Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

985. YathāvuttaphassapañcamakādirāsikiccarahitattāM0.172V0.162 keci dhamme visuṃ ṭhapetvā sovacassatādiavuttavisesasaṅgaṇhanatthañca , veneyyajjhāsayavasena vā chandādayo ‘‘ yevāpanā ’’ ti vuttāti yevāpanakānaṃ paduddhārena niddesānarahatāya kāraṇaṃ vuttanti hadayavatthussa tathā niddesānarahatāya kāraṇaṃ vadanto ‘‘ sukhumupā … pe … hitassā ’’ ti āha .
Sukhumabhāvepi indriyādisabhāvāni upādāyarūpāni ādhipaccādivasena pākaṭāni honti , na ataṃsabhāvaṃ sukhumupādāyarūpanti hadayavatthussa paduddhārena kusalattikapadabhājane niddesānarahatā vuttā .
Sukhumabhāvatoyeva hi taṃ mahāpakaraṇepi ‘‘ yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.8) nissitadhammamukhena dassitanti .
Veneyyajjhāsayavasena vā hadayavatthu paduddhārena na dassitanti daṭṭhabbaṃ .
Yena pana adhippāyena rūpakaṇḍe hadayavatthu duvidhena rūpasaṅgahādīsu na vuttaṃ , so rūpakaṇḍavaṇṇanāya vibhāvito evāti .
Nikkhipitvāti padassa pakkhipitvāti atthoti adhippāyena ‘‘ vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
Mūlādivasena hi desitā kusalādidhammā taṃtaṃcittuppādādivasenapi desitā eva nāma honti taṃsabhāvānativattanatoti .
Mūlavasenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena .
Etāni hetupadādīni hinoti phalaṃ etasmā pavattatīti hetu , paṭicca etasmā etīti paccayo , janetīti janako , nibbattetīti nibbattakoti sesānaṃ vacanattho .
‘‘ Mūlaṭṭhassa … pe … vuttan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ‘‘ pīḷanaṭṭho ’’ tiādīsu viya mūlabhāvo mūlaṭṭho , tīṇi kusalamūlānīti ayañca mūlato nikkhepoti ?
Na , mūlassa attho mūlaṭṭhoV0.163 , so eva mūlaṭṭhoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṭṭhena mūlasabhāvānaṃ alobhādidhammānaṃ kusaladhammesu kiccavisesassa adhippetattā .
Tenevāha ‘‘ atthoti dhammakiccan ’’ ti .
Atha vā atthavasenāti ‘‘ tīṇi kusalamūlānī ’’ ti vuttānaṃ tesaṃ mūlānaṃ sabhāvasaṅkhātaatthavasena , na gāthāya vuttaatthavasena .
YasmāM0.173 pana so mūlaṭṭhoyeva ca hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ alobhādīnan ’’ tiādi .
Alobhādayo viya vedanākkhandhādayopi adhikatattā taṃ -saddena paṭiniddisitabbāti vuttaṃ ‘‘ te kusalamūlā taṃsampayuttā ’’ ti .
Tehi alobhādīhīti ettha ādi -saddena vā vedanākkhandhādayopi saṅgahitāti dassetuṃ ‘‘ te kusalamūlā taṃsampayuttā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Katame dhammā kusalā ’’ ti pucchitvā phassādibhedato cattāro khandhe dassetvā ‘‘ ime dhammā kusalā ’’ ti ( dha . sa .1) vuttatā khandhā ca kusalanti vuttaṃ ‘‘ khandhehi sabhāvato kusale pariyādiyatī ’’ ti .
Vedanākkhandho vāti kusalaṃ … pe … viññāṇakkhandho vāti .
Aññassa attano phalassa .
Mūlehi kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dassetīti idaṃ na mūlānaṃ kusalassa anavajjabhāvasādhakattā vuttaṃ , atha kho tassa anavajjatāya suppatiṭṭhitabhāvasādhakattā .
Yadi hi mūlehi kato kusalānaṃ anavajjabhāvo bhaveyya , taṃsamuṭṭhānarūpassapi so bhaveyya , mūlānaṃ vā tesaṃ paccayabhāvo na siyā , hoti ca so .
