Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Abyākatapadaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Abyākatapadaṃ

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

431. Kāmāvacara … pe … ādi vuttan ti ettha ādi -saddena ‘‘ upacitattā ’’ ti padaṃ saṅgayhati ‘‘ asādhāraṇakammapaccayavasenā ’’ ti vuttattā .
‘‘ Upacitattāti laddhāsevanattā ’’ ti keci vadantiV0.125 , taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā .
Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento ‘‘ yathā ’’ tiādimāha .
Tattha vipākābhimukhan ti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ .
Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti ‘‘ aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā ’’ tiādi vuttaṃ .
VaḍḍhitatāM0.132 ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā .
Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ ‘‘ bherīsaddo yavaṅkuro ’’ ti yathā .
Viññāṇānan ti cakkhuviññāṇādīnaṃ .
Visesapaccayattāti adhikapaccayattā .
Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca ‘‘ cakkhusannissitan ’’ tiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha .
Aññaviññāṇan ti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ .
Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘ sā eva tittirī tāni eva osadhānī ’’ ti .
Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthīti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti .
Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti .
Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha ‘‘ jhānapaccayattābhāve ’’ tiādi .
Upekkhādibhāvatoti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato .
Aññaṭṭhānābhāvatoti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ .
436. Akusalaṃ bhavaṅganissandena ‘‘ paṇḍaran ’’ ti vuccati , bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti ‘‘ akusalassa cā ’’ ti vuttaṃ .
Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ , yadi aññakāraṇā paṇḍaratā , sabhāvovāyan ti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ , na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti .
Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti .
439. Anatikkamanena bhāvanāya .
Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti ‘‘ pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā ’’ ti vuttaṃ .
Mahābhūtesu paṭihaññatīti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati , nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā .
Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyatiV0.126 , tasmā tesu sappaṭighavohāro .
‘‘ Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ .
Mahābhūtārammaṇena panaM0.133 kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabban ’’ ti vadanti .
Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento ‘‘ ubhayaghaṭṭanadassanatthan ’’ ti āha .
455. Dassanādippavattibhāvatoti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso .
Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyāti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato .
Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenāti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā ‘‘ manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ’’ ti vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ niggamanapavesamukhabhāvābhāvato ’’ ti .
Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti .
Tato eva vijānanavisesavirahatoyeva .
Yadi manodhātu ‘‘ manoviññāṇan ’’ ti na vuccati , chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti ?
Saṅgaho eva pariyāyadesanattā .
Atthi hi esa pariyāyo ‘‘ mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇan ’’ ti yathā ‘‘ mananamattā dhātu manodhātū ’’ ti .
Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu , na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā , idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘ manoviññāṇantipi na vuccatī ’’ ti imamevatthaṃ sādhetuṃ ‘‘ na hi taṃ viññāṇaṃ manato ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti .
Dassanādīnaṃ panātiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti .
Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā , tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ , duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā , tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha ‘‘ tattha hī ’’ tiādi .
Taṃsotapatitatā na siyā tassā anānantarattā .
Tato eva hītiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati .
Yadi vijjamānānampiM0.134 manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo , evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ .
‘‘ Abyākato dhammo abyākatassaV0.127 dhammassa jhānapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.431),‘‘ vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.431) hi vuttaṃ .
Paccanīyepi ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā , pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni , na manodhātuādīnīti āha ‘‘ jhānapaccayakiccamattato ’’ tiādi .
Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato , atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo .
469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvāti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ .
Yathārammaṇan ti ārammaṇānurūpaṃ .
Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya , voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto ‘‘ voṭṭhabbanan ’’ tiādimāha .
Vipāko viya anubhavanameva na hotīti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ .
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā .

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

498. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ dvārakathāyaṃ ‘‘ tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha . manokammadvārakathā ).
Payogenāti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena .
Kusalākusalāni viya yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ .
Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti ‘‘ etesu balavaṃ dubbalañca vicāretun ’’ ti vuttaṃ .
Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃM0.135 anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo , evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasenaV0.128 ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ , evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha ‘‘ kālavasena pariṇamatī ’’ ti .
Sukkasoṇitapaccayānan ti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato , yena ‘‘ pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī ’’ ti vuccati .
Taṃmūlakānan ti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ .
Āhārādīti ādi -saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti .

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

Yato tihetukādikammato .
Yasmiñca ṭhāneti paṭisandhiādiṭṭhāne , sugatiduggatiyaṃ vā .
Tihetukato duhetukaṃ anicchanto paṭisandhinti adhippāyo .
Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva .
Tathā hi vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498).
Ye ‘‘ tasseva kammassa vipākāvasesenā ’’ ti ,‘‘ ekapupphaṃ yajitvāna , asīti kappakoṭiyo ( theragā .96).
Duggatiṃ nābhijānāmī ’’ ti ( apa . thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī ’’ ti ,‘‘ disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇan ’’ tiādivacanassa ( dī . ni .3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘ kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī ’’ ti saṃsayapakkhandā , tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ ekasmā ekā , anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī ’’ ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha ‘‘ kammavasena … pe … dassetun ’’ ti .
Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī ’’ tiādi .
Ettha ca lobhavasena , dosa , mohaM0.136 , lobhadosa , lobhamoha , dosamoha , lobhadosamohavasenāti tayo ekakā , tayo dvikā , eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā .
Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti .
TatthaV0.129 ‘‘ alobhadosāmohā , alobhādosamohā , alobhadosāmohā balavanto ’’ ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā .
Tathā akusalapakkhe ‘‘ lobhādosamohā , lobhadosāmohā , lobhādosāmohā balavanto ’’ ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā .
Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā , te asambhavato eva na dassitā .
Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati .
Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo , sahajātadhammato vā .
Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo , tathā dosamohānaṃ adosāmohehi .
Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ lobho balavā , alobho mando , adosāmohā balavanto , dosamohā mandā ’’ ti .
So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo .
Ettha ca paṭhamadutiyehi , sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko , itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo .
Idhāti vipākuddhāramātikāyaṃ .
Tena hetukittanaṃ viseseti .
Jaccandhādivipattinimittaṃ moho , sabbākusalaṃ vā .
Yaṃ pana vuttanti sambandho .
Tena paṭisambhidāmaggavacanena .
Gatisampattiyā sati ñāṇasampayutte paṭisandhimhiM0.137 nipphādetabbe .
Aññatthāti nikantipaṭisandhikkhaṇesu .
Kammasarikkhakoti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo .
Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti .
Cakkhuviññāṇādīnīti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘ pākaṭāyevā ’’ ti na vuttā , ādi -saddena vā saṅgahitā .
Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatāti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena .
Yaṃ sandhāya ‘‘ idha paripakkattā āyatanānan ’’ ti vuttaṃ .
Aññakāleti abuddhipavattikāle .
Anulometi dhammānulome .
Āsevanapaccayāti āsevanabhūtā paccayā .
Na magge amaggapaccayeV0.130 .
Sopi moghavāro labbheyyāti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā , yathā ‘‘ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na ( paṭṭhā .1.2.3) maggapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.2.14) anulomapaccanīye , paccanīyānulome ca ‘‘ sukhā … pe … na maggapaccayā āsevanapaccayā ’’ ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena , evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā ’’ tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā , tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘ āsevanapaccayā na magge dve .
Na maggapaccayā āsevane dve ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , na pana vuttaṃ , tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo .
Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā , dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā , tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā .
Na hi … pe … avutto atthi ‘‘ purimā purimā kusalā dhammā ’’ tiādinā anavasesato vuttattā .
Voṭṭhabbanassa … pe … avutto ‘‘ abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo .
Akusalassa … pe … paccayo ’’ ti vacanābhāvato .
Na kevalaṃ avutto , atha kho kusalaṃ … pe … paṭikkhittova .
Athāpi siyātiādi maggasodhanatthameva vuccati .
Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato ‘‘ asamānavedanānaṃ vasenā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ ‘‘ āsevana paccayenaM0.138 paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā , samānavedanāvasenāti adhippāyo .
Abhinnajātikassa cāti ca -saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho .
Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā .
Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho pi -saddo .
Gaṇanāya kāraṇabhūtāya gaṇanāya niddhāriyamānāya sati gaṇanāya vā abbhantare .
Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabboti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati .
Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo .
Apicettha ‘‘ yaṃ javanabhāvappattaṃ , taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā , vutto ca ‘‘ yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā ’’ ti , tasmā ‘‘ javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāneV0.131 dvikkhattuṃ pavattitvā , na javanabhāvenā ’’ ti ,‘‘ āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevanan ’’ ti vuccamāne na koci virodho , vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā .
Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati .
Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ , aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘ phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ ti .
Ayamettha attanomati .
Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo .
Evañca katvāti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato ‘‘ āvajjanā ’’ icceva vuttaṃ , voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo .
Tasmāti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato , tasmā .
Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya , no aññathāti adhippāyena ‘‘ voṭṭhabbanato ’’ tiādimāha .
Catunnan ti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ .
Ayametassa sabhāvotiM0.139 ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti .
Yadipi ‘‘ javanāpāripūriyā … pe … yutto ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī ’’ ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso .
Tenevāha ‘‘ ayampi … pe … retabbo ’’ ti .
Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘ bhavaṅgan ’’ ti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.102) na sakkā vattuṃ , vuttañca , tasmā sahetukaṃ bhavaṅgan ti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati .
Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo , sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo sabhāvakiccapaccayabhāvo .
Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabban ti ‘‘ duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā ’’ ti imassa atthassa anadhippetattā .
Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ , evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ , duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498) hi vuttaṃ .
ParipuṇṇavipākassātiV0.132 imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti .
Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti .
Mukhanidassanamattameva yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā .
Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa , itarassa dvādasa , ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa , itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni .
Tasmāti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ , tasmā .
Evañca katvāti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho .
‘‘ Upekkhā … pe … uppajjatī ’’ ti ettha kena kiccena uppajjatīti ?
Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato , nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato , paṭisandhicutīsu vattabbamevaM0.140 natthi , pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā .
Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘ bhavaṅgan ’’ ti vuccatīti .
Tanninnan ti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho .
Aññassa viya paṭhamajjhānādikassa viya .
Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo .
Atadatthāti ettha taṃ -saddena nirodhaṃ paccāmasati .
Uppattiyāti uppattito .
Tan ti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Tassa nirodhassa .
Tathā ca uppajjatīti ‘‘ anantarapaccayo hotī ’’ ti padassa atthaṃ vivarati .
Yathāvuttā vuttappakārā .
Vodānaṃ dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ .
Etesan ti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ .
Etassāti yathāvuttavipākacittassa .
Upanissayato tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ cakkhādīnaṃ dassanādiatthato dassanādiphalato , dassanādippayojanato vā .
Purimacittāni āvajjanādīni .
Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti ‘‘ vatthārammaṇantararahitan ’’ ti vuttaṃ .
Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ , evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha ‘‘ ahetukānaṃ panā ’’ ti .
Abhinipātamattan ti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha .
Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamattenevaV0.133 vattanti .
Ādi -saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti .
Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā , sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ na sasaṅkhārikaviruddho ’’ tiādi .
Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti yathā ‘‘ kaṭattārūpānan ’’ ti adhippāyo .
‘‘ Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo .
Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati , assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , domanassaṃ uppajjati , kusalākusale niruddhe ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā ‘‘ kusalattike cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hi ‘‘ kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti uddisitvā ‘‘ sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccatoM0.141 dukkhato anattato vipassanti , kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati , kusalaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi , vicikicchā , uddhaccaṃ , domanassaṃ uppajjati , akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti ‘‘ vipphārikañhī ’’ tiādinā .
Ettha keci ‘‘ chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ .
Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato .
Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto , tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo ’’ ti vadanti .
Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ , santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ .
Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati .
Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ heṭṭhā dassitanayattā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .429).
Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā .
Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃV0.134 dassetuṃ ‘‘ uddhaṭo ’’ ti ca sakkā vattuṃ , idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti ‘‘ avacane kāraṇaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .
Adhippāyenāti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti .
‘‘ Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo .
Na ettha kāraṇaṃ dissatīti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti .
Yena adhippāyenāti paṭhamatherena tāva ekenaM0.142 kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ , vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ , na kammaviruddhasabhāvena .
Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha .
Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘ tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī ’’ ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ .
Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyāti ‘‘ sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo , sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho .
Kāmāvacarakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā .

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

499. Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnan ti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassaV0.135 avijjamānataṃ dasseti .
Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti .
Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā .
Nānākkhaṇesu nānādhipateyyan ti ‘‘ yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ , tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī ’’ ti katvā vuttaṃ .
Catutthajjhānassevāti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti .
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

505. TaṇhāvijjādīhiM0.143 āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti , na aññathāti vuttaṃ ‘‘ taṇhādīhi abhisaṅkhatan ’’ ti .
Itarassāti suññatāppaṇihitanāmarahitassa .
Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito , yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati .
Tenevāha ‘‘ aniccānupassanānantarassapi maggassā ’’ tiādi .
Vaḷañjana … pe … bhedo hoti maggāgamanavasenāti adhippāyo .
‘‘ Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā ‘‘ suññatādināmalābhe satī ’’ ti sāsaṅkaṃ āha .
Animittanāmañca labhati maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo .
Tādisāya evāti yādisā magge saddhā , tādisāya eva phale saddhāya .
555.‘‘ Katame dhammā niyyānikā ?
Cattāro maggā ’’ ti vacanato ( dha . sa .1295,1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘ catūsu bhūmīsu vipāko ’’ ti ( dha . sa .1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ , niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha ‘‘ niyyānikasabhāvassā ’’ tiādi .
Pañcaṅgiko cāti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyoV0.136 āgatoti dasseti .
Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti .
Evaṃ bojjhaṅgāpīti yathā maggo , evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho .
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā

568. Purimā pavattīti mahākiriyacittappavattiṃ āha .
Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati .
Tenevāha ‘‘ idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitan ’’ ti .
Evan ti yathā sotadvāre , evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatītiM0.144 dasseti .
Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānan ti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ , pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho .
‘‘ Loluppa … pe … bhūtan ’’ ti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati .
Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti .
Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ .
Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā , manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti .
Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘ somanassito hotī ’’ ti ettakameva vuttaṃ , manodvāre ca ‘‘ hāsayamānan ’’ ti .
Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃV0.137 anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti .
Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho , evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ , aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya .
Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā , na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti .
Tato evāti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva .
‘‘ Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā ’’ ti sampiṇḍanattho jhānaṅgāni cāti ca -saddo .
Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca , atha kasmā niddiṭṭhānīti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā ‘‘ mahākiriyacittesū ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā mahākiriyacittesucāti ca -saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni .
574.‘‘ IndriyaM0.145 … pe … imassānantaraṃ uppajjamānānī ’’ ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā .
Itaresaṃ mahaggatattā ‘‘ parikammānantarānī ’’ ti vuttaṃ .
577. Āhito ahaṃ māno etthāti attā , so eva bhavati uppajjati , na paraparikappito viya niccoti attabhāvo .
Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo .
Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .