Phassapañcamakarāsivaṇṇanā
‘‘ Tasmiṃ samaye phasso hotī ’’ tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo , sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti ‘‘ na hi phassādīnan ’’ tiādinā .
Cittakiriyābhāvenāti
M0.93 cittabyāpārabhāvena .Phassassa sampajjanamuppajjanameva .
Sannipatitappavattiyā paccayo hotīti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti .
Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati .
Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ , ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti , dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti .
Tabbisesabhūtā rūpadhammāti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo , evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti .
So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto , yadāha ‘‘ evan ’’ tiādi .
Keci pana ‘‘ saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova , na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa .
Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti .
Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati , tesaṃ tathāpavattiyeva viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ .
‘‘ Yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo ’’ tiādivacanato ( a . ni .9.34) sukhavedanāva assādoti āha
V0.87 ‘‘ assādabhāvato ’’ ti .Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanan ti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha .
Nimittenāti nīlādinā dīghādinā ca nimittena .
Etenupāyenāti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati , evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti .
Pabandhatīti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti .
Teneva hi tadatthaṃ vivaranto ‘‘ pavattetī ’’ ti āha .
Vijjamānatāvācī hoti -saddo , vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘ cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Tena yasmā cittaṃ
M0.94 na nuppajjati uppajjati eva , tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho .Evamavaṭṭhite hoti-uppajjati -saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati .
Atha vā bhavanaṃ nāma sattā , sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘ phasso hotī ’’ tiādīsu hoti -saddena vuttā .
Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī , na so na hoti nāma , tasmā uppajjati -saddena vuccamānassa atthassa hoti -saddavacanīyatā na na sambhavati .
Uppannaṃ hotīti ettha pana kiñcāpi uppanna -saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati , tabbhāvānativatti pana hoti -saddena vuttā khaṇattayavītivattepi uppanna -saddassa vattanato , tasmā na ettha uppajjati -saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato .
Itarathā ‘‘ cittaṃ uppannaṃ hotī ’’ ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ , samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ .
Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ , na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘ uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanatthan ’’ ti ayampi attho niccalo .
Tathā hi ‘‘ yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’’ tiādīsu maggādayo na vibhattā .
Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ .