Issues
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Dvādasamacittavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dvādasamacittavaṇṇanā

429. Sahajātādhipati natthi ‘‘ chandavato ce vicikicchā uppajjati , sā mayhaṃ uppajjeyyā ’’ tiādippavattiyā abhāvā .
Anuddhaṭattā paṭisiddhatā , yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti .
Avacanatoti a -kārassa tadaññavacanataṃ dasseti .
Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ ‘‘ paṭisandhianākaḍḍhanato ’’ ti vuttaṃ .
Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti .
Tato ca ‘‘ balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , dubbalaṃ nākaḍḍhatī ’’ ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu .
Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi , na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti .
Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘ yadi hi ākaḍḍheyyā ’’ tiādinā .
Yasmā ca nāgataṃ , tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo .
‘‘ Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi , tasmā nāgatan ’’ ti vuttattā ‘‘ anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetun ’’ ti vuttaṃ .
Apāyagamanīyassāti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ , taṃsabhāvanti attho .
Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .429)‘‘ itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā ’’ ti .
Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti .
‘‘ Catūhi apāyehi ca vippamutto ( khu . pā .6.11; su . ni .234) avinipātadhammo ’’ ti ( sa . ni .2.41;5.998,1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ .
Tenāha ‘‘ apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā ’’ ti .
Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ , na so tassa apāyagamanīyo rāgo dosoV0.123 moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā , uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406).
‘‘ KusalākusalaṃM0.130 kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo .
So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya , tassāpi siyā .
Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā .
Na cetaṃ dassenena pahātabban ti sabbaṃ pubbe viya āvattati .
Sahajātameva vibhattan ti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘ dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘ sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo , nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti vibhattaṃ , evaṃ avibhajitvā ‘‘ bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.89) ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti .
Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati .
Paccanīyepi yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne .
Itarattha cāti dassanenapahātabbapade .
Tattha hi ‘‘ dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.71) kammapaccayopi vuttoti .
Tadabhāvāti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā .
Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti ‘‘ paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā ’’ ti vuttaṃ .
Etthāti ‘‘ ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī ’’ ti ettha .
Pavattivipākassāti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti pavattivipākaṃ , kammaṃ , tassa .
Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko .
Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassātiV0.124 nānā … pe … yo , tabbhāvo … pe … tāti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo .
Na sakkā nivāretuṃ nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato .
IdāniM0.131 pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ ‘‘ vuttañcā ’’ tiādimāha .
Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno ‘‘ yadi bhāvanā ’’ tiādimāha .
Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha ‘‘ abhiññācittādīnan ’’ ti .
Ādi -saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti .
Vuttaṃ siyāti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ , tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ .
Tenevāha ‘‘ idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabban ’’ tiādi .
Tathā ca vakkhati ‘‘ puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto ’’ ti .
Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā ‘‘ vuttaṃ siyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Pavattivipākañhi sandhāya ‘ tesaṃ vipāke ñāṇan ’ ti paṭisambhidāvibhaṅge ( vibha .725-726) vuttan ’’ ti eke vaṇṇayanti .
Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti , sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti .
Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā .