Mahāvaggo
1. Puggalakathā
1. Suddhasaccikaṭṭho
1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
1. Sambarādīhi
M0.60V0.58 pakappitavijjā , tathābhisaṅkhatāni osadhāni ca ‘‘ māyā ’’ ti vuccanti , idha pana māyāya āhitavisesā abhūtaññeyyākārā adhippetāti dassento ‘‘ māyāya amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā māyāti vuttā ’’ ti āha .Saccaññeva saccikaṃ , so eva attho aviparītassa ñāṇassa visayabhāvaṭṭhenāti saccikaṭṭho .
Tenāha ‘‘ bhūtaṭṭho ’’ ti .
Aviparītabhāvato eva paramo padhāno atthoti paramattho , ñāṇassa paccakkhabhūto dhammānaṃ aniddisitabbasabhāvo .
Tena vuttaṃ ‘‘ uttamattho ’’ ti .
Atthīti vacanasāmaññenāti ‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ tiādīsu ( a . ni .4.96; kathā .22)‘‘ atthī ’’ ti pavattavacanasāmaññena .
Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chalanti vadanti .
Patiṭṭhaṃ pacchindantoti hetuṃ dūsento , ahetuṃ karontoti attho .
Hetu hi paṭiññāya patiṭṭhāpanato patiṭṭhā , taṃ pana hetuṃ atthamattato dassento ‘‘ yadi saccikaṭṭhenā ’’ tiādimāha .
Payogato pana dūsanena saddhiṃ parato āvi bhavissati .
Okāsaṃ adadamānoti yathānurūpaṃ yuttiṃ vattuṃ avasaraṃ adento .
Atha vā patiṭṭhaṃ pacchindanto , paṭiññaṃ eva parivattentoti attho .
Upalabbhati puggaloti hi sakavādiṃ uddissa paravādino paṭiññāva
V0.59 na yuttā appasiddhattā visesitabbassa .Tenevāha ‘‘ anupalabbhaneyyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattento ’’ ti .
Rūpañca upalabbhati … pe … dassetīti etena paravādinā adhippetahetuno viparītatthasādhakattaṃ dasseti .
Upalabbhamānaṃ nāma hotīti ākārato taṃākāravantānaṃ anaññattāti adhippāyo .
Aññathāti ākāra , ākāravantānaṃ bhede .
Etissāti ‘‘ tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā ’’ ti evaṃ
M0.61 vuttāya dutiyapucchāya .Esa visesoti yo yathāvutto dvinnaṃ pucchānaṃ visayassa sabhāvākārabhedo , esa dvinnaṃ pucchānaṃ viseso .
Sabhāvadhammānaṃ sāmaññalakkhaṇena abhinnānampi salakkhaṇato bhedoyevāti aññadhammassa aññenākārena na kadācipi upalabbho bhaveyya .
Yadi siyā , aññattameva na siyāti ruppanādisapaccayādiākārena anupalabbhamānopi puggalo attano bhūtasabhāvaṭṭhena upalabbhatevāti vadantaṃ paravādinaṃ pati ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādi codanā anokāsāti dassento āha ‘‘ yathā pana … pe … niggaho ca na kātabbo ’’ ti .
Tattha niggahoti ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ ti evaṃ vuttaniggaho , parājayāropanena paravādino niggaṇhananti attho .
Svāyaṃ pana yasmā tassa vādāparādhahetuko , tasmā taṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ dosāparādhapariyāyehi vibhāvito .
Avajānanañhettha niggahaṭṭhānaṃ .
Tathā hi paṭiññāhāni , paṭiññāntaraṃ , paṭiññāvirodho , paṭiññāsaññāso , hetvantaraṃ , atthantaraṃ , niratthakaṃ , aviññātatthaṃ , asambandhatthaṃ , appattakālaṃ , ūnaṃ , adhikaṃ , punaruttaṃ , ananubhāsanaṃ , aviññātaṃ , appaṭibhā , vikkhepo , matānuññā , anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ , ananuyuñjitabbassa anuyogo , apasiddhantaraṃ , hetvābhāsā cāti dvāvīsati niggahaṭṭhānāni ñāyavādino vadanti .
Tattha visadisūdāharaṇadhammānujānanaṃ paṭhamudāharaṇe paṭiññāhāni .
Paṭiññātatthapaṭisedhe tadaññatthaniddeso paṭiññāntaraṃ .
Paṭiññāviruddhahetukittanaṃ paṭiññāvirodho .
Paṭiññātatthāpanayanaṃ paṭiññāsaññāso .
Avisesavutte hetumhi paṭisiddhe visesahetukathanaṃ hetvantaraṃ .
Adhikatatthānupayogiatthakathanaṃ atthantaraṃ .
Mātikāpāṭho viya atthahīnaṃ niratthakaṃ .
Tikkhattuṃ vuttampi sakkhipaṭivādīhi aviditaṃ aviññātatthaṃ .
Pubbāparavasena sambandharahitaṃ asambandhatthaṃ .
Avayavavipallāsavacanaṃ appattakālaṃ .
Avayavavikalaṃ ūnaṃ .
Adhikahetūdāharaṇaṃ adhikaṃ .
Ṭhapetvā
V0.60 anuvādaṃ saddatthānaṃ punappunaṃ vacanaṃ atthāpannavacanañca punaruttaṃ .Parisāya viditassa tīhi vuttassa apaccudāhāro ananubhāsanaṃ .
Yaṃ vādinā
M0.62 vuttaṃ parisāya viññātaṃ paṭivādinā duviññātaṃ , taṃ aviññātaṃ .Taṃvādinā vattabbe vutte paravādino paṭivacanassa anupaṭṭhānaṃ appaṭibhā .
Kiccantarappasaṅgena kathāvicchindanaṃ vikkhepo .
Attano dosānujānanena parapakkhassa dosappasañjanaṃ paramatānujānanaṃ matānuññā .
Niggahappattassa niggaṇhanaṃ anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ .
Sampattaniggahassa aniggahaṭṭhāne ca niggaṇhanaṃ anuyuñjitabbassa anuyogo .
Ekaṃ siddhantamanujānitvā aniyamato tadaññasiddhantakathāppasañjanaṃ apasiddhantaraṃ .
Asiddhā anekantikā viruddhā ca hetvābhāsā , hetupatirūpakāti attho .
Tesañca kathanaṃ niggahaṭṭhānanti .
Imesu dvāvīsatiyā niggahaṭṭhānesu idaṃ paṭiññāya apanayanato sayameva paccakkhānato paṭiññāsaññāso nāma niggahaṭṭhānaṃ .
Tenevāha ‘‘ avajānaneneva niggahaṃ dassetī ’’ ti .
Asiddhattāti etena paccakkhato anumānato ca puggalassa anupalabbhamāha .
Na hi so paccakkhato upalabbhati .
Yadi upalabbheyya , vivādo eva na siyā , anumānampi tādisaṃ natthi , yena puggalaṃ anumineyyuṃ .
Tathā hi taṃ sāsaniko puggalavādī vadeyya ‘‘ puggalo upalabbhati , atthi puggalo ’’ ti bhagavatā vuttattā rūpavedanādi viya .
Yañhi bhagavatā ‘‘ atthī ’’ ti yadi vuttaṃ , taṃ paramatthato atthi yathā taṃ rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ .
Yaṃ pana paramatthato natthi , na taṃ bhagavatā ‘‘ atthī ’’ ti vuttaṃ yathā taṃ pakativādiādīnaṃ pakatiādīti , taṃ micchā .
Ettha hi yadi vohārato puggalassa atthibhāvo adhippeto , siddhaṃ sādhanaṃ , atha paramatthato , asiddho hetu tathā avuttattā .
Viruddho ca tassa aniccasaṅkhatapaṭiccasamuppannādibhāvāsādhanato rūpavedanādīsu tathā diṭṭhattātiādinā tassa ahetukabhāvasseva pākaṭabhāvato .
Yaṃ pana bāhirakā puthu aññatitthiyā vadanti .
Attheva ca paramatthato attā ñāṇābhidhānassa pavattiyā nimittabhāvato rūpādi viya .
Atha vā attātirittapadatthantaro rūpakkhandho khandhasabhāvattā yathā taṃ itarakkhandhā .
Yañhettha padatthantaraṃ , so puggaloti adhippāyo .
Ettha
M0.63 ca purimassa hetuno paññattiyā anekantikatā asiddhatā ca .Na hi asato sakavādinaṃ
V0.61 pati paramatthato ñāṇābhidhānappavattiyā nimittabhāvo sijjhati .Vohārato ce , tadasiddhasādhanatā rūpādisabhāvavinimuttarūpopi puggalo na hotīti evamādiviruddhatthatā .
Pacchimassa pana hetuno sādhetabbatthasāmaññapariggahe siddhasādhanatā , rūpakkhandhato padatthantarato paramatthantarabhūtavedanādisambhavassa icchitattā ca .
Tabbisesapariggahe ca sakavādinaṃ pati udāharaṇābhāvo paraparikappitajīvapadatthavirahato .
Itarakkhandhānaṃ vedanādivinimuttaubhayasiddhajīvapadatthasahitopi rūpakkhandho na hoti itarakkhandhā viyāti viruddhatthatā ca .
Yaṃ pana kāṇādā ‘‘ sukhādīnaṃ nissayabhāvato ’’ ti anumānaṃ vadanti , te idaṃ vattabbā – kiṃ sukhādīnaṃ attani paṭibaddhaṃ yato sukhādinissayatāya attā anumīyati .
Yadi uppādo , evaṃ sante sabbepi sukhādayo ekato eva bhaveyyuṃ kāraṇassa sannihitabhāvato aññanirapekkhato ca .
Atha aññampi kiñci indriyādikāraṇantaramapekkhitabbaṃ , tadeva hotu kāraṇaṃ , kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ .
Atha pana tesaṃ attādhīnā vuttīti vadeyyuṃ , evampi na sijjhati udāharaṇābhāvato .
Na hi rūpādivinimutto tādiso koci sabhāvadhammo sukhādisannissayabhūto atthi , yato attano attatthasiddhiyā udāharaṇaṃ apadiseyyuṃ .
Iminā nayena asamāsapadābhidheyyattātiādīnampi ayuttattā nivāretabbā .
Tathā ‘‘ aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā ’’ ti iminā ca pakatiaṇuādīnampi bāhiraparikappitānaṃ asiddhatā vuttāvāti veditabbā .
Kathaṃ pana tesaṃ asiddhīti ?
Pamāṇena anupalabbhanato .
Na hi paccakkhato pakati siddhā kapilassapi isino tassa apaccakkhabhāvassa kāpilehi anuññāyamānattā .
Yaṃ pana ‘‘ atthi padhānaṃ bhedānaṃ anvayadassanato sakalakalāpamattaṃ viyā ’’ ti te anumānaṃ vadanti .
Iminā hi bhedānaṃ satvādīnaṃ vijjamānapadhānatā paṭiññātā .
Ettha ca vuccate – sakalādīnaṃ padhānaṃ tabbibhāgehi kiṃ aññattaṃ , udāhu anaññanti , kiñcettha yadi aññattaṃ , sabbo loko padhānamayoti samayavirodho siyā , saṇṭhānabhedena aññattha paṭijānanato
M0.64 na dosoti ce ?Taṃ na , valayakaṭakādisaṇṭhānabhedepi kanakābhedadassanato .
Na hi saṇṭhānaṃ vatthubhedanimittaṃ tassa anupādānattā .
Yaṃ yassa bhedanimittaṃ , na taṃ tassa anupādānaṃ yathā suvaṇṇamattikādighaṭādīnaṃ suvaṇṇaghaṭo mattikāghaṭo koseyyapaṭo kappāsapaṭoti ca sādhetabbadhammarahitañca udāharaṇaṃ .
Na hi padhānekakāraṇapubbakattaṃ sakalādīnaṃ pakativādino
V0.62 siddhaṃ , nāpi kāpilānaṃ kathañci aññattānujānanato .Anaññatte pana udāharaṇābhāvo .
Na hi tadeva sādhetabbaṃ tadeva ca udāharaṇaṃ yuttaṃ , anvayadassanampi asiddhaṃ .
Na hi tadeva tena anvitaṃ yujjati .
Padhānena anvayadassanampi asiddhaṃ paravādinoti guṇassa padhānassa ananujānanato .
Atha yaṃ kiñci kāraṇaṃ padhānaṃ ‘‘ padhīyati ettha phalan ’’ ti , evampi asiddhameva kāraṇe phalassa atthibhāvānanujānanato , hetuno ca asiddhanissayatāparābhimatabhedānanujānanato .
Atha visesena kāraṇāyattavuttitā phalassa sādhīyati , na kiñci viruddhaṃ dhammānaṃ yathāsakaṃ paccayena paṭiccasamuppattiyā icchitattāti .
Apica pakativādino ‘‘ satvarajatamasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ samabhāvo pakati , sā ca niccā satvādivisamasabhāvato aniccato mahatādivikārato anaññā ’’ ti paṭijānanti .
Sā tesaṃ vuttappakārā pakati na sijjhati tato viruddhasabhāvato vikārato anaññattā .
Na hi assassa visāṇaṃ dīghaṃ , tañca rassato govisāṇato anaññanti vuccamānaṃ sijjhati .
Kiñca bhiyyo ?
Tiṇṇaṃ ekabhāvābhāvato .
Satvādiguṇattayato hi pakatiyā anaññattaṃ icchantānaṃ tesaṃ satvādīnampi pakatiyā anaññattaṃ āpajjati , na ca yuttaṃ tiṇṇaṃ ekabhāvoti .
Evampi pakati na sijjhati .
Kathaṃ ?
Anekadosāpattito .
