Kāmāvacarakusalaṃ
Niddesavārakathāvaṇṇanā
2. Santeti sabhāvato vijjamāne .
Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ .
‘‘ Cintanaṭṭhena cittaṃ , mananaṭṭhena mano ’’ tiādinā
V0.95 cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha ‘‘ cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā ’’ ti .Yathā loke vikatameva vekataṃ , visayo eva vesayanti vuccati , evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso .
Nīlā di-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā paṇḍara saddassa pavattīti tassa guṇavisesā pekkhatā vuttā .
Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho , evaṃ cetasikaṃ sātan ti ettha cetonissitaṃ sātanti nissayavisesā pekkhatā vuttā .
Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma , tassa avatthāvisesoti avatthāvisesā pekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso .
‘‘ Na lubbhatī ’’ ti vuttassa cittassa , puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti aññassa kiriyābhāvavisesā pekkho alubbhanāti niddeso .
Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo alubbhitattan ti ayaṃ niddeso aññassa bhāvabhūtatāvisesā pekkho vutto .
Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti
M0.102 , bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho , tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena ‘‘ dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadan ’’ ti vuttaṃ .Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti ‘‘ phusanakiriyā phusanākāro ’’ ti vuttaṃ .
Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘ samudayo ’’ tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha ‘‘ samāgamaphusanā ’’ ti .
‘‘ Phusāmi nekkhammasukhan ’’ tiādīsu ( dha . pa .272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha ‘‘ na paṭilābhasamphusanā ’’ ti .
Aparena vevacanena .
Bahussutabhāvasampādikāya paññāya paṇḍicca pariyāyo .
Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya kosalla pariyāyo , yattha katthaci tikkhasukhumāya nepuñña pariyāyo , sammā dhamme paññapentiyā vebhabyā pariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā , itarepi anugatā honti yebhuyyenāti adhippāyo .
Atthanānattena paññādiatthavisesena .
Kodho kujjhanā kujjhitattan ti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ .
Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha ‘‘ atha vā ’’ tiādinā .
Evamākāro panāti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ .
Paṭikkhipanaṃ
V0.96 paṭisedhanaṃ paṭikkhepo , tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ , saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo , tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ .Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti ‘‘ kodhagarutādivisiṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo .
Kodhagarutādiyeva , tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho .
Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena
M0.103 ekībhūtāpi nānattaṃ gatā .Yasmā pana kodho atthato dosoyeva .
Makkho dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā .
Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva .
Lābhagarutā catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā , tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā .
Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva , tasmā ‘‘ saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā .
Asaddhammagarutāti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘ na saddhammagarutā ’’ ti saddhammagarutā na hotīti attho .
Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho , tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho .
Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā .
Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti .
Tathā makkhagarutādīsupi .
Evañca katvā ‘‘ cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā … pe … saddhammagarutā na sakkāragarutā ’’ ti ( a . ni .4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati .
Lobho na hotīti alobho lubbhanā na hotīti alubbhanāti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘ phasso phusanā ’’ tiādikehi visadisabhāvato ‘‘ phassādīhi nānattan ’’ ti vutto .
Phassādīhīti cettha alubbhanādayopi ādi -saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .
Lobhādipaṭipakkhenāti ‘‘ lobhapaṭipakkho alobho ’’ tiādinā yojetabbaṃ .
Sesaṃ purimasadisameva .
Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha ‘‘ alobhā … pe … yojetabban ’’ ti .
Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā mahatthatā .
Ādaravasena sotūnaṃ .
3. Yadipi
V0.97 ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti , chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā ‘‘ tehi vā ’’ tiādi vuttaṃ .Tassāti sātassa sukhassa .
Jātāti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā
M0.104 saheva uppajjati , evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā .Sādayatīti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti .
5. Na tassā tajjatāti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘ tassa jātā ’’ ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati .
Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti , tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ na ca tadevā ’’ tiādi .
Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā .
Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva .
Tathā hi ‘‘ kiṃ vā etenā ’’ tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha .
7. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti ‘‘ ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanan ’’ ti vuttaṃ .
8. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti ‘‘ samantato caraṇaṃ vicaraṇan ’’ ti vuttaṃ .
11. Tathā avaṭṭhānamattabhāvatoti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato , na balavabhāvatoti adhippāyo .
14. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca , so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha ‘‘ upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā ’’ ti .
16. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena .
30. Bhāvoti hiriyanaṃ vadati .
33. Na
V0.98 byāpādetabboti abyāpajja -saddassa kammatthataṃ āha . 42-43.
Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā , sāvajjadhammānaṃ kathanti āha ‘‘ avijjānīvaraṇānan ’’ tiādi .
Tesaṃ bhāvo
M0.105 garutāti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti .So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti .
44-45.
Appaṭighāto avilomanaṃ .
46-47.
Kilinnan ti avassutaṃ .
50-51.
Paccosakkanaṃ māyā yā accasarātipi vuccati .
Arumakkhanaṃ vaṇālepanaṃ .
Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito veḷudānaṃ nāma .
Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā
58-120.
Teti phassapañcamakādayo .
Saṅgahagamanenevāti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena , na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho .
Tathā avippakiṇṇattāti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā .
Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā , khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ ‘‘ yasmā panā ’’ tiādimāha .
Taṃniddeseti saṅkhārakkhandhaniddese .
Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ .
Na yevāpanakā ṭhapetabbāti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ .
Uddesādīsu pana ‘‘ yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ṭhapetvā yevāpanake ’’ ti vuttaṃ .
Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ
V0.99 khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo .Āhārapaccayasaṅkhātenāti upatthambhakapaccayasaṅkhātena .
So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto , na janakattābhāvato .
Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti .
Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto , kabaḷīkārāhārassa tāva hotu , itaresaṃ kathanti āha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi
M0.106 .Sahajātādipaccayeti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati , mahācatukkaṃ vā , ekenākārenāti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha .
So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ .
‘‘ Saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha ‘‘ viññāṇaṃ visesenā ’’ ti .
Yathāgatamaggoti vutto kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ , nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo .
Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘ pubbabhāga … pe … dīpitā ’’ ti .
Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha ‘‘ vijānanameva cittavicittatā ’’ ti .
Vedanākkhandhādīnan ti ādi -saddena ‘‘ dvāyatanāni hontī ’’ tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti .
Tappaṭikkhepoti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo .
Kato hotīti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti , te sabbepi ‘‘ eko viññāṇāhāro hotī ’’ tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti .
Esa nayo aññatthāpi .
Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Suññatavārādivaṇṇanā
121-145.
Yathāvutte
V0.100 samayeti vuttappakārasamūhe . 146. Ussāhanaṃ pesanaṃ niyojanaṃ .
156-159.
Nātisamāhitāyāti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati .
Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti karuṇāmuditānampi uppajjanato .
Kāyavacīkiriyā kāyavacīpavatti , viññatti eva vā .
Asamattabhāvanan ti pubbabhāgabhāvanamāha .
Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā .