upanissayo na hoti , tasmā kammapathānantariyakammavaseneva desanā katāti vadanti .
Taṃ na ekantato gahetabbaṃ .
Pāṇātipātādīni hi katvā ‘‘ kasmā evamakāsī ’’ ti codiyamāno kopamattakampi karoti .
Vippaṭisārīpi hoti .
Appamattakepi ca kilese uppanne taṃ vaḍḍhetvā vītikkamaṃ karoti .
Tasmā balavaṃ dubbalassa dubbalañca balavassāpi upanissayo hotiyeva .
Yaṃ pana paccayavibhaṅgassa uddesavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘ balavakāraṇaṭṭhena upanissayo hotī ’’ ti , taṃ kāraṇabhāvasseva balavatāya vuttaṃ , na upanissayapaccayadhammānaṃ .
Kammakilesā hi balavantopi dubbalāpi balavakāraṇaṃ hontiyeva .
Rāgaṃ
M0.447 upanissāya dānaṃ detītiādīsu aho vatāhaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyanti upapattibhave vā bhogesu vā rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti .Sīlasamādānauposathakammesupi eseva nayo .
Jhānaṃ pana rāgavikkhambhanatthāya , vipassanaṃ rāgassa pahānatthāya , maggaṃ samucchedanatthāya uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma .
Vītarāgabhāvatthāya pana abhiññaṃ samāpattiñca uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma .
Ettāvatā hi vītarāgo nāma hoti .
Saddhāyāti dānādivasena pavattasaddhāya sīlādīsupi eseva nayo .
Yatheva hi dānādivasena saddhādayo uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma , evaṃ rāgādayopi saddhādīnaṃ upanissayapaccayā nāma hontīti veditabbā .
Tassa paṭighātatthāyāti tassa paṭibāhanatthāya , vipākokāsassa anuppadānatthāyāti attho .
Sappaṭighātesu tāva evaṃ hotu , yāni pana appaṭighātāni ānantariyakammāni , tesu ‘‘ tassa paṭighātatthāyā ’’ ti kasmā vuttanti ?
Tassa ajjhāsayavasena .
Tappaṭighātatthāya pavattemīti hissa ajjhāsayo , taṃ gahetvā evaṃ vuttaṃ .
Rāgaṃ upanissāya attānaṃ ātāpetīti yattha ratto , tassa dukkarena pattiṃ sampassanto evaṃ
V0.444 karotīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .Kāyikassa sukhassāti rāgādisamatikkamavasena kusalaṃ katvā paṭiladdhasukhassa vā rāgādivasena anādīnavadassāvino kāme paribhuñjanavasena uppannasukhassa vā .
Dukkhassāti ātāpanādivasena uppannasukhassa vā rāgādihetu pavattavadhabandhanādivasena uppannadukkhassa vā .
Phalasamāpattiyāti rāgādayo samucchinditvā vā uppāditāya tehi vā aṭṭīyamānena samāpannāya .
Kāyikaṃ sukhan tiādīsu sukhe uppanne taṃ assādetvā punappunaṃ tathārūpeheva paccayehi taṃ uppādentassa purimaṃ pacchimassa upanissayo hoti .
Sītādīsu pana aggisantāpanādīni atisevantassa pubbabhāge sukhaṃ aparabhāge dukkhassa ,‘‘ sukho vati missā paribbājikāya taruṇāya lomasāya bāhāya samphasso ’’ ti kāmesu pātabyataṃ āpajjantassa idha kāyikaṃ sukhaṃ nerayikassa kāyikadukkhassa , arogabhāvena pana sukhino phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikaṃ sukhaṃ phalasamāpattiyā upanissayapaccayo
M0.448 hoti .Dukkhapaṭighātāya pana sukhaṃ sevantassa dukkhapaṭighātāya ca bhagavato viya ābādhaṃ vikkhambhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikadukkhaṃ kāyikasukhassa ceva phalasamāpattiyā ca , upanissayapaccayo hoti .
Utusappāyo sukhassa ceva phalasamāpattiyā ca , asappāyo dukkhassa .
Utuasappāyaṃ vā abhibhavitvā samāpattisamuṭṭhitarūpavasena uppannaṃ sukhaṃ anubhavitukāmassa asappāyopi utu phalasamāpattiyā paccayova .
Bhojanasenāsanesupi eseva nayo .
Puna kāyikaṃ sukhan tiādīni kevalaṃ ekato dassitāni .
Heṭṭhā vuttanayeneva panesaṃ paccayabhāvo veditabbo .
Phalasamāpatti kāyikassa sukhassāti samāpattisamuṭṭhānarūpavasena uppannassa sukhassa .
Taṃ hesa samāpattito vuṭṭhāya anubhavati .
Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya dānan tiādīsu ‘‘ aho vata me idaṃ sukhaṃ na parihāyeyyā ’’ ti pattassa vā aparihāyanavasena ;
‘‘ aho vatāhaṃ āyatiṃ evarūpaṃ sukhaṃ pāpuṇeyyan ’’ ti appattassa vā pattivasena ;
dukkhepi ‘‘ aho vata me dukkhaṃ parihāyeyyā ’’ ti pattassa parihāyanavasena vā ;
‘‘ āyatiṃ evarūpaṃ nuppajjeyyā ’’ ti anuppādapatthanāvasena vā sukhadukkhānaṃ upanissayatā veditabbā .
Utubhojanasenāsanāni vuttanayāneva .
Puna kāyikaṃ sukhan tiādīsu yasmā ‘‘ sādhu kho , mārisa , moggallāna , buddhasaraṇagamanaṃ hotī ’’ ti sukhappattānampi ,‘‘ sammāsambuddho vata , so bhagavā , yo evarūpassa dukkhassa pariññāya dhammaṃ desetī ’’ ti
V0.445 ( udā .18) dukkhappattānampi saddhā uppajjati .Sukhadukkhehi ca saṃyogaviyogatthāya sīlādiparipūraṇaṃ kareyya , tasmā sukhadukkhāni saddhādīnaṃ upanissayabhāvena dassitāni .
Utuādīnipi yathāyogaṃ yojetabbāni .
Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatītiādīsupi vuttanayānusāreneva sukhādīnaṃ upanissayatā veditabbā .
Imasmiṃ pana upanissayabhājanīye kusalo kusalassa tividhenāpi upanissayo , akusalassa duvidhena , abyākatassa tividhena .
Akusalo akusalassa tividhena , kusalassa ekavidhena , abyākatassa duvidhena .
Abyākatopi abyākatassa tividhena , tathā kusalassa , tathā
M0.449 akusalassāti .Evaṃ kusalo aṭṭhavidhena , akusalo chabbidhena , abyākato navavidhenāti tevīsatividhena upanissayo bhājitoti veditabbo .
424. Purejāte cakkhādīni oḷārikavasena vuttāni .
Āpodhātuādīnipi pana purejātārammaṇāni hontiyeva .
Vatthu purejātaṃ cakkhāyatanan tiādi yaṃ vatthu hutvā purejātaṃ hoti , taṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Vatthu vipākābyākatānan ti pavattiyaṃ purejātapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ .
425. Pacchājāte imassa kāyassāti cātumahābhūtikakāyassa .
Pacchājātapaccayena paccayoti upatthambhanavasena pacchājāto hutvā paccayo .
Upatthambhakaṭṭhena paccayattāyeva hesa pacchājātapaccayoti imasmiṃ pañhāvāre anulomato āgato .
426. Āsevanapaccaye anulomaṃ gotrabhussātiādīnaṃ visuṃ gahaṇe heṭṭhā vuttanayeneva kāraṇaṃ veditabbaṃ .
427. Kammapaccaye kusalā cetanā sampayuttakānan ti ettha sahajātanānākkhaṇikavibhāgassa abhāvato sahajātāti na vuttā .
Abyākatavissajjane pana so vibhāgo atthi , tasmā tattha vuttā .
Paṭisandhiggahaṇaṃ kaṭattārūpānaṃ vasena kataṃ .
Cetanā vatthussāti kiñcāpi paṭisandhikkhaṇe vatthupatiṭṭhitā arūpadhammā vatthupaccayā vattanti , cetanā pana vatthussāpi paccayoti dassetuṃ vuttaṃ .
428. Vipākapaccaye
V0.446 paṭisandhivāre imināva nayena attho veditabbo . 429-438.
Āhārapaccaye imassa kāyassāti imasmiṃ catusantativasena pavatte cātumahābhūtikakāye āhārasamuṭṭhānassa janakavasena , sesassa upatthambhakavasena āhārapaccayena paccayo .
Indriyapaccayādīsupi paṭisandhivāro vuttanayeneva veditabbo .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .