Issues
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Uddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Uddesavaṇṇanā

KenacītiM0.146V0.138 rūpena vā arūpena vā .
Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento ‘‘ acittasamuṭṭhānasabbhāvato ’’ tiādimāha .
Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu , cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti ?
Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ ‘‘ acittasamuṭṭhānasabbhāvato ’’ ti .
Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti .
Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho .
Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti .
Kesañcīti kāmāvacarakusalādīnaṃ .
Katthacīti āruppe .
Kesañcīti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ .
Katthacīti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca .
‘‘ Tasmiṃ samaye phasso hotī ’’ tiādinā ( dha . sa .1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ ‘‘ acittasahabhubhāvato ’’ ti .
Tesan ti upādārūpānaṃ .
Yo yassa sahabhāvena upakārako , so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha ‘‘ sahajāta … pe … ttanato ’’ ti .
Nāpi mahābhūtehītiādinā vavatthānābhāvameva dasseti .
Kesañcīti akammajādīnaṃ .
Kehicīti kammajādīhi .
Pavattitoti pavattanato .
Sahāti ekasmiṃ kāle .
Abhāvāti niyogato abhāvā .
ViññattiV0.139 … pe … na sakkā vattuṃ mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo .
Ekasmiṃ kāletiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti .
‘‘ Tathā vibhajanatthan ’’ ti ,‘‘ avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetun ’’ ti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘ vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā ’’ ti iminā sambandho .
Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavatoM0.147 ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ , akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha ‘‘ samayavavatthānenā ’’ tiādinā .
Avibhatteti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte .
Vibhajitabbeti bhedavantatāya vibhajanārahe .
Dassiteti uddisanavasena dassite .
Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ ‘‘ ettha panā ’’ tiādimāha .
Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo , sova dassananti nayadassanaṃ .
‘‘ Desanā ’’ ti vuttaṃ heṭṭhā gahaṇameva nayadassanan ti .
Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo , kiriyābyākataṃ .
Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ .
Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto , ekake pana vatthupi gahitanti ‘‘ hadayavatthuñcā ’’ ti dutiyavikappe vuttaṃ .
Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti ?
Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca .
Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni , na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ , nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā .
Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ , tassa vasena ‘‘ atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū ’’ tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti .
Na hi ‘‘ atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ , atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇan ’’ tiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ , samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo .
Esā hi bhagavato desanā pakati .
Teneva hi nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo , aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti .
Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ .
Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti .
CakkhādidasakāV0.140 sattāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta , ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta .
Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopiM0.148 bhedoyeva vohāravisayeti katvā sopādisesādi bhedo vutto .
584. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati , cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā .
Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha ‘‘ vaṭṭaṃ parimaṇḍalan ’’ ti .
Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto , āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova .
Yathāha ‘‘ sineru , bhikkhave , pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena , caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā ’’ ti ( a . ni .7.66).
Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo , sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma .
‘‘ Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā ’’ ti vadanti .
Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo .
Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca vā -saddo vattatīti tathā yojanā katā .
Anekatthā hi nipātāti .
Tattha anekantikattho aniyamattho .
Sīlādivisuddhisampādanena , catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya mahantena vāyāmena .
Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā mahābhūtāni yathā ‘‘ mahājano ’’ ti .
Evan ti ‘‘ upādāya pavattan ’’ ti atthe sati paṭiccasamuppannatā vuttā hoti paccayasambhūtatādīpanato .
Upādāyatīti upādāyati evāti adhippāyo .
Tenevāha ‘‘ ekantanissitassā ’’ ti .
‘‘ Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo ’’ ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘ rukkhassa sākhā ’’ ti adhippāyo .

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

585. ViññattidukoM0.149V0.141 cāti ca -saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā .
Sakkā hi etena nayena … pe … viññātun ti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti .
Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati .
Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti , rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti .
Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso .
Yathā ca vatthudukesu , evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu .
Yathā ca ārammaṇadukesu , evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā .
Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā .
Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti ?
Nayidaṃ ekantikaṃ .
Kasmā ?
Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā .
Tathā hi vuttaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1-6)‘‘ hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī ’’ tiādi .
Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca .
Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

586. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā ‘‘ viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko ’’ ti vuttaṃM0.150 .
Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃV0.142 janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti , taṃ cittato eva samuṭṭhātīti .
Viññattidukādīhīti ādi -saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti .
Labbhamānoti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā , taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ , atthi na cittasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā , taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ , atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno .
Sanidassanadukādīnan ti ādi -saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti .
Tenāti cittasamuṭṭhānadukena .
Tassāti cittasamuṭṭhānadukasseva .
Aññe panāti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā .
Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā ‘‘ sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā ’’ ti vuttaṃ .
Catukkā labbhantīti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ , taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ , atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ .
Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ , taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ , atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho .
Avasesehīti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi .
Tesan ti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ .
Aññesan ti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ .
Vatthudukādīhīti ādi -saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti .
Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho .
Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā .
Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā .