3. Tatiyavaggo
1. Balakathāvaṇṇanā
354. Niddesatoti
M0.107 ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso ’’ tiādinā niddiṭṭhappakārato .So pana yasmā vitthāro hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ vitthārato ’’ ti .
Sabbaṃ kilesāvaraṇādiṃ , tameva paccekaṃ pavattiākārabhedato sabbākāraṃ .
‘‘ Sabban ’’ ti hi idaṃ sarūpato gahaṇaṃ ,‘‘ sabbākārato ’’ ti pavattiākārabhedato .
Bhagavā hi dhamme jānanto tesaṃ ākārabhede anavasesetvāva jānāti .
Yathāha ‘‘ sabbe dhammā sabbākārato buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5).
Uddesatoti ekadesato .
Ekadeso ca vitthāro na hotīti āha ‘‘ saṅkhepato ’’ ti .
Yathā jānantīti sambandho .
Uddesamattenapīti diṭṭhigatayathābhūtañāṇādippabhedānaṃ āsayādīnaṃ uddesamattenapi .
Tenāha ‘‘ indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanamattaṃ sandhāyā ’’ ti .
Therenāti anuruddhattherena .
Evamevāti uddesato ṭhānādimattajānanākāreneva .
Svāyamattho sakavādināpi icchitoyevāti āha ‘‘ kathamayaṃ codetabbo siyā ’’ ti .
356. Sesesūti indriyaparopariyattañāṇato sesesu .
Paṭikkhepoti asādhāraṇatāpaṭikkhepo .
Nanu ca sesānaṃ asādhāraṇatāpi atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ ṭhānā … pe … adhippāyo ’’ ti .
Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ariyantikathāvaṇṇanā
357. Saṅkhāre
V0.107 sandhāya paṭijānantassāti diṭṭhiyā parikappitena sattena suññe saṅkhāre sandhāya ‘‘ suññatañca manasi karotī ’’ ti pucchāya ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānantassa .Dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjati ṭhānāṭhānabhūte saṅkhāre vuttanayena suññataṃ manasi karontassāti adhippāyo .
Yathāvuttanayenāti ‘‘ diṭṭhiyā parikappitena sattena suññā
M0.108 pañcakkhandhā ’’ ti pakārena nayena .Atha vā yathāvuttanayenāti ‘‘ ṭhānāṭhānamanasikāro saṅkhārārammaṇo , suññatāmanasikāro nibbānārammaṇo ’’ ti evaṃ vuttanayena .
‘‘ Saṅkhāre sandhāya paṭijānantassā ’’ ti vuttattā ‘‘ dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjatī ’’ ti āha .
Sattasuññatāya suññattepi saṅkhārānaṃ aññova ṭhānāṭhānamanasikāro , añño suññatāmanasikāroti yujjateva dvinnaṃ phassānaṃ samodhānāpatticodanā , saṅkhāre sandhāya paṭijānantassa pana kathaṃ ariyabhāvasiddhi ṭhānāṭhānañāṇādīnanti vicāretabbaṃ .
Kiṃ vā etāya yutticintāya .
Ummattakapacchisadiso hi paravādivādo .
Aññesupi ṭhānesu īdisesu eseva nayo .
Āropetvāti itthipurisādiākāraṃ , sattākārameva vā asantaṃ rūpādiupādāne āropetvā .
Abhūtāropanañhettha paṇidahananti adhippetaṃ .
Tenāha ‘‘ parikappanavasenā ’’ ti .
Soti yathāvutto paṇidhi .
Ekasmimpi khandhe .
Ariyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā
366. Maggakkhaṇe cittaṃ ekadesena vimuttaṃ ekadesena avimuttanti ayaṃ ‘‘ vimuttaṃ vimuccamānan ’’ ti laddhiyā doso .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ ekadesaṃ vimuttaṃ , ekadesaṃ avimuttan ’’ ti .
Aṭṭhakathāyañca ‘‘ tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena vimuccamānantissa laddhī ’’ ti dassitovāyamattho .
Vippakataniddeseti vimuccanakiriyāya apariyositatāniddese .
Yaṃ sandhāyāha ‘‘ vimuttaṃ vimuccamānanti vippakatabhāvena vuttattā ’’ ti .
Tenāti paravādinā .
Vimucca … pe … vuttaṃ vimuccamānassa vimuttabhāvābhāvato , vimuttabhedena pana tathā vuttanti adhippāyo .
Sati ca
V0.108 dose vippakataniddeseti ānetvā yojetabbaṃ .Ekadeso visesanaṃ hoti nippadesavimuttiyā avicchinnato .
Phalacittenāti paṭhamaphalacittena uppannena .
Vimuccamānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā
368. Pahīnā
M0.109 nāma bhaveyyuṃ , na pahiyyamānāti adhippāyo .Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā
371. Lokuttarānaṃyeva saddhādīnaṃ indriyabhāvo , na lokiyānanti paravādino adhippāyavasenāha ‘‘ appaṭiladdhindriyattā ’’ tiādi .
Tattha niyyānikāni bhāventoti yathā niyyānikā honti , evaṃ uppādento brūhento vā .
Indriyabhāvaṃ pana pattesu tesu puna bhāvanākiccaṃ natthīti tassa adhippāyoti dassento āha ‘‘ na pana indriyāni bhāvento ’’ ti .
Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā
373. Visinoti visesena bandhati visayīnaṃ attapaṭibandhaṃ karotīti visayo , ārammaṇaṃ
V0.109 , anubhavati etenāti ānubhāvo , sāmatthiyaṃ , balanti attho , gocarakaraṇaṃ gocaro , visaye ānubhāvagocarā visaya … pe … carāti .Tehi yathā visiṭṭhaṃ visesaṃ hoti , tathā paccayabhūtena jhānadhammena āhitabalaṃ katabalādhānaṃ .
Visayaggahaṇañcettha ānubhāvagocarakaraṇānaṃ pavattiṭṭhānadassanaṃ yatthassa tehi upatthaddhattā balādhānaṃ pākaṭaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ yādise visaye ’’ tiādi .
Balādhānañca uttarimanussadhammato mahaggatadhammavisesato uppannehi paṇītehi cittajarūpehi visesāpatti .
Yaṃ nissāya parāvuttīti eke vadanti .
Purimaṃ maṃsacakkhumattamevāti yathāvuttabalādhānato purimaṃ maṃsacakkhumattameva .
Vadanto saṅgahakāro .
Visayaggahaṇaṃ pāḷiyaṃ kataṃ .
Na visayavisesadassanatthan ti na visayassa visesadassanatthaṃ .
Yato ubhinnampi rūpāyatanameva visayoti visayassa sadisataṃ avisesaṃ āha , sadisassa vā visesaṃ dīpetīti yojanā .
Dhammupatthaddha
M0.110 … pe … adhippāyo , aññathā laddhiyeva na siyāti bhāvo .Maggoti upāyo , kāraṇanti attho .
Pakaticakkhumato eva hi dibbacakkhu uppajjati .
Kasmā ?
Kasiṇālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhuñāṇassa uppādanaṃ , so ca kasiṇamaṇḍale uggahanimittena vinā natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ maṃsacakkhupaccayatādassanatthameva vuttan ’’ ti .
Tenāti ‘‘ maggo ’’ ti vacanena .
Rūpāvacarajjhānapaccayenāti rūpāvacarajjhānena paccayabhūtena uppannāni rūpāvacarajjhānacittasamuṭṭhitāni .
Jhānakammasamuṭṭhitesu vattabbameva natthi .
Tassa hesā laddhi .
374. Yena dibbacakkhuno paññācakkhubhāvassa icchanena paṭijānanena .
Tīṇi cakkhūni maṃsadibbapaññācakkhūni cakkhuntarabhāvaṃ vadato bhaveyyuṃ , tasmā taṃ na icchatīti attho .
Dibbacakkhukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā
377. Dibbacakkhupādakattā ‘‘ yathākammūpagatañāṇassa upanissaye dibbacakkhumhī ’’ ti vuttaṃ , na yathākammūpagatajānanakiccake dibbacakkhumhi tassa taṃkiccakatābhāvato .
Yato yaṃ anaññaṃ , tampi
V0.110 tato anaññamevāti āha ‘‘ iminā … pe … bhavitabban ’’ ti .Tattha atthantarabhāvaṃ nivāretīti dibbacakkhuñāṇassa pakkhikattā yathākammūpagatañāṇassa tato atthantarabhāvaṃ nivāreti .
Tassa hi taṃ paribhaṇḍañāṇaṃ .
Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇato atthantarabhāvaṃ na nivāreti atappakkhikattāti adhippāyo .
Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇakiccatā paravādinā icchitā , na yathākammūpagatañāṇassa dibbacakkhukiccatāti tamatthaṃ ‘‘ yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhun ’’ ti ettha yojetvā dassento ‘‘ eva-saddo cā ’’ tiādimāha .
Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Saṃvarakathāvaṇṇanā
379. Āṭānāṭiyasutte
M0.111 ‘‘ santi , bhikkhave , yakkhā yebhuyyena pāṇātipātā appaṭiviratā ’’ ti ( dī . ni .3.276,286) āgatattā cātumahārājikānaṃ saṃvarāsaṃvarasabbhāvo avivādasiddho .Yattha pana vivādo , tameva dassentena tāvatiṃsādayo gahitāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ cātumahārājikānan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ satīti yadi tāvatiṃsesu saṃvarāsaṃvaro natthi , evaṃ sante .
Surāpānan ti etthāpi ‘‘ suyyatī ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Kathaṃ suyyatīti ?
Vuttañhetaṃ kumbhajātake –
‘‘ Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā ,
Tidivā cutā sassatiyā samāyā ;
Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ ,
Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā ’’ ti .( jā .1.16.58);
Tattha pubbadevā nāma asurā .
Te hi tāvatiṃsānaṃ uppattito pubbadevāti paññāyiṃsu .
Pamattāti surāpānena pamādaṃ āpannā .
Tidivāti manussacātumahārājikaloke upādāya tatiyalokabhūtā devaṭṭhānā , nāmameva vā etaṃ tassa devaṭṭhānassa .
Sassatiyāti kevalaṃ dīghāyukataṃ
V0.111 sandhāya vadati .Samāyā saha attano asuramāyāya , asuramantehi saddhiṃ cutāti attho .
Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ ‘‘ āgantukadevaputtā āgatāti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu .
Sakko sakaparisāya saññamadāsī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ tesaṃ surāpānaṃ asaṃvaro na hotīti vattabbaṃ hotī ’’ ti .
Ettha ca tāvatiṃsānaṃ pātubhāvato paṭṭhāya surāpānampi tattha nāhosi , pageva pāṇātipātādayoti viramitabbābhāvato eva tāvatiṃsato paṭṭhāya upari devalokesu samādānasampattavirativasena puretabbā saṃvarā na santi , lokuttarā pana santiyeva .
Tathā tehi pahātabbā asaṃvarā .
Na hi appahīnānusayānaṃ maggavajjhā kilesā na santīti .
Saṃvarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .