Akusalakammapathakathāvaṇṇanā
Sarasena
V0.82 attano sabhāvena .Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti , sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma .
Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti .
Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo .
Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha ‘‘ payoga … pe … bhāvato ’’ ti .
Yathāvuttapaccayavipariyāyepīti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi .
Taṃtaṃpaccayehīti guṇavantatādipaccayehi .
Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā .
Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā .
Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā , upakkamo
M0.89 vadhakacetanāsamuṭṭhāpito , pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā .Esa nayo adinnādānādīsupi .
Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ vijjāmayo , vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena iddhimayo payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā .
Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo , na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve .
‘‘ Cattāro sambhārāti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā ’’ ti vadanti .
Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato .
Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati , tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle
V0.83 purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti .Keci pana ‘‘ attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni , balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī ’’ ti vadanti , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā pharusavācā .
Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti .
Yaṃ pati pharusavācā payujjati , tassa sammukhāva sīsaṃ eti .
‘‘ Parammukhepi pharusavācā hotī ’’ ti vadanti .
Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ , nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti ?
Nāpajjati , kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā .
Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti ?
Saccametaṃ , sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā
M0.90 kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā .Cetanāya hi ‘‘ cetanāhaṃ , bhikkhave , kammaṃ vadāmi ,’’‘‘ tividhā , bhikkhave , kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamman ’’ tiādivacanehi kammabhāvo dīpito .
Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo .
Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo , cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā .
Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā .
Vicāretvā gahetabbaṃ .
Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evāti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī ’’ ti .
Sayameva pariharissatīti sikkhāpadavibhaṅge pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati .
Tattha hi ‘‘ yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti , tasmā parittārammaṇāti vuccantī ’’ ti vuttaṃ .
Duggatatādīnīti
V0.84 ādi -saddena ‘‘ aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro ’’ ti evamādayo saṅgahitā .Keci pana ‘‘ diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphalan ’’ ti vadanti .