Yadi hi byattasabhāvato vikārato abyattasabhāvā pakati anaññā , evaṃ sante hetumantatā aniccatā abyāpitā sakiriyatā anekatā nissitatā liṅgatā sāvayavatā paratantratāti evamādayo aneke dosā pakatiyā āpajjanti , na jātivikārato anaññā paṭijānitabbā .
Tathā ca sati samayavirodhoti kappanāmattaṃ pakatīti asiddhā sāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Pakatiyā
M0.65 ca asiddhāya taṃnimittakabhāvena vuccamānā mahatādayopi asiddhā eva .Yathā ca pakati mahatādayo ca , evaṃ issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchādayopi .
Etesu hi issaro tāva na sijjhati upakārassa adassanato .
Sattānañhi jātiyaṃ mātāpitūnaṃ bījakhettabhāvena kammassa hīnatādivibhāgakaraṇena , tato parañca utuāhārānaṃ brūhanupatthambhanena , indriyānaṃ dassanādikiccasādhanena upakāro dissati , na , evamissarassa .
Hīnatādivibhāgakaraṇamissarassāti ce ?
Taṃ na , asiddhattā .
Yathāvutto upakāraviseso issaranimmito , na kammunāti sādhanīyametaṃ .
Itaratrāpi samānametanti ce ?
Na , kammato phalaniyamasiddhattā
V0.63 .Sati hi katūpacite kammasmiṃ tattha yaṃ akusalaṃ , tato hīnatā , yaṃ kusalaṃ , tato paṇītatāti siddhametaṃ .
Issaravādināpi hi na sakkā kammaṃ paṭikkhipituṃ .
Apicetassa lokavicittassa issaranimmānabhāve bahū dosā sambhavanti .
Kathaṃ ?
Yadi sabbamidaṃ lokavicittaṃ issaranimmitaṃ , saheva vacanena pavattitabbaṃ , na kamena .
Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ kamena uppatti yuttā , kāraṇantarāpekkhāya issarassa sāmatthiyahāni .
Cakkhādīnaṃ cakkhuviññāṇādīsu kāraṇabhāvo na yutto .
Karotīti hi kāraṇanti .
Issaro eva ca kārakoti sabbakāraṇānaṃ kāraṇabhāvahāni .
Yehi puthuvisesehi issaro pasīdeyya , tesañca sayaṃkāratā āpajjati , tathā sabbesaṃ hetukānaṃ kāraṇabhāvo .
Yañjetaṃ nimmānaṃ , tañcassa attadatthaṃ vā siyā , paratthaṃ vā siyā .
Attadatthatāyaṃ attano issarabhāvahāni akatakiccatāya isitāvasitābhāvato .
Tena vā nimmitena yaṃ attano kātabbaṃ , taṃ kasmā sayameva na karoti .
Paratthatāyaṃ pana paro nāmettha loko evāti kimatthiyaṃ tassa nirayādirogādivisādinimmānaṃ .
Yā cassa issaratā , sā sayaṃkatā vā siyā paraṃkatā vā ahetukā vā .
Tattha sayaṃkatā ce , tato pubbe anissarabhāvāpatti .
Paraṃkatā ce , pacchāpi anissarabhāvāpatti sauttaratā ca siyā .
Ahetukā ce , na kassaci anissaratāti evamissarassapi asiddhi veditabbā .
Yathā ca issaro , evaṃ pajāpati puriso ca .
Nāmamattameva hettha viseso .
Tehi vādīhi pakappitaṃ yadidaṃ ‘‘ pajāpati puriso ’’ ti .
Taṃnimittakaṃ
M0.66 pana lokappavattiṃ icchantānaṃ pajāpativāde purisavāde ca issaravāde viya dosā asiddhi ca vidhātabbā .Yathā cete issarādayo , evaṃ kālopi asiddho lakkhaṇābhāvato .
Paramatthato hi vijjamānānaṃ dhammānaṃ sabhāvasaṅkhātaṃ lakkhaṇaṃ upalabbhati .
Yathā pathaviyā kathinatā , na evaṃ kālassa , tasmā natthi paramatthato kāloti .
Kālavādī panāha ‘‘ vattanālakkhaṇo kālo ’’ ti .
So vattabbo ‘‘ kā panāyaṃ vattanā ’’ ti .
So āha ‘‘ samayamuhuttādīnaṃ pavattī ’’ ti .
Tampi na , rūpādīhi atthantarabhāvena aniddhāritattā .
Paramatthato hi aniddhāritasabhāvassa vattanālakkhaṇatāyaṃ sasavisāṇādīnampi taṃlakkhaṇatā āpajjeyya .
Yaṃ pana vadanti kāṇādā ‘‘ aparasmiṃ aparaṃ yugapadi ciraṃ khippamiti kālaliṅgānīti liṅgasabbhāvato
V0.64 atthi kālo ’’ ti , taṃ ayuttaṃ liṅgino anupalabbhamānattā .Siddhasambandhesu hi liṅgesu liṅgamattaggahaṇena liṅgini avabodho bhaveyya .
Na ca kenaci aviparītacetasā tena liṅgena saha kadāci kālasaṅkhāto liṅgī gahitapubboti .
Ato na yuttaṃ ‘‘ liṅgasabbhāvato atthi kālo ’’ ti .
‘‘ Aparasmiṃ aparan ’’ tiādikassa visesassa nimittabhāvato yuttanti ce ?
Na , paṭhamajātatādinimittakattā tassa .
Na ca paṭhamajātatādi nāma koci dhammo atthi aññatra samaññāmattatoti nattheva paramatthato kālo .
Kiñca bhiyyo , bahūnaṃ ekabhāvāpattito .
Atītādivibhāgena hi lokasamaññāvasena bahū kālabhedā .
Tvañcetaṃ ekaṃ vadasīti bahūnaṃ ekabhāvābhāvato nattheva paramatthato kālo .
Tathā ekassa anekabhāvāpattito .
Yo hi ayaṃ ajja vattamānakālo , so hiyyo anāgato ahosi , sve atīto bhavissati .
Hiyyo ca vattamāno ajja atīto ahosi , tathā sve vattamānopi aparajja .
Na cekasabhāvassa anekasabhāvatā yuttāti asiddho paramatthato kālo .
Dhammappavattiṃ pana upādāya kappanāmattasiddhāya lokasamaññāya atītādivibhāgato voharīyatīti vohāramattakoti daṭṭhabbo .
Sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā .
Kiṃ kāraṇā ?
Lakkhaṇābhāvā .
Na hi sabhāvato niyatiyadicchā sambhavati .
Aññathā evaṃvidho koci
M0.67 bhāvo atthi ce , tesaṃ sabhāvasaṅkhātena lakkhaṇena bhavitabbaṃ , patiṭṭhāpakahetunā ca na catthi .Kevalaṃ panete vādā vimaddiyamānā ahetuvāde eva tiṭṭhanti , na cāhetukaṃ lokavicittaṃ visesābhāvappasaṅgato .
Ahetukabhāve hi pavattiyā yvāyaṃ narasuranirayatiracchānādīsu indriyādīnaṃ viseso , tassa abhāvo āpajjati , na cāyaṃ paṇḍitehi icchito .
Kiñca ?
Diṭṭhabhāvato .
Diṭṭhā hi cakkhādito cakkhuviññāṇādīnaṃ bījādito aṅkurādīnaṃ pavatti , tasmāpi hetutovāyaṃ pavatti .
Tathā pure pacchā ca abhāvato .
Yato yato hi paccayasāmaggito yaṃ yaṃ phalaṃ nibbattati , tato pubbe pacchā ca na tassa nibbatti sambhavati , kiñca bahunā .
Yadi ahetuto pavatti siyā , ahetukā pavattīti imāpi vācā yathāsakapaccayasamavāyato pure pacchā ca bhaveyyuṃ , na ca bhavanti aladdhappaccayattā , majjhe eva ca bhavanti laddhappaccayattā .
Evaṃ sabbepi saṅkhatā dhammāti na sijjhati ahetuvādo .
Tasmiñca asiddhe pavattiyā ahetubhāvo viya ahetupariyāyavisesabhūtā sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā eva hontīti veditabbā .
Yaṃ pana kāṇādā ‘‘ paramāṇavo niccā , tehi dviaṇukādiphalaṃ nibbattati , tañca aniccaṃ
V0.65 , tassa vasenetaṃ lokavicittan ’’ ti vadanti , tampi micchāparikappamattaṃ .Na hi paramāṇavo nāma santi aññatra bhūtasaṅghātā .
So pana aniccova , na ca niccato aniccassa nibbatti yuttā tassa kāraṇabhāvānupapattito tathā adassanato ca .
Yadi ca so kassaci kāraṇabhāvaṃ gaccheyya , anicco eva siyā vikārāpattito .
Na cāyaṃ sambhavo atthi , yaṃ vikāraṃ anāpajjantameva kāraṇaṃ phalaṃ nibbatteyyāti .
Vikārañce āpajjati , kutassa niccatāvakāso , tasmā vuttappakārā paramāṇavo sattā aniccā , aññepi niccādibhāvena bāhirakehi parikappitā asiddhā evāti veditabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā ’’ ti .
Etthāha ‘‘ yadi paramatthato puggalo na upalabbhati , evaṃ pana puggale anupalabbhamāne atha kasmā bhagavā ‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’ ti ( a . ni .4.95; kathā .22),‘ cattārome , bhikkhave , puggalā santo saṃvijjamānā lokasmin ’ ti
M0.68 ( a . ni .4.95; kathā .22) ca tattha tattha puggalassa atthibhāvaṃ pavedesī ’’ ti .Vineyyajjhāsayavasena .
Tathā tathā vinetabbānañhi puggalānaṃ ajjhāsayavasena vineyyadamanakusalo satthā dhammaṃ desento lokasamaññānurūpaṃ tattha tattha puggalaggahaṇaṃ karoti , na paramatthato puggalassa atthibhāvato .
Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti hirottappadīpanatthaṃ , kammassakatādīpanatthaṃ , paccattapurisakāradīpanatthaṃ , ānantariyadīpanatthaṃ , brahmavihāradīpanatthaṃ , pubbenivāsadīpanatthaṃ , dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ , lokasammutiyā appahānatthañcāti .
‘‘ Khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappantī ’’ ti hi vutte mahājano na jānāti , sammohaṃ āpajjati , paṭisattu vā hoti ‘‘ kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappanti nāmā ’’ ti .
‘‘ Itthī hirīyati ottappati , puriso , khattiyo , brāhmaṇo ’’ ti pana vutte jānāti , na sammohaṃ āpajjati , na paṭisattu hoti , tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Khandhā kammassakā , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā kammassakatādīpanatthampi puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā , dhātūhi , āyatanehī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tathā ‘‘ khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti , pitaraṃ , arahantaṃ , ruhiruppādakammaṃ , saṅghabhedakammaṃ karonti , dhātuyo , āyatanānī ’’ ti vuttepi ,‘‘ khandhā mettāyanti
V0.66 , dhātuyo , āyatanānī ’’ ti vuttepi ,‘‘ khandhā pubbenivāsaṃ anussaranti , dhātuyo , āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ ānantariyadīpanatthaṃ brahmavihāradīpanatthaṃ pubbenivāsadīpanatthañca puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti , dhātuyo , āyatanānī ’’ ti vuttepi mahājano na jānāti , sammohaṃ āpajjati , paṭisattu vā hoti ‘‘ kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā ’’ ti .
‘‘ Puggalo paṭiggaṇhātī ’’ ti pana vutte jānāti , na sammohaṃ āpajjati , na paṭisattu hoti , tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
Lokasammutiñca buddhā bhagavanto nappajahanti lokasamaññāya lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti , tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ kathetīti imehi aṭṭhahi
M0.69 kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti , na paramatthato puggalassa atthibhāvatoti veditabbaṃ .Dhammappabhedākārenevāti yathāvuttarūpādidhammappabhedato aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā rūpādidhammappabhedākāreneva puggalassa upaladdhiyā bhavitabbanti attho .
Tena ‘‘ kiṃ tava puggalo upalabbhamāno ruppanākārena upalabbhati , udāhu anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanesu aññatarākārenā ’’ ti dasseti tabbinimuttassa sabhāvadhammassa loke abhāvato .
Avisesavisesehi puggalūpalabbhassa paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anujānanāvajānanapakkhā .
Yadipime dvepi pakkhā anulomapaṭilomanayesu labbhanti , ādito pana paṭhamaṃ ṭhapetvā pavatto paṭhamanayo , itaro dutiyanti imaṃ nesaṃ visesaṃ dassento ‘‘ anujānanā … pe … veditabbo ’’ ti āha .
Yathādhikatāya laddhiyā anulomanato cettha paṭhamo nayo anulomapakkho , tabbilomanato itaro paṭilomapakkhoti vuttoti veditabbanti .
Tena vata reti ettha tenāti kāraṇavacanaṃ .
Yena puggalūpalabbho patiṭṭhapīyati , tena hetunā .
Svāyaṃ hetu sāsanikassa bāhirakassa ca vasena heṭṭhā dassito eva .
Hetupatirūpake cāyaṃ hetusamaññā paramatthassa adhippetattā .
Heṭṭhā ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ ti niggahassa saññāpanamattaṃ kataṃ , taṃ idāni ‘‘ yaṃ tattha vadesī ’’ tiādinā nigamanarūpena micchābhāvadassanena ca vibhāviyamānaṃ pākaṭabhāvakaraṇato āropitaṃ patiṭṭhāpitaṃ hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ āropitattā ’’ ti vuttaṃ .
Ettha
V0.67 ca ‘‘ puggalo upalabbhatī ’’ ti paṭiññāvayavo sarūpeneva dassito .‘‘ Tenā ’’ ti iminā sāmaññato hetāvayavo dassito .
Yvāyaṃ yasmā paṭiññādhammo hutvā sadisapakkhe vijjamāno , visadisapakkhe avijjamānoyeva hetu lakkhaṇūpapanno nāma hoti , na itaro , tasmā yattha so vijjati na vijjati ca , so sadisāsadisabhāvabhinno duvidho diṭṭhantāvayavo .
Yathā rūpādi upalabbhati , tathā puggalo .
Yathā ca sasavisāṇaṃ na upalabbhati , na tathā puggaloti upanayo .
Svāyaṃ ‘‘ vattabbe kho puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti imāya pāḷiyā dīpito , yo aṭṭhakathāyaṃ saddhiṃ hetudāharaṇehi ‘‘ pāpanā ’’ ti vutto .
Nigamanaṃ pāḷiyaṃ sarūpeneva āgataṃ , yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ropanā ’’ ti
M0.70 vuttāti .Evaṃ porāṇena ñāyakkamena sādhanāvayavā niddhāretvā yojetabbā .
Idāni vattanena parapakkhupalakkhite hetudāharaṇe anvayabyatirekadassanavasena niddhāretvā sādhanapayogo yojetabbo .
Kāraṇaṃ vattabban ti kimettha vattabbaṃ .
Hetudāharaṇehiyeva hi saparapakkhānaṃ sādhanaṃ dūsanaṃ vā , na paṭiññāya , tassā sādhetabbādibhāvato .
Taṃ pana dvayaṃ ‘‘ tena vata re ’’ tiādipāḷiyā vibhāvitaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pāpanāropanāsīsena dassitaṃ .
Paṭiññāṭhapanā pana tesaṃ visayadassanaṃ kathāyaṃ taṃmūlatāyāti veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ yaṃ pana vakkhatī ’’ tiādi .
Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ idaṃ anuloma … pe … ekaṃ catukkaṃ veditabban ’’ ti vakkhati .
Tathā cāha ‘‘ yathā pana tatthā ’’ tiādi .
Niggahova visuṃ vutto , na paṭikammanti adhippāyo .
Visuṃ vuttoti ca pāpanāropanāhi asammissaṃ katvā visuṃ aṅgabhāvena vutto , na tadaññataro viya tadantogadhabhāvena vutto , nāpi ṭhapanā viya agaṇanupagabhāvenāti attho .
Ye panāti padakāre sandhāyāha .
Dutiye … pe … āpajjati tattha niggahassa ayathābhūtattā paṭikammassa ca yathābhūtabhāvatoti adhippāyo .
2. Paramatthato puggalaṃ nānujānāti , vohārato pana anujānātīti sakavādimataṃ jānantenapi paravādinā chalavasena vibhāgaṃ akatvā ‘‘ puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti pucchāya katāya sakavādī tattha ayaṃ puggalavādī , imassa laddhi paṭikkhipitabbāti paramatthasaccaṃ sandhāyāha ‘‘ āmantā ’’ ti .
‘‘ Na upalabbhatī ’’ ti hi vuttaṃ hoti .
Puna itaro sammutisaccaṃ sandhāya ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādimāha .
Tassattho – yo lokavohārasiddho saccikaṭṭho , tato eva kenaci apaṭikkhipitabbato paramatthato tato so puggalo
V0.68 nupalabbhatīti .Puna sakavādī pubbe paramatthasaccavasena puggale paṭikkhitte idāni sammutisaccavasenāyaṃ pucchāti mantvā taṃ appaṭikkhipanto ‘‘ na hevaṃ vattabbe ’’ ti āha .
Tenāha ‘‘ attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo ’’ ti
M0.71 .Evamavaṭṭhite ‘‘ yadi paravādinā … pe … nārabhitabbā ’’ ti idaṃ na vattabbaṃ paṭhamapucchāya paramatthasaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā .
‘‘ Atha sakavādinā … pe … āpajjatī ’’ ti idampi na vattabbaṃ dutiyapucchāya sammutisaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā .
Yadi ubhayaṃ adhippetan ti idaṃ yadi paṭhamapucchaṃ sandhāya , tadayuttaṃ tassā paramatthasaccasseva vasena pavattattā .
Atha dutiyapucchaṃ sandhāya , tassā sammutisaccavasena paṭhamatthaṃ vatvā puna missakavasena vattuṃ ‘‘ sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā ’’ ti vuttattā tampi na vattabbameva .
Dvepi saccānīti sammutiparamatthasaccāni .
Tesu paramatthasaccasseva nippariyāyena saccikaṭṭhaparamatthabhāvo , itarassa upacārena .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ māyā marīci … pe … uttamaṭṭho ’’ ti .
Tasmā sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantenapi paramatthasaccavasena anicchanato ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ tiādinā anuyogo yutto .
‘‘ Padhānappadhānesu padhāne kiccasiddhī ’’ ti eteneva ‘‘ na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo ’’ tiādi nivattitañca hoti saccikaṭṭhekadesabhāvasseva asiddhattā .
Nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbāti assa saccikaṭṭhassa paramatthasaccatā paravādinā na anuyuñjitabbā ‘‘ puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti sakavādinopi saccikaṭṭhaparamatthato tassa icchitabbattāti adhippāyo .
Voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatāpi yuttā tassa tena adhippetattā .
Svāyamattho heṭṭhā dassitoyeva .
Vuttanayova dosoti ‘‘ dvepi saccānī ’’ tiādinā anantarameva vuttaṃ sandhāyāha .
Tassa pana adosabhāvo dassitoyeva .
Atha na iti atha na bhūtasabhāvatthena upalabbheyyāti yojanā .
Vattabboti yadettha vattabbaṃ , taṃ ‘‘ yo lokavohārasiddho ’’ tiādinā vuttameva , tasmā ettha ‘‘ paramatthato puggalaṃ nānujānātī ’’ tiādinā adhippāyamagganaṃ daṭṭhabbaṃ .
Anuññeyyametaṃ siyāti etaṃ anupalabbhanaṃ paṭhamapucchāyaṃ viya dutiyapucchāyampi anujānitabbaṃ siyā .
Na vā kiñci vattabban ti atha vā kiñci na vattabbaṃ ṭhapanīyattā pañhassa .
Tathā hissa ṭhapanīyākāraṃ dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Ettha ca kāmaṃ saccadvayākārena
V0.69 puggalo nupalabbhati , sammutiyākārena pana nupalabbhatīti upalabbhanabhāvassa vasena paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo daṭṭhabbo .Anuññātaṃ paṭikkhittañcāti
M0.72 paṭhamapucchāyaṃ anuññātaṃ , dutiyapucchāyaṃ paṭikkhittaṃ .Etaṃ chalavādaṃ nissāyāti etaṃ ekaṃyeva vatthuṃ uddissa anujānanapaṭikkhipanākāraṃ chalavacanaṃ nissāya .
Tvaṃ niggahetabboti yojanā .
Sambhavantassa sāmaññenāti niggahaṭṭhānabhāvena sambhavantassa anulomanayena anujānanapaṭikkhepassa samānabhāvena .
Asambhavantassa kappanan ti paccanīkanayena tassa niggahaṭṭhānabhāvena asambhavantassa tathā kappanaṃ saṃvidhānaṃ chalavādo bhavituṃ arahati .
‘‘ Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chalan ’’ ti vuttovāyamattho .
Tenāti yathāvuttakappanaṃ chalavādoti vuttattā .
Vacanasāmaññamattaṃ kappitaṃ chalaṃ vadati etenāti chalavādo .
Tena vuttaṃ ‘‘ chalavādassa kāraṇattā chalavādo ’’ ti .
Vacanasāmaññamattaṃ atthabhūtaṃ tadatthaṃ chalavādaṃ nissāya .
‘‘ Vicāretabban ’’ ti vuttaṃ , kimettha vicāretabbaṃ .
Yadipi pakkhassa ṭhapanāmūlakaṃ anujānanāvajānanānaṃ micchābhāvadassanaṃ tabbisayattā , pāpanāropanāhi eva pana so vibhāvīyati , na ṭhapanāyāti pākaṭoyamattho .
4-5.
Tenāti sakavādinā .
Tena niyāmenāti yena niyāmena sakavādinā catūhi pāpanāropanāhissa niggaho kato , tena niyāmena nayena .
So niggaho dukkaṭo aniggahoyevāti dassento āha ‘‘ aniggahabhāvassa vā upagamitattā ’’ ti , pāpitattāti attho .
Evamevāti yathā ‘‘ tayā mama kato niggaho ’’ tiādinā aniggahabhāvūpanayo vutto , evameva .
Etassāti ‘‘ tena hī ’’ tiādinā imāya pāḷiyā vuttassa .
Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Paccanīkānulomavaṇṇanā
7-10.
Aññenāti sammutisaccabhūtena .
Parassāti sakavādino .
So hi paravādinā paro nāma hoti .
Paṭiññāpaṭikkhepānaṃ bhinnavisayattā ‘‘ avirodhitattā ’’ ti vuttaṃ .
Abhinnādhikaraṇaṃ
V0.70 viya hi abhinnavisayameva viruddhaṃ nāma siyā , na itaranti adhippāyo .Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ na hi … pe … āpajjatī ’’ ti āha .
Yadi evaṃ kathamidaṃ niggahaṭṭhānaṃ jātanti āha ‘‘ attano
M0.73 panā ’’ tiādi .Tena paṭiññāntaraṃ nāma aññamevetaṃ niggahaṭṭhānanti dasseti .
Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā .
Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā .