Paccayaniddeso
1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā
1. Idāni
V0.353 sabbepi te paccaye uddiṭṭhapaṭipāṭiyā niddisitvā dassetuṃ hetupaccayoti hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayotiādimāha .Tattha hetupaccayoti catuvīsatiyā paccayesu nikkhittapaṭipāṭiyā sabbapaṭhamaṃ bhājetabbassa paduddhāro .
Sesapaccayesupi imināva nayena paṭhamaṃ bhājetabbapadaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ .
Ayaṃ panettha sambandho – yo paccayuddese hetupaccayoti uddiṭṭho , so niddesato ‘‘ hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ ti evaṃ veditabbo
M0.354 .Iminā upāyena sabbapaccayesu bhājetabbassa padassa vissajjanena saddhiṃ sambandho veditabbo .
Idāni hetū hetusampayuttakānan ti ettha ‘‘ hetusampayuttakānan ’’ ti avatvā ‘‘ hetū hetusampayuttakānan ’’ ti kasmā vuttanti ?
Paccayassa ceva paccayuppannānañca vavatthāpanato .
Hetusampayuttakānanti hi vutte hetunā sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya .
Evaṃ sante asuko nāma dhammo hetupaccayena paccayoti paccayavavatthānaṃ na paññāyeyya .
Athāpi hetunā sampayuttakānaṃ hetusampayuttakānanti atthaṃ aggahetvāva yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya , evaṃ sante hetunā vippayuttā cakkhuviññāṇādayopi sampayuttakāyeva , hetunā sampayuttā kusalādayopi .
Tattha ayaṃ hetu asukassa nāma sampayuttakadhammassa paccayoti paccayuppannavavatthānaṃ na paññāyeyya .
Tasmā paccayañceva paccayuppannañca vavatthāpento ‘‘ hetū hetusampayuttakānan ’’ ti āha .
Tassattho – hetusampayuttakānaṃ kusalādidhammānaṃ yo hetu sampayuttako , so hetupaccayena paccayoti .
Tatrāpi ‘‘ paccayo ’’ ti avatvā ‘‘ hetupaccayenā ’’ ti vacanaṃ hetuno aññathā paccayabhāvapaṭisedhanatthaṃ .
Ayañhi hetu hetupaccayenāpi paccayo hoti , sahajātādipaccayenāpi .
Tatrāssa yvāyaṃ sahajātādipaccayavasena aññathāpi paccayabhāvo , tassa paṭisedhanatthaṃ hetupaccayenāti vuttaṃ .
Evaṃ santepi ‘‘ taṃsampayuttakānan ’’ ti avatvā kasmā ‘‘ hetusampayuttakānan ’’ ti vuttanti ?
Niddisitabbassa apākaṭattā .
Taṃsampayuttakānanti hi vutte yena te taṃsampayuttakā nāma honti
V0.354 , ayaṃ nāma soti niddisitabbo apākaṭo .Tassa apākaṭattā yena sampayuttā te taṃsampayuttakāti vuccanti , taṃ sarūpatova dassetuṃ ‘‘ hetusampayuttakānan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃsamuṭṭhānānan ti ettha pana niddisitabbassa pākaṭattā taṃ-gahaṇaṃ kataṃ .
Ayañhettha attho – te hetū ceva hetusampayuttakā ca dhammā samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni .
Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ , hetuto ceva hetusampayuttadhammehi ca nibbattānanti attho .
Iminā cittasamuṭṭhānarūpaṃ gaṇhāti
M0.355 .Kiṃ pana taṃ cittato aññenapi samuṭṭhātīti ?
Āma , samuṭṭhāti .
Sabbepi hi cittacetasikā ekato hutvā rūpaṃ samuṭṭhāpenti .
Lokiyadhammadesanāyaṃ pana cittassa adhikabhāvato tathāvidhaṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānanti vuccati .
Tenevāha cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayoti .
Yadi evaṃ idhāpi ‘‘ taṃsamuṭṭhānānan ’’ ti avatvā cittasamuṭṭhānānanti kasmā na vuttanti ?
Acittasamuṭṭhānānampi saṅgaṇhanato .
Pañhāvārasmiñhi ‘‘ paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ hetupaccayena paccayoti āgataṃ ’’.
Tassa saṅgaṇhanatthaṃ idha cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ .
Tassattho – cittajarūpaṃ ajanayamānāpi te hetū hetusampayuttakā dhammā sahajātādipaccayavasena samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni .
Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ pavatte cittajānaṃ paṭisandhiyañca kaṭattārūpānampi hetū hetupaccayena paccayoti .
Iminā upāyena aññesupi taṃsamuṭṭhānānanti āgataṭṭhānesu attho veditabbo .
Kasmā panāyaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ hetupaccayo hoti , na pavatteti ?
Paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitāya .
Paṭisandhiyañhi kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhā pavatti , cittavasena uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca .
Tasmiñhi khaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkoti , tānipi vinā cittena uppajjituṃ vā ṭhātuṃ vā na sakkonti .
Tenevāha –
‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe nāmarūpassa avakkanti hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.39).
Pavattiyaṃ pana tesaṃ citte vijjamānepi kammapaṭibaddhāva pavatti , na cittapaṭibaddhā .
Avijjamāne cāpi citte nirodhasamāpannānaṃ uppajjantiyeva .
Kasmā pana paṭisandhikkhaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkotīti ?
Kammavegakkhittatāya
V0.355 ceva appatiṭṭhitavatthutāya ca dubbalattā .Tañhi tadā kammavegakkhittaṃ apurejātavatthukattā ca appatiṭṭhitavatthukanti dubbalaṃ hoti .
Tasmā papāte patitamatto puriso kiñci sippaṃ kātuṃ viya rūpaṃ janetuṃ na sakkoti ;
kammajarūpameva panassa cittasamuṭṭhānarūpaṭṭhāne tiṭṭhati .
Tañca kammajarūpasseva bījaṭṭhāne tiṭṭhati .
Kammaṃ panassa khettasadisaṃ , kilesā
M0.356 āpasadisā .Tasmā santepi khette āpe ca paṭhamuppattiyaṃ bījānubhāvena rukkhuppatti viya paṭisandhikkhaṇe cittānubhāvena rūpakāyassa uppatti .
Bīje pana vigatepi pathavīāpānubhāvena rukkhassa uparūpari pavatti viya ;
vinā cittena kammatova kaṭattārūpānaṃ pavatti hotīti veditabbā .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bījaṃ taṇhā sneho ’’ ti ( a . ni .3.77).
Ayañca panattho okāsavaseneva gahetabbo .
Tayo hi okāsā – nāmokāso , rūpokāso , nāmarūpokāsoti .
Tattha arūpabhavo nāmokāso nāma .
Tatra hi hadayavatthumattampi rūpapaccayaṃ vinā arūpadhammāva uppajjanti .
Asaññabhavo rūpokāso nāma .
Tatra hi paṭisandhicittamattampi arūpapaccayaṃ vinā rūpadhammāva uppajjanti .
Pañcavokārabhavo nāmarūpokāso nāma .
Tatra hi vatthurūpamattampi vinā paṭisandhiyaṃ arūpadhammā , paṭisandhicittañca vinā kammajāpi rūpadhammā nuppajjanti .
Yuganaddhāva rūpārūpānaṃ uppatti .
Yathā hi sassāmike sarājake gehe sadvārapālake rājāṇattiṃ vinā paṭhamappaveso nāma natthi , aparabhāge pana vināpi āṇattiṃ purimāṇattiānubhāveneva hoti , evameva pañcavokāre paṭisandhiviññāṇarājassa sahajātādipaccayataṃ vinā rūpassa paṭisandhivasena paṭhamuppatti nāma natthi .
Aparabhāge pana vināpi paṭisandhiviññāṇassa sahajātādipaccayānubhāvaṃ purimānubhāvavasena laddhappavesassa kammato pavatti hoti .
Asaññabhavo pana yasmā arūpokāso na hoti , tasmā tattha vināva arūpapaccayā asaññokāsattā rūpaṃ pavattati , assāmike suññagehe attano gehe ca purisassa paveso viya .
Arūpabhavopi yasmā rūpokāso na hoti , tasmā tattha vināva rūpapaccayā aññokāsattā arūpadhammā pavattanti .
Pañcavokārabhavo pana rūpārūpokāsoti natthettha arūpapaccayaṃ vinā paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppattīti .
Iti ayaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ paccayo hoti , na pavatteti .
Nanu ‘‘ hetū sahajātānaṃ hetupaccayena paccayoti vutte sabbopi ayamattho gahito hoti , atha
V0.356 kasmā ‘‘ hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānan ’’ ti idaṃ gahitanti ?Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato .
Evañhi sati yāni pavattiyaṃ hetunā
M0.357 saha ekakkhaṇe kaṭattārūpāni ceva utuāhārasamuṭṭhānāni ca jāyanti , tesampi hetū hetupaccayoti āpajjeyya , na ca so tesaṃ paccayo .Tasmā tesaṃ paccayabhāvassa paṭibāhanatthametaṃ gahitanti veditabbaṃ .
Idāni ‘‘ nānappakārabhedato paccayuppannato ’’ ti imesaṃ padānaṃ vasenettha viññātabbo vinicchayo .
Tesu nānappakārabhedatoti ayañhi hetu nāma jātito kusalākusalavipākakiriyabhedato catubbidho .
Tattha kusalahetu bhūmantarato kāmāvacarādibhedena catubbidho , akusalahetu kāmāvacarova vipākahetu kāmāvacarādibhedena catubbidho , kiriyahetu kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho .
Tattha kāmāvacarakusalahetu nāmato alobhādivasena tividho .
Rūpāvacarādikusalahetūsupi eseva nayo .
Akusalahetu lobhādivasena tividho .
Vipākakiriyahetū pana alobhādivasena tayo tayo honti .
Taṃtaṃcittasampayogavasena pana tesaṃ tesaṃ hetūnaṃ nānappakārabhedoyevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo .
Paccayuppannatoti iminā paccayena ime dhammā uppajjanti , imesaṃ nāma dhammānaṃ ayaṃ paccayoti evampi viññātabbo vinicchayoti attho .
Tattha imasmiṃ tāva hetupaccaye kāmāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesu attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo hoti , arūpabhave sampayuttadhammānaṃyeva .
Rūpāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesuyeva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo .
Arūpāvacarakusalahetu kāmāvacarakusalahetusadisova .
Tathā apariyāpannakusalahetu , tathā akusalahetu .
Kāmāvacaravipākahetu pana kāmabhavasmiṃyeva attanā sampayuttadhammānaṃ , paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , pavatte cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo .
Rūpāvacaravipākahetu rūpabhave vuttappakārānaññeva hetupaccayo .
Arūpāvacaravipākahetu arūpabhave sampayuttakānaññeva hetupaccayo .
Apariyāpannavipākahetu kāmabhavarūpabhavesu sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca arūpabhave arūpadhammānaññeva hetupaccayo .
Kiriyahetūsu pana tebhūmakesupi
M0.358 kusalahetusadisova paccayoti .Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti .
Hetupaccayaniddesavaṇṇanā .