Vuttañhetaṃ ‘‘ hetū hetu … pe … paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.1.).
Kiñca bhiyyo kusalānaṃ viya akusalābyākatānampi tabbhāvo mūlapaṭibaddho bhaveyya , tathā sati ahetukānaṃ akusalābyākatānaṃ tabbhāvo na siyā , tasmā kusalādīnaṃ yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo , na mūlapaṭibaddho , mūlāni pana kusalādīnaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanānīti veditabbaṃ .
Sahetukā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā suppatiṭṭhitā thirā honti , na tathā ahetukāti .
Taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvan ti idampi na anavajjasabhāvassa taṃsampayogena nipphāditattā vuttaṃ , anavajjasabhāvaṃ pana visesetvā dassetuṃ vuttaṃ .
Alobhādisampayogato hi kusalādīnaṃ khandhānaṃ anavajjabhāvo suppatiṭṭhito jāyati , na ahetukābyākatānaṃ viya na suppatiṭṭhitoti .
Yadi evaṃ na tesaṃ khandhānaṃ kusalādibhāvo dassito siyā ?
Na , adhikārato kusalabhāvassa viññāyamānattā .
Kamma -saddo viya vipākadhammatāvācino na mūlakkhandhasaddā , so ca idha avisesato vuttoti āha ‘‘ kammehi sukhavipākataṃ dassetī ’’ ti .
Ādikalyāṇataṃ kusalānaṃM0.174 dassetīti yojanā .
Anavajjahetusabhāvasukhavipākabhāvanidānādisampattiyo daṭṭhabbā , yonisomanasikāraavajjapaṭipakkhatāiṭṭhavipākatāvasenapi nidānādisampattiyoV0.164 yojetabbā .
Yonisomanasikārato hi kusalā alobhādimūlakā , alobhādisampayogato ca lobhādipaṭipakkhasukhavipākāva jātāti .
986.‘‘ Kasmā vuttan ’’ ti anuyuñjitvā codako ‘‘ nanū ’’ tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati .
Itaro yathāvuttamohassa idha sampayutta -saddena avuccamānataṃ ‘‘ saccametan ’’ ti sampaṭicchitvā ‘‘ tenā ’’ tiādinā parihāramāha .
Tassattho –
‘‘ taṃsampayuttā ’’ tipadena kiñcāpi yathāvuttamoho padhānabhāvena na gahito , nānantariyakatāya pana guṇabhāvena gahitoti .
Aññattha abhāvāti yathāvuttasampayuttato aññattha abhāvā .
Na hi vicikicchuddhaccasahagato moho vicikicchuddhaccādidhammehi vinā hotīti .
987. Uppādādisaṅkhatalakkhaṇavinivattanatthaṃ ‘‘ aniccadukkhaanattatā ’’ ti vuttaṃ .
Uppādādayo pana tadavatthadhammavikārabhāvato taṃtaṃdhammaggahaṇena gahitāyeva .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .71),‘‘ rūpassa upacayo ’’ ti ca ādi .
Kesakumbhādi sabbaṃ nāmaṃ nāmapaññatti , rūpavedanādiupādānā brahmavihārādigocarā upādāpaññatti sattapaññatti , taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya gahetabbo jhānagocaraviseso kasiṇapaññatti .
Paramatthe amuñcitvā vohariyamānāti iminā vihāramañcādipaññattīnaṃ sattapaññattisadisataṃ dasseti , yato tā sattapaññattiggahaṇena gayhanti .
Hutvā abhāvapaṭipīḷanaavasavattanākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākāravisesabhūtāni lakkhaṇāni viññattiādayo viya vattabbāni siyuṃ , tāni pana nissayānapekkhaṃ na labbhantīti paññattisabhāvāneva tajjāpaññattibhāvatoti na vuttāni , sattaghaṭādito visesadassanatthaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ visuṃ vuttānīti .
Na hi ko … pe … vattuṃ yuttaṃ kusalattikassa nippadesattā .
988. Bhavati etthāti bhūmi , nissayapaccayabhāvato sukhassa bhūmi sukhabhūmi .
Sukhavedanāsahitaṃ cittaṃ .
Tassa bhūmibhedena niddhāraṇatthaṃ taṃnissayabhūtāM0.175 sampayuttadhammā ‘‘ kāmāvacare ’’ ti vuttā .
Tassa vā ekadesabhūtassa samudāyabhāvato ādhāraṇabhāvena apekkhitvā taṃsamānabhūmi ‘‘ kāmāvacare ’’ ti vuttā .
Tattha ‘‘ sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare ’’ ti dvepi bhummavacanāni bhinnādhikaraṇabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti ubhayesampi samānādhikaraṇabhāvena atthayogaṃV0.165 dassetuṃ ‘‘ sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjantī ’’ ti vuttaṃ .
Yatheva hi cittaṃ , evaṃ sabbepi parittasukhena sampayuttā dhammā tassa nissayabhāvato bhūmi kāmāvacarāti .
Aṭṭhakathāyampi vā ayamattho vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Cittan ’’ ti hi cittuppādopi vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cittaṃ uppannanti ettha cittameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahitan ’’ ti .
Evañca katvāti sukhabhūmiyanti cittuppādassa viññāyamānattā .
Vibhāgadassanaṃ visesadassanaṃ .
Bhāsitabbaṃ bhāsitaṃ , tadeva atthoti bhāsitattho .
Abhidheyyattho .
Tadatthaviññāpanenāti tikadukānaṃ kucchitānaṃ salanādiatthadīpakena .
994. Ko pana vādo khandhārammaṇassāti pubbāparabhāvena vattamāne arahato khandhe ekattanayavasena santānato ‘‘ amhākaṃ mātulatthero ’’ tiādinā ālambitvā pavattamānaṃ upādānaṃ tassa upādānakkhandheyeva gaṇhāti .
Satipi taṃsantatipariyāpanne lokuttarakkhandhe tattha pavattituṃ asamatthabhāvato kā pana kathā khandhe ārabbha pavattamāne .
Etena natthi maggo visuddhiyā , natthi nibbānanti evamādivasena pavattā micchādiṭṭhiādayo na maggādivisayā taṃtaṃpaññattivisayāti dīpitaṃ hoti .
998. Evaṃ saṃ … pe … lesikāti anupādāniyehi asaṃkilesikānaṃ bhedābhāvamāha .
1006. Avijjamāno ca so niccādivipariyāsākāro cāti avi … pe … sākāroti padacchedo .
Diṭṭhiyā niccādiavijjamānākārena gayhamānattepi na tadākāro viya paramatthato avijjamāno , atha kho vijjamānoM0.176 kāyo sakkāyoti avijjamānaniccādivipariyāsākārato visesananti lokuttarā na idaṃ visesanaṃ arahanti ‘‘ santo vijjamāno kāyo sakkāyo ’’ ti .
Vatthu avisesitaṃ hotīti idaṃ ‘‘ satī kāye ’’ ti ettha kāya-saddo samūhatthatāya anāmasitavisesaṃ khandhapañcakaṃ vadatīti adhippāyena vuttaṃ .
Pasādakāyo viya kucchitānaṃ rāgādīnaṃ uppattiṭṭhānatāya kāyoti vuccatīti evaṃ pana atthe sati diṭṭhiyā vatthu visesitameva hotīti lokuttarāpi apanītā .
Na hi lokuttarā khandhā uppattiṭṭhānatāya ‘‘ kāyo ’’ ti vuccantīti .
Suddhiyā ahetubhūtenāti gosīlādinā , lokiyasīlena vā lokuttarasīlassa apadaṭṭhānena .
‘‘ Avītikkamanīyatāsatataṃcaritabbatāhi vā sīlaṃ , tapocaraṇabhāvena samādinnatāya vataṃ .
Attano gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ , gacchantoyeva bhakkhanādigavādikiriyākaraṇaṃV0.166 vataṃ .
Akattabbābhimatato nivattanaṃ vā sīlaṃ , taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti vatan ’’ ti ca sīlabbatānaṃ visesaṃ vadanti .
1007. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti uppādoti na jananamattaṃ adhippetaṃ , atha kho anirodhopīti ‘‘ avighātaṃ janasaddo vadatī ’’ ti āha .
Tatthāyaṃ jana -sadde nayo , janitāti janā , avihatāti attho .
Puthū janā etesanti puthujjanāti puthusatthumānino sattā .
Abhisaṅkharaṇādiattho vā jana-saddo anekatthattā dhātūnaṃ .
Khandhāyatanādīnaṃ savanādhīnattā paññācakkhupaṭilābhassa tesaṃ savanābhāvadīpakaṃ ‘‘ assutavā ’’ ti idaṃ padaṃ andhataṃ vadati .
Kataṃ jānantīti attanā parehi ca kataṃ kusalākusalaṃ tehi nipphāditaṃ sukhadukkhaṃ yāthāvato jānanti .
Paresaṃ attanā , attano ca parehi kataṃ upakāraṃ yathāvuttākārena pākaṭaṃ karonti .
Byādhiādīhi dukkhitassa upaṭṭhānādi kātabbaṃ , saṃsāradukkhadukkhitasseva vā yathāvuttākārena kātabbaṃ karonti .
Ariyakaradhammā ariyasaccānīti purimasaccadvayavasena vuttaṃ ‘‘ vipassiyamānā aniccādayo ’’ ti .
Pariññādivisesena vā passiyamānāti atthe sati aniccādayoti ādi -saddena niccampi nibbānaṃ gahitanti catusaccavasenapi yojetabbaṃ , aniccattādayo vā ‘‘ aniccādayo ’’ ti vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Avasesakilesā kilesasotaṃ .
Ñāṇan ti yāthāvato jānanaṃ .
Yathābhūtāvabodhena hi tassa tāni anuppattidhammataṃ āpāditatāya santāneM0.177 appavesārahāni ‘‘ saṃvutāni pihitānī ’’ ti ca vuccanti .
Tathāti sabbasaṅkhārānaṃ vippakārassa khamanākārena .
Aviparītadhammā etāya nijjhāyaṃ khamantīti paññā khantīti .
Aduṭṭhasseva titikkhābhāvato tathāpavattā khandhāti adosappadhānā khandhā vuttāti ‘‘ adoso eva vā ’’ ti tatiyo vikappo vutto .
Satipaṭipakkhattā abhijjhādomanassānaṃ ‘‘ muṭṭhassaccan ’’ ti vuttā .
Akkhanti doso .
Sassatādiantavinimuttā dhammaṭṭhitīti sassatucchedādigāho tappaṭilomabhāvo vutto .
Diṭṭhadhammanibbānavādo nibbāne paṭilomabhāvo .
Carimānulomañāṇavajjhataṇhādiko kilesoti vutto , paṭipadāñāṇadassanañāṇadassanāni viya gotrabhuñāṇaṃ kilesānaṃ appavattikaraṇabhāvena vattati , kilesavisayātilaṅghanabhāvena pana pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ saṅkhāra … pe … pahānan ’’ ti .
DiṭṭhiyādīnaṃV0.167 samudayasabhāgatā kammassa vikuppādane sahakārīkāraṇabhāvo , dassanādibyāpāraṃ vā attānañca dassanādikiccaṃ cakkhādīnanti evañhi yathātakkitaṃ attānaṃ rūpanti gaṇhāti .
Yathādiṭṭhan ti takkadassanena yathopaladdhanti adhippāyo .
Na hi diṭṭhigatiko rūpāyatanameva attāti gaṇhātīti .
Imissāpavattiyāti sāmaññena rūpaṃ attāti sabbasaṅgāhakabhūtāya pavattiyā .
Rūpe … pe … mānan ti cakkhādīsu taṃsabhāvo attāti pavattamānaṃ attaggahaṇaṃ .
Anaññattādiggahaṇan ti anaññattaṃ attaniyaattanissitaattādhāratāgahaṇaṃ .
Vaṇṇādīnan ti vaṇṇarukkhapupphamaṇīnaṃ .
Nanu ca rukkhapupphamaṇiyo paramatthato na vijjanti ?
Saccaṃ na vijjanti , tadupādānaṃ pana vijjatīti taṃ samuditādippakāraṃ idha rukkhādipariyāyena vuttanti rukkhādinidassanepi na doso chāyārukkhādīnaṃ viya rūpassa attano ca saṃsāmibhāvādimattassa adhippetattā .
1008. Jātiādisabhāvan ti jātibhavādīnaṃ nibbattinibbattanādisabhāvaṃ , uppādanasamatthatā paccayabhāvo .
1009. Sāmaññena ‘‘ tadekaṭṭhā kilesā ’’ ti ( dha . sa .1010), parato ‘‘ avaseso lobho ’’ tiādivacanato ( dha . sa .1011) pārisesato sāmatthiyato vā labbhamānatāya satipi āgatatte sarūpena pabhedena vā diṭṭhiādayo viya anāgatattā lobhādayo ‘‘ anāgatā ’’ ti vuttāti āha ‘‘ idhaM0.178 … pe … ssetun ’’ ti .
Atthato viññāyati lobhādīhi sahajātā hutvā diṭṭhiyā eva pāḷiyaṃ vuttakilesabhāvato .
Itipi attho yujjati saṃyojanakilesānampi paṭiniddesārahattā sampayuttasamuṭṭhānabhāvato ca .
Saṃyojanarahitehīti saṃyojanabhāvarahitehi thinauddhaccaahirikānottappehi , thinaahirikānottappehi vā .
1013. Ekade … pe … vadati avayavenapi samudāyo vuccatīti .
Hetu etesaṃ atthīti vā hetukā .
Aniyatoti na avadhārito .
Purimapadāvadhāraṇavasena gahetabbatthattā vivaraṇīyatthavā .
Atthato nikkhipitun ti ‘‘ tayo kusalahetū alobho adoso amoho ’’ tiādīsu ( dha . sa .1060) viya purimanayena dassitadhammeyeva hetupahātabbahetukabhedato atthadassanavasena niddisitunti attho .
1029. AbhiññāyuttavajjānaṃV0.168 mahaggatānaṃ parittārammaṇattābhāvā ‘‘ mahaggatā vā iddhividhādayo ’’ ti vuttaṃ .
Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā ‘‘ ceto … pe … ñāṇasampayuttā ’’ ti āha .
1035. Anantare niyuttānīti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ , tasmiṃ niyuttāni taṃ ekantena nipphādanato anatikkamanakānīti attho .
Vuttappakārassa anantarassa karaṇaṃ anantaraṃ , taṃ sīlānīti yojetabbaṃ .
Anekesu ānantariyesu katesu kiñcāpi balavatoyeva paṭisandhidānaṃ , na itaresaṃ , attanā pana kātabbakiccassa teneva katattā tassa vipākassa upatthambhanavasena pavattanato na itarāni tena nivāritaphalāni nāma honti , ko pana vādo paṭipakkhesu kusalesūti vuttaṃ ‘‘ paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā ’’ ti .
‘‘ Anekasmimpi … pe … natthī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu anekesu ānantariyesu katesu balavaṃyeva paṭisandhidāyakanti tena itaresaṃ vipāko paṭibāhito hotīti āha ‘‘ na ca tesan ’’ tiādi .
Tañca tesaṃ aññamaññaṃ appaṭibāhakattaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vitthārena vicāritameva .
Atthato āpannaṃ aggahetvā yathārutavaseneva pāḷiyā atthaṃ gahetvā tesaṃ vādānaṃ tapparabhāvena pavattiṃ sandhāya ahetukavādādīnaṃ visesaṃM0.179 dassetuṃ ‘‘ purimavādo ’’ tiādi vuttaṃ .
Aniyyānikaniyyānikabhedaṃ pana sambhārakammaṃ bandhamokkhahetūti bandhamokkhahetuṃ paṭisedhentopi kammaṃ paṭisedheti .
Sumaṅgalavilāsiniyaṃ pana vipākassa kammakilesasamādhipaññānaṃ hetubhāvato vipākopi bandhamokkhahetūti ‘‘ natthi hetūti vadanto ubhayaṃ paṭibāhatī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.170-172) vuttaṃ .
Tattha kammaṃ paṭisedhentenapi vipāko paṭisedhito hoti , vipākaṃ paṭisedhentenapi kammanti tayopi ete vādā atthato ubhayapaṭisedhakāti veditabbā .
Niyatamicchādiṭṭhin ti ahetukavādādipaṭisaṃyutte asaddhamme uggahaparipucchāvinicchayapasutassa ‘‘ natthi hetū ’’ tiādinā raho nisīditvā cintentassa tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , javanāni javanti .
Paṭhamajavane satekiccho hoti , tathā dutiyādīsu .
Sattame atekicchabhāvaṃ patto nāma hoti .
Yā evaṃ pavattā diṭṭhi , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ niyatamicchādiṭṭhin ’’ ti .
Tato purimabhāvā aniyatā .
1039. Sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatādivisiṭṭhabhāvepi maggapaccayassa sampayogavisiṭṭhatādīpaneneva sahajātādivisiṭṭhatāpi viññāyatīti pāḷiyaṃ ‘‘ sampayutto ’’ ti vuttantiV0.169 ‘‘ sampayogavisiṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
Magga … pe … dassetuṃ , na pana maggaṅgānaṃ aññamaññaṃ maggapaccayabhāvābhāvatoti adhippāyo .
Evaṃ satīti yadi maggaṅgānaṃ maggapaccayalābhitāya pakāsano paṭhamanayo , evaṃ sante .
Maggaṅgānipi vedanādayo viya maggahetukabhāvena vattabbattā amaggasabhāvānaṃ alobhādīnaṃ tadaññesaṃ tadubhayasabhāvānaṃ dhammānaṃ paccayabhāvadīpane tatiyanaye viya na ṭhapetabbānīti āha ‘‘ ṭhapetvāti na vattabbaṃ siyā ’’ ti .
Pubbeti purimanaye .
Dutiyanayepīti pi -saddena paṭhamanayaṃ sampiṇḍeti .
Tena sammādiṭṭhiyā purimasmiṃ nayadvaye ṭhapitattā tassa sahetukabhāvadassano tatiyanayo āraddhoti dasseti .
Tatiyanaye sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvadassanaṃ anicchanto codako ‘‘ kathaṃ dassito ’’ ti codetvā ‘‘ nanū ’’ tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati .
Itaro ‘‘ yathā hī ’’ tiādinā dassanena pahātabbahetubhāvena vuttānampi lobhādīnaṃ aññamaññaṃ sahajekaṭṭhasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannato dassanena pahātabbahetukasaṅgahoM0.180 viya maggahetubhāvena vuttāyapi sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvopi yujjati maggahetusampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvatoti dasseti .
Tato aññassevāti tato sammādiṭṭhisaṅkhātahetuto aññassa alobhādosasseva .
Aññenāti ‘‘ maggo hetū ’’ ti ito aññena .
Alobhādosānaṃyeva adhippetattā tesaṃyeva āveṇikena maggahetūti iminā pariyāyena .
Sādhāraṇena pariyāyenāti tiṇṇampi hetūnaṃ adhippetattā maggāmaggasabhāvānaṃ sādhāraṇena maggahetumaggahetūti iminā pariyāyena .
Tesan ti hetūnaṃ .
Aññesan ti hetusampayuttānaṃ .
Atthavisesavasenāti ‘‘ maggahetukā ’’ ti pāḷiyā atthavisesavasena .
Amohena alobhādosāmohehi ca sesadhammānaṃ sahetukabhāvadassanavasena pavattā dutiyatatiyanayā ‘‘ sarūpato hetuhetumantadassanan ’’ ti vuttā .
Tathāadassanatoti sarūpena adassanato .
Atthena … pe … gamanatoti ‘‘ maggaṅgāni ṭhapetvā taṃsampayutto ’’ ti ( dha . sa .1039) vacanato maggasabhāvānaṃ dhammānaṃ maggapaccayatāsaṅkhāto sampayuttānaṃ hetubhāvo sarūpato dassito .
Maggahetubhūtāya pana sammādiṭṭhiyā sampayuttānaṃ hetuhetubhāvo atthato ñāpito hotīti attho .
1040. Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti ‘‘ sabhāvadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Teneva paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ( paṭṭhā . aṭṭha .1.3)‘‘ ārammaṇādhipati jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānavasena chabbidho ’’ ti vakkhati .
Maggādīni ṭhapetvāti maggādīniV0.170 pahāya .
Aññesan ti maggādito aññesaṃ .
Adhi … pe … vassāti ārammaṇādhipatipaccayabhāvassa .
Paññuttarattā kusalānaṃ lokuttarakathāya ca paññādhurattā vīmaṃsādhipatissa sesādhipatīnaṃ padhānatā veditabbā .
1041. Padesasattavisayattā paṭhamavikappassa sakalasattavasena dassetuṃ ‘‘ kappasahassātikkamepi vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatīti laddhokāsaṃ yaṃ kammaṃ pāpuṇissati .
Kappasahassātikkame avassaṃ uppajjanavipākattā tadapi … pe … vuccatīti .
Aladdhattalābhatāya uppādādikkhaṇaṃM0.181 appattassa vipākassa anuppannabhāvo natthibhāvo pākaṭabhāvābhāvatoti vuttaṃ ‘‘ natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotī ’’ ti .
Tatthāti arūpabhavaṅge .
Avipakkavipākaṃ kammaṃ sahakārīkāraṇasamavāyālābhena akatokāsaṃ vipākābhimukhabhāvābhāvato vipakkavipākakammasarikkhakanti vuttaṃ ‘‘ aladdho … pe … deyyā ’’ ti .
Kiccanipphattiyā asati uppannampi kammaṃ anuppannasamānanti ‘‘ okāso na bhaveyyā ’’ ti etassa samatthatā na siyāti atthamāha .
Tena apacayagāmikammakiccassa okāsābhāvo dassito .
Pubbe niratthakattā uppattiyā okāso na bhaveyyāti payojanābhāvato kammuppattiyā okāsābhāvo vutto .
‘‘ Vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyyā ’’ ti iminā asambhavatoti ayametesaṃ viseso .
Dhuvavipākassa kammassa vipākena nidassanamattabhūtenāti adhippāyo .
Ariyamaggaānantariyakammānaṃ viya mahaggatakammānaṃ niyatasabhāvatābhāvā aṭṭhasamāpattīnaṃ ‘‘ balavavirahe ’’ tiādinā savisesanadhuvavipākatā vuttā .
Ettha ca ‘‘ pañca ānantariyakammānī ’’ ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ niyatamicchādiṭṭhiyāpi dhuvavipākattā .
Yassa kammassa katattā yo vipāko niyogato uppajjissati , so tassa anāgatakālepi uppādivohāraṃ labhati .
So ca uppādivohāro āyūhitakammavasena vuccamāno bhāvinā āyūhitabhāvena maggo anuppannoti ettha vuttoti dassetuṃ ‘‘ yaṃ āyūhitaṃ bhavissatī ’’ tiādi vuttaṃ .
1050. Upādānehi ādinnāti sambandho .
Aññeti upādānārammaṇehi aññe anupādāniyāti attho .
Ādikena gahaṇenāti ‘‘ ahaṃ phalaṃ sacchākāsin ’’ ti evaṃ paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena gahaṇena .
Idāni upetatthadīpakassa upa-saddassa vasena upādinna -saddassaV0.171 atthaṃ vattuṃ ‘‘ upādinnasaddena vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nibbānassa anajjhattabhāvato ‘‘ amaggaphaladhammāyeva vuttā ’’ ti āha .
Itarehīti ajjhattapadādīhi .
Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .