20. Vīsatimavaggo
2. Ñāṇakathāvaṇṇanā
863-865.
Kāmaṃ pubbabhāgepi attheva dukkhapariññā , atthasādhikā pana sā maggakkhaṇikā evāti ukkaṃsagataṃ dukkhapariññaṃ sandhāya avadhārento āha ‘‘ dukkhaṃ … pe … maggañāṇameva dīpetī ’’ ti .
Taṃ pana avadhāraṇaṃ na ñāṇantaranivattanaṃ , atha kho ñāṇantarassa yathādhigatakiccanivattanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ na tasseva ñāṇabhāvan ’’ tiādi .
Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Nirayapālakathāvaṇṇanā
866-868.
Nerayike
M0.149 niraye pālenti , tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā .Nirayapālatāya vā nerayikānaṃ narakadukkhena pariyonaddhāya alaṃ samatthāti nirayapālā .
Kiṃ panete nirayapālā nerayikā , udāhu anerayikāti .
Kiñcettha – yadi tāva nerayikā , nirayasaṃvattaniyena kammena nibbattāti sayampi nirayadukkhaṃ paccanubhaveyyuṃ , tathā sati aññesaṃ nerayikānaṃ yātanāya asamatthā siyuṃ ,‘‘ ime nerayikā , ime nirayapālā ’’ ti vavatthānañca na siyā .
Ye ca ye yātenti , tehi samānarūpabalappamāṇehi itaresaṃ bhayasantāsā na
V0.155 siyuṃ .Atha anerayikā , tesaṃ tattha kathaṃ sambhavoti ?
Vuccate – anerayikā nirayapālā anirayagatisaṃvattaniyakammanibbattā .
Nirayūpapattisaṃvattaniyakammato hi aññeneva kammunā te nibbattanti rakkhasajātikattā .
Tathā hi vadanti –
‘‘ Kodhanā kurūrakammantā , pāpābhirucino tathā ;
Dukkhitesu ca nandanti , jāyanti yamarakkhasā ’’ ti .
Tattha yadeke vadanti ‘‘ yātanādukkhassa appaṭisaṃvedanato , aññathā puna aññamaññaṃ yāteyyun ’’ ti ca evamādi , tayidaṃ ākāsaromaṭṭhanaṃ nirayapālānaṃ nerayikabhāvasseva abhāvato .
Ye pana vadeyyuṃ – yadipi anerayikā nirayapālā , ayomayāya pana ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya nirayabhūmiyā parivattamānā kathaṃ nāma dukkhaṃ nānubhavantīti ?
Kammānubhāvato .
Yathā hi iddhimanto cetovasippattā mahāmoggallānādayo nerayike anukampantā iddhibalena nirayabhūmiṃ upagatā tattha dāhadukkhena na bādhīyanti , evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Taṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvatoti ce ?
Idampi taṃsamānaṃ kammavipākassa acinteyyabhāvato .
Tathārūpena hi kammunā te nibbattā yathā nirayadukkhena abādhitā eva hutvā nerayike yātenti , na cettakena bāhiravisayābhāvo vijjati iṭṭhāniṭṭhatāya paccekaṃ dvārapurisesu vibhattasabhāvattā .
Tathā hi ekaccassa dvārassa purisassa iṭṭhaṃ
M0.150 ekaccassa aniṭṭhaṃ , ekaccassa ca aniṭṭhaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti .Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘ natthi kammavasena tejasā parūpatāpanan ’’ tiādi , tadapāhataṃ hoti .
Yaṃ pana vadanti ‘‘ anerayikānaṃ tesaṃ kathaṃ tattha sambhavo ’’ ti nerayikānaṃ yātakabhāvato .
Nerayikasattayātanāyoggañhi attabhāvaṃ nibbattentaṃ kammaṃ tādisanikantivināmitaṃ nirayaṭṭhāneyeva nibbatteti .
Te ca nerayikehi adhikatarabalārohapariṇāhā ativiya bhayānakasantāsakurūratarapayogā ca honti .
Eteneva tattha kākasunakhādīnampi nibbatti saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .
Kathamaññagatikehi aññagatikabādhananti ca na vattabbaṃ aññatthāpi tathā dassanato .
Yaṃ paneke vadanti ‘‘ asattasabhāvā nirayapālā nirayasunakhādayo cā ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ aññattha
V0.156 tathā adassanato .Na hi kāci atthi tādisī dhammappavatti , yā asattasabhāvā , sampatisattehi appayojitā ca atthakiccaṃ sādhentī diṭṭhapubbā .
Petānaṃ pānīyanivārakānaṃ daṇḍādihatthapurisānampi asattabhāve visesakāraṇaṃ natthi .
Supinūpaghātopi atthakiccasamatthatāya appamāṇaṃ dassanādimattenapi tadatthasiddhito .
Tathā hi supine āhārūpabhogādinā na atthasiddhi atthi , nimmānarūpaṃ panettha laddhaparihāraṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvato .
Idhāpi kammavipākassa acinteyyabhāvatoti ce ?
Taṃ na , asiddhattā .
Nerayikānaṃ kammavipāko nirayapālāti asiddhametaṃ , vuttanayena pana nesaṃ sattabhāvo eva siddho .
Sakkā hi vattuṃ sattasaṅkhātā nirayapālasaññitā dhammappavatti sābhisandhikā parūpaghāti atthakiccasabbhāvato ojāhārādirakkhasasantati viyāti .
Abhisandhipubbakatā cettha na sakkā paṭikkhipituṃ tathā tathā abhisandhiyā yātanato , tato eva na saṅghāṭapabbatādīhi anekantikatā .
Ye pana vadanti ‘‘ bhūtavisesā eva te vaṇṇasaṇṭhānādivisesavanto bheravākārā narakapālāti samaññaṃ labhantī ’’ ti , tadasiddhaṃ .
Ujukameva pāḷiyaṃ ‘‘ atthi niraye nirayapālā ’’ ti vādassa patiṭṭhāpitattā .
Apica yathā ariyavinaye narakapālānaṃ bhūtamattatā asiddhā , tathā paññattimattavādinopi tesaṃ bhūtamattatā asiddhāva .
Na hi tassa bhūtāni nāma santi .
Yadi paramatthaṃ gahetvā voharati , atha kasmā vedanādike
M0.151 eva paṭikkhipatīti ?Tiṭṭhatesā anavaṭṭhitatakkānaṃ appahīnasammohavipallāsānaṃ vādavīmaṃsā , evaṃ attheva nirayapālāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Sati ca nesaṃ sabbhāve , asatipi bāhire visaye narake viya desādiniyamo hotīti vādo na sijjhati evāti daṭṭhabbaṃ .
Nirayapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Tiracchānakathāvaṇṇanā
869-871.
Tassāti erāvaṇanāmakassa devaputtassa .
Tahiṃ kīḷanakāle hatthivaṇṇena vikubbanaṃ
V0.157 sandhāya ‘‘ hatthināgassā ’’ ti vuttaṃ .Dibbayānassāti etthāpi eseva nayo .
Na hi ekantasukhappaccayaṭṭhāne sagge dukkhādhiṭṭhānassa akusalakammasamuṭṭhānassa attabhāvassa sambhavo yutto .
Tenāha ‘‘ na tiracchānagatassā ’’ ti .
Tiracchānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Ñāṇakathāvaṇṇanā
876-877.
‘‘ Dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttaran ’’ ti ettha dvādasavatthukassa ñāṇassa lokuttaratā patiṭṭhāpīyatīti dassento paṭhamavikappaṃ vatvā puna lokuttarañāṇassa dvādasavatthukatā patiṭṭhāpīyatīti dassetuṃ ‘‘ taṃ vā … pe … attho ’’ ti āha .
Pariññeyyan ti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā .
Tena ‘‘ pahātabban ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
Pariññātan ti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Pariññeyyaṃ pariññātan ’’ tiādinā parijānanādikiriyāya nibbattetabbatā nibbattitatā ca dassitā , na nibbattiyamānatāti .
Yena pana sā hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ saccañāṇaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha saccañāṇan ti dukkhādisaccasabhāvāvabodhakaṃ ñāṇaṃ , yaṃ sandhāya ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Maggakkhaṇepīti api -saddena tato
M0.152 pubbāparabhāgepīti daṭṭhabbaṃ .Parijānanādikiccasādhanavasena hoti asammohato visayato cāti adhippāyo .
Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Vīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Catuttho paṇṇāsako samatto .