Issues
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Ekakaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ekakaniddesavaṇṇanā

594. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ ‘‘ avijjamānavibhāgassā ’’ ti .
Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso .
Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘ asaṅkhatā dhātū ’’ ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ .
YadipiM0.151V0.143 hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā , kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena hetu -saddena visesetvā āha ‘‘ hetuhetū ’’ ti .
Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘ tayo kusalahetū ’’ tiādinā ( dha . sa .1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘ hetupaccayo ’’ ti vuttāti āha ‘‘ mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho ’’ ti .
Hinoti etena , etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu , paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ hetupaccaya -saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena paccaya -saddo vuttoti āha ‘‘ hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā ’’ ti .
Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ ‘‘ rūpakkhandhassa hetū ’’ ti .
Kammasamādānānan ti samādānānaṃ kammānaṃ , samādiyitvā katakammānaṃ vā .
Aññesu paccayesu vipākassa taṇhāvijjādīsu .
‘‘ Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Ṭhānañca kho etaṃ , bhikkhave , vijjati , yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya .
Ṭhānametaṃ vijjati .
Vacī … pe … mano … pe … vijjati … pe … aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā ’’ ti ( ma . ni .3.131; vibha .809),
‘‘ Kammaṃ satte vibhajati , yadidaṃ hīnapaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289)– evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha ‘‘ iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā ’’ ti .
Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ vipākassa okāsabhāvato .
Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti .
Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ ‘‘ gati … pe … nipphāditan ’’ ti vuttaṃ .
Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampiM0.152 tassa padhānaṃ kāraṇaṃ .
Anaññasabhāvatoti hetuādisabhāvābhāvato .
RuppanaṃV0.144 rūpaṃ .
Taṃ assa atthīti ettha ‘‘ assā ’’ ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha ‘‘ ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato ’’ ti .
Etaṃ sabhāvan ti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā .
Na rūpaṃ etasmin ti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti .
Atthi hītiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati .
Etamevātiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti .
Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese eva -saddena niyameti avadhāretīti attho .
Yathāvutto niyamoti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘ niyamo ’’ ti vutto , so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā .
Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo , so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva , na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo .
Kālabhedan ti kālavisesaṃ .
Anāmasitvāti aggahetvā .
Taṃ sabban ti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ .
Uppannan ti etena kālabhedāmasanena viseseti ‘‘ uppannaṃ … pe … mevā ’’ ti .
Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ , taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva , na tehi aviññeyyaṃ .
Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘ nanu evan ’’ tiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti .
Itaro ‘‘ rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā ’’ tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti .
Ettha ekībhāvena gahetvāti idaṃ ‘‘ sampiṇḍetvā ’’ ti etassa atthavacanaṃ .
Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā , sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi , taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘ uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyyan ’’ tiM0.153 vuttaṃ yathā ‘‘ abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī ’’ ti .
Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘ abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī ’’ ti vuccati , evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘ uppaV0.145 … pe … viññeyyan ’’ ti vuttanti .
Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo , na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ , aniyatadeso ca eva-saddoti aṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭa .594)‘‘ paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabban ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Paccuppannarūpamevā ’’ tiādinā tattha dosamāha .
Tasmāti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto , na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi , atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato , tasmā .
Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa … pe … patti natthi , tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti .
Vuttanayenāti ‘‘ arūpato vidhuran ’’ tiādinā vuttanayena .
Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti ñāṇavatthu .
‘‘ Sajātī ’’ ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ ‘‘ samānajātikānan ’’ ti vuttaṃ .
Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva .
Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo .
Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti ‘‘ aññamaññopakāravasenā ’’ ti vuttaṃ .
Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito .
Yaṃ pana saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ ( vibha . aṭṭha .189) visuddhimaggādīsu ( visuddhi .2.568) ca ‘‘ vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā ’’ ti vuttaṃ , taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ .
Teneva ca tattha ‘‘ samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito ’’ ti ( visuddhi .2.568; vibha . aṭṭha .189) vuttaṃ .
Idha pana sajātisaṅgahoti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti .
Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ paṭivedho , appanā ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti ‘‘ paṭivedhasadisaṃ kiccan ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāyaM0.154 samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā .
Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .