Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

1313. Ahaṃ-saddena hetubhūtena yo atthoti ettha ahaṃ -saddo atthoti adhippeto .
Atthāvabodhanattho hi saddappayogo .
Atthaparādhīno kevalo atthapadatthako , so padatthavipariyesakārinā pana iti-saddena parato payuttena saddapadatthako jāyati yathā gāvīti ayamāhāti go-saddaṃ āhāti viññāyati .
Tena viññattivikārasahito saddo paññattīti dasseti .
Tathā hi ‘‘ buddhassa bhagavatoM0.190 vohāro lokiyasote paṭihaññatī ’’ tiādinā ( kathā .347) paññattiyā vacanabhāvaṃ sādhayati .
Aññathātiādinā paññattiyā asaddasabhāvatte dosamāha .
Adhivacanāditā siyā , tathā ca adhivacanādīnaṃ adhivacanapathādito viseso na siyāti dukoyeva na sambhaveyyāti adhippāyo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana sakasantatipariyāpanne rūpādayo dhamme samūhato santānato ca ekattavasena gahetvā ahanti vohariyamānā upādāpaññatti saṅkhāyati voharīyatīti saṅkhāti adhippetā .
Tathā sesesu yathāsambhavaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetun ’’ tiādi .
Padatthassāti ahaṃ-saddādipadābhidheyyassa , paramatthassa vā .
Adhivacanaṃ saddoti adhippāyena ‘‘ vadantenā ’’ tiādi vuttaṃ .
So hi attanā ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñāto eva ñāpetīti aggahitasambandhassa na saddo atthappakāsanasamatthoti vuttaṃ ‘‘ pubbe gahitasaññenā ’’ ti .
Visesena ñāyatīti samaññāti saṃ -saddassa visesatthataṃ āha .
Karīyatīti idaṃ imassatthassa adhivacananti evaṃ nikkhipīyati .
Nāmabhūtaṃ vacanameva taṃ taṃV0.179 atthaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vadati byañjayati cāti āha ‘‘ nāmamicceva vuttaṃ hotī ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ na hi pathavī ’’ tiādi .
Pathavīsaṅkhātan ti pathavī-saddābhidheyyaṃ .
Ācariyāti aṭṭhakathāya saṃvaṇṇanakā ācariyā , na aṭṭhakathācariyāti adhippāyena vadati .
Mātikāyan ti mātikāvaṇṇanāyaṃ .
Tenāti mātikāvaṇṇanāvacanena .
Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthadassanassa etassa yathāvuttassa ācariyavādassa virodho siyā , tameva virodhaṃ ‘‘ na hī ’’ tiādinā vivarati .
Tattha adhivacanapathādibhāvena vuttānaṃ dhammānaṃ pakāsakassa sabhāvassa viññattivikārasahitasaddasseva vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavattiādi yujjati , na asabhāvassāti adhippāyena ‘‘ uppādavayakiccarahitassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha aniddhāritasabhāvassāti paramatthato anupaladdhasabhāvassa .
Duvidhāti paññāpanapaññāpitabbabhedato duvidhā .
Yathāvuttappakārāti uppādavayakiccarahitātiādippakārā .
Aṭṭhakathāyaṃ puggalapaññattivaṇṇanāyaṃ .
NanuM0.191 ca tattha upanidhāpaññattiādayo aparāpi paññattiyo vuttā , atha kasmā ‘‘ cha paññattiyova vuttā ’’ ti vuttaṃ ?
Saccaṃ vuttā , tā pana vijjamānapaññattiādīsu chasu eva antogadhāti ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha rūpādi viya avijjamānattā paññāpitabbattā ca avijjamānapaññatti , avijjamānassa ca sattarathādiatthassa paññāpanato avijjamānapaññattīti evaṃ avijjamānapaññattivacanena yathāvuttā duvidhāpi paññatti saṅgahitāti āha ‘‘ avijjamāna … pe … vuttā ’’ ti .
Itarehīti vijjamānapaññattiādīhi avasesehi pañcahi , rūpavedanādīnaṃ sattarathādīnañca atthānaṃ pakārehi ñāpanato taṃtaṃvācako saddoyeva visayabhedato vijjamānapaññattiādibhedā paññatti saṅkhādīhi dasahi padehi vuttāti ayaṃ purimo attho , so ca yathārutavaseneva pāḷiyā viññāyamānattā ‘‘ pāḷianugato ujuko ’’ ti ca vutto .
Yadi cātiādīsu sattādikā yathāvuttappakārā upādāpaññatti yadi avijjamānapaññatti , sā atthīti na vattabbā .
Avijjamānā ca sā paññāpitabbato paññatti cāti tesaṃ ācariyānaṃ laddhīti adhippāyo .
Idāni tassā laddhiyā vasena paññattipathāti vuttadhammānampi vijjamānapaññattibhāvāpatticodanena tattha dosaṃ dasseti ‘‘ yathā cā ’’ tiādinā .
Tatoti yasmāV0.180 avijjamānattā paññāpitabbattā ca sattarathādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo viya vijjamānattā paññāpitabbattā ca sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ vijjamānapaññattibhāvo āpajjati , tasmāti attho .
‘‘ Athā ’’ tiādinā paññattipathaniddesato visiṭṭhassa paññattidhammaniddesassa sayameva kāraṇamāsaṅkati .
‘‘ Nāpī ’’ tiādinā tassa kāraṇassa asiddhataṃ dasseti .
‘‘ Purisoti saṅkhā ’’ tiādīsu saṅkhādayopi nāmādīhi atthato avisiṭṭhā vuttāti āha ‘‘ saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā ’’ ti .
Vacanaggahaṇaṃ vacanuccāraṇaṃ .
Aññassāti nāmapaññattiṃ sandhāyāha .
Tesan ti saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ .
Asamatthatā na sambhavatīti yojanā .
Tameva asambhavaṃ ‘‘ yadi hī ’’ tiādinā vivarati .
Paññattiyāti nāmapaññattiyā .
Paññattipaññāpaneti yāya nāmapaññattiyā upādāyapaññatti rūpādayo ca paññāpīyanti , yā ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gayhati , sā ayaṃ nāmāti tassāM0.192 paññāpane asaṅkarato ṭhapane .
Atha vā sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena manodvāraviññāṇasantānena paññattiyā gāhāpane paricchindane .
Tassā aññā paññatti vattabbā siyāti tassā nāmapaññattiyā ñāpane saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ sahakārīkāraṇabhūtā aññā nāmapaññatti atthīti vattabbā anuññātabbā siyā .
Tato atthavijānanameva na siyāti kevalāni saṅketaggahaṇavacanaggahaṇāni atthapaññāpane viya paññattiñāpanepi asamatthāni , paññatti ca ñātāyeva tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ taṃjānanatthaṃ paññattianantaraparikappane ca anavatthānāpattīti atthādhigamassa sambhavo eva na bhaveyya .
Saṅketo rūpādīsu na kiñci hoti , bhūtādinimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya vohariyamānā kasiṇādipaññatti viya taṃ taṃ saṅketitabbaṃ saṅketakaraṇañca upādāya vohāramatto , tassa ca paññāpikā nāmapaññattīti yathāvuttadosāpattiṃ dassento ‘‘ nāpi saṅketaggahaṇan ’’ ti avoca .
Nanu ca atthavijānanāsambhavacodaneneva saṅketaggahaṇābhavopi dassitoti ?
Saccametaṃ , saṅkete pana ācariyānaṃ matibhedo vijjati .
Tattha ekapakkhiko ayaṃ dosoti dassanatthaṃ tassa visuṃ vacanaṃ vuccamānā rūpādayo dhammāvacanatthā paññāpitabbā ca , tadabhidhāyako saddo paññattīti .
Ettāvatā sabbavohāro sijjhatīti adhippāyena ‘‘ vacana … pe … janaṃ natthī ’’ ti āha .
Paññattiyā vacanabhāvo siddho paṭihananasotabbatādīpakattāV0.181 tesaṃ pāṭhānanti adhippāyo .
Ādi -saddena ‘‘ atthi keci buddhassa bhagavato vohāraṃ suṇanti , niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
Tasmāti yasmā ‘‘ paññattidhammā ’’ ti padassa yathāvuttapaññattiyo atthoti etasmiṃ pakkhe mātikāvaṇṇanāya virodho , aṭṭhakathāyaṃ avuttatā , imissā pāḷiyā ananugamo , sabbe dhammā paññattīti niddisitabbatā , paññattipathapadassa navattabbatā , anavatthānāpattito atthavijānanāsambhavoti aneke dosā , viññattivikārasahitassa pana saddassa paññattibhāve yathāvuttadosābhāvo anekesaṃ pāṭhappadesānañca anulomanaṃ , tasmā .
Tattha yuttaṃ gahetabbanti adhippāyenāha ‘‘ pāḷi … pe … tabbo ’’ ti .
YadiM0.193 sattātiādinā saddassa paññattibhāve aṭṭhakathāya virodhamāha .
Evaṃ paññattibhāve yadi saddassa paññattibhāvo , tassa paramatthato vijjamānattā rūpādiatthassa ca paññāpanato vijjamānapaññattibhāvo eva siyā , na avijjamānapaññattibhāvo .
Na hi te sattādayo paññattīti .
Evañca avijjamānapaññattiyā abhāvo eva siyā .
Vuttā ca aṭṭhakathāyaṃ ( pa . pa . aṭṭha .1 mātikāvaṇṇanā )‘‘ avijjamānapaññattī ’’ ti .
Itaro visayassa avijjamānattā tassa avijjamānapaññattibhāvoti yathāvuttavirodhābhāvaṃ dassento ‘‘ avijjamānānan ’’ tiādimāha .
Idāni sattādivisayassa kenacipi pariyāyena atthitāya abhāvadassanena tabbisayāya paññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃyeva vavatthapeti ‘‘ ayañca vādo ’’ ti .
Vijjamānā eva sattādayo rūpādisabhāvābhāvavasena ‘‘ avijjamānā ’’ ti vuccanti , na sabbathā abhāvato .
Tathā hi tathā tathā paññāpiyamānabhāvena viññāyantīti yathāvuttarūpo vādo ‘‘ rūpaṃ atthīti ?
Hevatthi heva natthīti .
Sevatthi seva natthīti .
Na hevaṃ vattabbe .
Sevatthi seva natthīti .
Āmantā .
Atthaṭṭho natthaṭṭho ’’ ti ( kathā .306) evaṃ pavattāya hevatthikathāya .
Tattha hi rūpādayo dhammā rūpādisabhāvena atthi , vedanādisabhāvena natthi , tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthīti evaṃladdhike sandhāya ‘‘ rūpaṃ atthī ’’ ti pucchā sakavādissa .
‘‘ Hevatthi heva natthī ’’ ti vissajjanaṃ paravādissa .
Atha naṃ sakavādī yadi rūpameva evaṃ atthi evaṃ natthīti laddhi , evaṃ sante so eva atthi so eva natthi nāmāti pucchanto ‘‘ sevatthī ’’ ti āha .
Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ , teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati .
Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāvena atthitaṃ , parabhāvena natthitaṃ sandhāya paṭijānāti .
Tato sakavādī ‘‘ atthaṭṭho natthaṭṭho ’’ tiādinā atthitā vā natthitā vā aññamaññaviruddhā ekasmiṃ dhamme vinā kālabhedena asambhavattāti kiṃ ekattaṃ āpajjatīti dassentoV0.182 paravādiṃ niggaṇhātīti .
Paṭisiddhoti ca ‘‘ rūpaṃ ‘ rūpan ’ ti hevatthi , rūpaṃ ‘ vedanā ’ ti heva natthī ’’ tiādinā ( kathā .306) vuttāya rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ sakabhāvena atthitāya parabhāvena natthitāya ca paṭisedhanena sattādīnampi tathābhāvo paṭisedhito hotīti katvā vuttaṃ .
RūpādayoM0.194 na hontīti rūpādisabhāvā na honti .
Tathā tathāti samūhasantānādivasena .
Vicittasaññā parikappavasena uppajjati .
Yadi sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti , nanu sattarathādiabhilāpā anariyavohārā jāyantīti āha ‘‘ na ca te abhilāpā ’’ tiādi .
Attano vasena kiñci ahontaṃ paññāpakassa vacanasseva vasena paññāpitabbattā paññattivohāraṃ labhati .
Imināva adhippāyenātiādi ‘‘ sayaṃ avijjamāno ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha .
Tan ti sattādiggahaṇaṃ .
‘‘ Brahmavihāracatukkaṃ sattapaññattiṃ ārabbha pavattattā navattabbārammaṇaṃ nāma hotī ’’ tiādinā aṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1421) tattha tattha na vattabbanti vuttaṃ .
Yadi parittādibhāvena na vattabbaṃ , kathaṃ avijjamānassa sattādikassa paccayabhāvoti āha ‘‘ khandhasamūhasantānan ’’ tiādi .
Tan ti khandhasamūhasantānaṃ .
Tadupādānabhūtan ti puggaloti gahaṇapaññattīnaṃ kāraṇabhūtaṃ .
Yadi puggalasaññāya sevamānassa kusalādiuppatti hoti , kathaṃ puggaladassanaṃ micchādassananti paṭisiddhanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Pathavīdhātu upalabbhatīti puggalābhāve vipakkhavasena nidassanamāha .
Idañhettha anumānaṃ .
Na rūpādayo vivecetvā puggalo upalabbhati tesaṃ aggahaṇe tathārūpāya buddhiyā abhāvato sevanādayo viyāti .
Puggalo upalabbhati sacchikaṭṭhaparamatthena yo chaviññāṇaviññeyyoti saṃsarati muccati cāti evaṃ diṭṭhiyā parikappitapuggalova paṭisedhito , na vohārapuggaloti dassento ‘‘ paṭise … pe … diṭṭhī ’’ ti āha .
Gāthāya pañcasu khandhesu rūpaṃ vedanā saññā cetanā viññāṇanti etesu kaṃ nāma dhammaṃ sattoti jānāsi nu , etesu ekampi sattoti gaṇhituṃ nārahatīti dasseti .
Atha etehi añño eko satto atthīti paccesi .
Evampi māra diṭṭhigataṃ nu te .
Nu-saddo diṭṭhigatameveti avadhāraṇattho .
Kasmā ?
Yasmā suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ .
Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ nayidha sattūpalabbhatī ’’ ti .
Yasmā paccakkhato vā anumānato vā anupaladdhito natthi ettha koci satto nāmāti adhippāyo .
Yadi satto natthi , kathaṃ satto saṃsāramāpādītiādi nīyatīti .
KimetthaV0.183 netabbaṃ , sattoti vohārasatto adhippeto , yasmā satta-saddo vohāreM0.195 pavattatīti .
Dutiyagāthāya sambandhaṃ dassento ‘‘ satto panā ’’ tiādimāha .
Aṅgasambhārāti aṅgasambhārato akkhacakkaīsādiaṅgasambhāramupādāyāti attho .
Sattoti vohāro .
Avijjamānassāti accantaṃ avijjamānassa sasavisāṇādikassa .
Yadi accantaṃ avijjamānaṃ , kathaṃ taṃ gayhatīti āha ‘‘ parikappitan ’’ ti .
Lokasaññātaṃ ghaṭādi .
Ettha pana yathā attānaṃ ārabbha uppajjamānakadhammānaṃ taṃsantatipatitānañca kilesupatāpābhāvena assatthabhāvapaccayatāya uppādādirahitampi nibbānaṃ ‘‘ assāsanakarasan ’’ ti vuccati , evaṃ attānaṃ ārabbha pavattanakadhammavasena uppādādirahitāpi paññatti pavattāti vuttā .
Hetuattho vā antonītoti pavattitā vohāritāti attho daṭṭhabbo .
Tathā nāmapaññatti paññapetabbamatthaṃ gahitāyeva paññāpeti , viññatti viya adhippāyaṃ viññāpetīti sā gahetabbābhāvato vuccamānatthadvārena vuccamānāti vuttā .
Paññāpitabbapaññattiyā pana vuccamānabhāve vattabbameva natthi .
Tathā pakārato ñāpanabhāvena ñāpetabbañāpananti katvā gahetabbattāyeva ca tassā aniddhāritasabhāvatā paṭikkhittā daṭṭhabbā .
Na hi sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādi sarūpato saddena vacanīyabhāvaṃ bhajati , apica kho nesaṃ kāladesādibhedabhinnānaṃ vinivattaaññajātiyako sajātiyasādhāraṇo pubbasaṅketānurūpaṃ ajjhāropasiddho sāmaññākāro vacanīyo .
Tatthāpi na vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti tassa pavattinimittabhūto lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā .
So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti , tassa tassa vā atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ , pakārehi ñāpanato paññatti cāti .
Kassa pana so ākāravisesoti ?
Paññāpetabbatthassāti veditabbaṃ .
Anekākārā hi atthāti .
Evañca katvā tassā paññattiyā gahetabbatāvacanañca samatthitaṃ bhavati , avassañca etamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ .
Aññathā vacanavacanīyabhedānaṃ saṅkaro siyā , sabbopi attho sabbassa saddassa vacanīyo , sabbo ca saddo sabbassa atthassa vācakoti na cettha saṅketaggahaṇeneva tesaṃ pavattāti sakkā vattuṃ vavatthitesu eva tesu saṅketaggahaṇassa pavattito .
ApareM0.196 pana ‘‘ yathā dhūmato aggianumāne na kevalena dhūmeneva aggi viññāyati , dhūmassa panaV0.184 agginā avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno dhūmena aggi viññāyati , evaṃ saddena atthavijānane na kevalena saddena tadattho viññāyati .
Taṃtaṃsaddassa pana tena tena atthena avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno tena tena saddena atthaṃ ñāpetīti veditabbaṃ .
Aññathā aggahitasambandhenapi saddasavanamattena tadattho viññāyeyyāti .
Yo yamettha yathāvuttarūpo sambandho , so tassa tassa atthassa saññāpanabhāvena nāmanti paramatthato abhāvā lokasaṅketavasena lokasaṅketoti vā siddho ñātoti lokasaṅketasiddhoti , saddena pakāsiyamānānaṃ atthappakārānaṃ adhigamahetutāya pakārato ñāpanato paññattīti ca vutto ’’ ti vaṇṇayanti .
Saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassapi ñeyyavisesassa abhāve ghaṭādisaddābhidheyyā viya pathavīphassādisaddavacanīyopi na labbhatiyevāti sabbavohāralopo siyā .
Yasmā ca rūpārūpadhammā pabandhasaṅkhātataṃtaṃvisesākāravaseneva pavattanti , na kevalā , tasmā tesaṃ te saṇṭhānasamūhaavatthāvisesākārā yadipi paramatthato kiñci na honti , paramatthato pana vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ upādānānaṃ vasena vijjamānabhāvaṃ labhitvā taṃtaṃgahaṇānurūpaṃ taṃtaṃabhilāpādhikaraṇaṃ bhavati .
Upādāyapaññatti hi upādānato yathā aññā anaññāti ca na vattabbā , evaṃ sabbathā atthi natthīti ca na vattabbā .
Tayopi hi ete santāyevāti evaṃ tāva mātikāvaṇṇanāya na koci virodho .
Saṅkhāyati saṃkathīyatīti saṅkhāti ayamattho kathetabbabhāvena vacanattheyeva niruḷho , na vacanasminti vacanapakkhassa ujukatā sambhavati .
Vacanapakkhoyeva pāḷianugato , na paramparāgato yathāvutto atthoti kuto panetaṃ labbhā .
Na hi anīto attho pāḷiananugato , nāpi sabbā pāḷinītatthā evāti yathāvuttā duvidhā paññattiyo aṭṭhakathāyaṃ chahi paññattīhi yathāsambhavaṃ vuttāyevāti siddhametaṃ atthīti na vattabbāti .
Yadi paramatthato atthitāpaṭisedho , iṭṭhametaṃ .
Atha vohārato , sattarathaghaṭādīhi sattarathādivacanappayogoyeva na sambhaveyyāti .
NaM0.197 hi vacanīyarahito vacanappayogo atthīti .
Paramatthadhammānaṃ asabhāvadhammabhūtāya paññattiyā vibhāgadassanatthā adhivacanādidukattayadesanāti na paramatthadhammānaṃ rūpādīnaṃ paññattibhāvāpattīti .
Na ca paññattipathapaññattidhammaniddesānaṃ avisesavacanaṃ yuttaṃ , saddasseva pana paññattibhāve siyā kāci tesaṃ visesamattā .
Paññāpitabbassa aparamatthasabhāvasseva paññattibhāvo adhippetoti na sabbo paññattipatho paññattisaddena vutto , paññatti ca paññāpetabbabhāvena vuttāti paññattipathapadaṃ vattabbameva .
EvañcetaṃV0.185 icchitabbaṃ .
Itarathā saddassa ca paññāpitabbatāya paññattipathabhāvoti paññattipadaṃ na vattabbaṃ siyāti ca sakkā vattuṃ , nikkhepakaṇḍe vibhattāyeva paññatti ‘‘ puriso māgaṇḍiyo ’’ ti etthāpi dassitāti na na sakkā vattuṃ .
Tathāpi hi yathāvuttaupādāyapaññattināmapaññattīnaṃ sabhāvasambhavatoti saṅkhādisaddānaṃ samānatthatāpi tesaṃ matimattameva , viññatti viya adhippāyaṃ viññāpentā sayaṃ ñātāyeva nāmapaññatti paññāpetabbamatthaṃ paññāpeti gahitasarūpatāya padīpo viya rūpagatavidhaṃsaneti na paññattiantaraparikappanena payojanaṃ atthi paññāpetabbatthapaññāpane , nāmapaññattipaññāpane pana upādānabhedabhinnā upādāyapaññatti viya taṃtaṃvacanavacanatthabhedabhinnā nāmapaññattīti aññā paññatti icchitā eva .
Na ca anavatthānadoso taṃtaṃvacanassa tadatthavibhāvane sahakārīkāraṇabhāvena paṭiniyatasarūpattā .
Etena saṅketaggahaṇābhāvopi paṭisiddho daṭṭhabbo , tathā nāmapaññattiyā payojanābhāvo .
Dassitappayojanā hi sā pubbeti .
‘‘ Vohāro lokiyasote paṭihaññatī ’’ tiādīsu sotabbassa saddassa vasena tabbisayabhūtā vohārādayo paṭihananasotabbatāpariyāyena vuttāti daṭṭhabbā .
Saddoyeva vā tattha vohārādisahacāritāya tathā vutto .
Na hi sakkā sabbattha ekarasā desanā pavattīti vattuṃ .
Tathā hi katthaci sukhā dukkhā , sukhāpi vedanā dukkhāti vuccanti , dukkhā sukhā , dukkhāpi sukhāti , evaṃ yathāvuttā duvidhāpi paññatti adhivacanādipāṭhassa atthabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttāyevāti .
Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttaṃ ñeyyavisesaṃ icchantānaṃ vasena vinicchayo .
1316. Satipi paresaṃ sāmaññādināmakārakānaṃ nāmakaraṇabhāve parānapekkhatāya tato ativiya yutto idha nāmakaraṇasabhāvo ukkaṃsaparicchedenaM0.198 nāmakaraṇatthoti adhippetoti dassetuṃ ‘‘ aññaṃ anapekkhitvā ’’ tiādimāha .
Nāmakaraṇasabhāvatā na hoti asabhāvikatāya kadācideva pavattito cāti adhippāyo .
Sabhāvasiddhattāti vedanādīnaṃ vedanādināmakaraṇadhammataṃ āha .
Yadi vedanādīnaṃ kenaci akataṃ sakanāmaṃ ādāyayeva pavattanato opapātikanāmānaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo , evaṃ sati pathavīādīnampi nāmabhāvo āpajjati , aññathā pathavīādinidassanameva na siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘ pathavīādinidassanenā ’’ tiādi .
Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hoti , na sabbasāmaññenāti .
Evampi yadi sabhāvasiddhanāmattā vedanādayo nāmaṃ , pathavīādīnampi anivattanīyoV0.186 nāmabhāvoti āha ‘‘ niruḷhattā ’’ tiādi .
Tena yaṃnimittaṃ vedanādīsu nāmasaddappavatti , satipi tadaññesaṃ taṃnimittayoge go-saddo viya kukkuṭādisattapiṇḍe niruḷhato vedanādīsu nāma-saddo pavattoti dasseti .
Tathā hi anekesu suttapadesesu tesaṃyeva nāmavohāro dissati .
Nāmatānāpatti vuttā kesakumbhādināmantarāpajjanato .
Etamevatthaṃ nidassanabhāvena ‘‘ na hī ’’ tiādinā vivarati .
Yadipi samūhādighanavinibbhogābhāvato vedanādiarūpadhammesupi piṇḍākārena gahaṇaṃ pavattati , taṃ pana yebhuyyena atthātiparikappamukhena ekadhammavaseneva , na samūhavasenāti vuttaṃ ‘‘ aññena … pe … natthī ’’ ti .
Pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo eva .
Adhivacanasamphasso manosamphasso .
So nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto .
‘‘ Adhivacanasamphasso viyā ’’ ti vacanena manosamphassatappakārānameva nāmabhāvo siyā , na paṭighasamphassatappakārānanti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘ paṭighasamphassopī ’’ tiādimāha .
Tattha pañcaviññāṇasahagato phasso paṭighasamphasso .
Pi -saddo sambhāvane .
Idaṃ vuttaṃ hoti – visayīvisayasaṅghaṭṭanasamuppattiyā aññaphassato oḷārikopi paṭighasamphasso na rūpadhammā viya vibhūtākāro , tato nāmāyattagahaṇiyabhāvo nāmassevāti .
Arūpatāya vātiādinā sāmaññato visesato ca paṭighasamphassassa upacāravasena nāmabhāvamāha .
Pacchimapurimānan ti ‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti imaṃ anupubbiṃ sandhāya vuttaṃ .
Satipi rūpassātiādinā nāmavohārahetuṃM0.199 anaññasādhāraṇaṃ nibbānassa adhipatipaccayabhāvaṃ eva vibhāveti , yato ariyānaṃ aññavisayavinissaṭaṃ ninnapoṇapabbhārabhāvena asaṅkhatadhātuyaṃ eva cittaṃ pavattatīti .
1318. Vaṭṭasmiṃ ādīnavapaṭicchādanato tadassādanābhinandanato ca vaṭṭassa mūlaṃ padhānakāraṇanti vaṭṭamūlaṃ .
1320. Ekekasmiṃ rūpādike yathābhiniviṭṭhe vatthusmiṃ ahaṃmānādhāranimittataṃ kusalākusalatabbipākalokādhāratañca samāropetvā pavattaggahaṇaviseso .
Yā kāci diṭṭhi nivisamānā dhammasabhāvaṃ aticcaparāmasanākāreneva nivisatīti vuttaṃ ‘‘ parāmasantīti attho ’’ ti .
1332. Cetanāppadhāno saṅkhārakkhandhoti katvā ‘‘ yāya cetanāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
1333. DunnāmaṃV0.187 gārayhanāmaṃ .
Anupasaṅkamantassātiādinā sevanabhajanānaṃ visesamāha .
1336. Āpattiāpattivuṭṭhānaparicchedajānanūpāyadassanaṃ saha vatthunā saha kammavācāyādivacananti imamatthaṃ dassento ‘‘ vatthuvītikkamato ’’ tiādimāha .
‘‘ Āpattikusalatā āpattivuṭṭhānakusalatā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 119) hi vuttanti .
Kāraṇajānanena phalaṃ suṭṭhu ñātaṃ hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘ āpattiyā vā ’’ tiādimāha .
1342. Tassāti manasikārakusalatāya .
1344. Anuppajjamānāneva anuppajjantāneva .
1348. Akaraṇena anādaravasenāti adhippāyo .
1350. Pheggurukkhassa sigguādikassa .
1352. Cakkhundriyāsaṃvarassāti cakkhundriyāsaṃvaraṇassa .
Asaṃvutacakkhundriyasseva hetūti cakkhudvārikassa abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassaM0.200 viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ .
Sati hi asaṃvutatte cakkhundriyassa te te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathāvuttoti aṭṭhakathāya adhippāyaṃ dasseti .
Idāni yathāvutte adhippāye ṭhatvā ‘‘ yatvādhikaraṇanti hī ’’ tiādinā pāḷiyā yojanaṃ dasseti .
Kassa cāti pakāraṃ pucchati , kathaṃvidhassa kathaṃsaṇṭhitassāti attho .
Na hi sarūpe vutte puna sarūpapucchāya payojanaṃ atthi .
Anvāssavanti abhijjhādayo .
Tadupalakkhitan ti anvāssavūpalakkhitaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutanti yojanā .
Yathāsambhavan ti dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena , sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo .
Muṭṭhassaccādīnaṃ satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti , na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti tameva yathāsambhavaṃ ‘‘ na hi pañcadvāre ’’ tiādinā vivarati .
Yathā kin ti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘ cakkhundriye asaṃvaro ’’ ti vuccatiV0.188 , taṃ nidassanaṃ kinti attho .
Tatthāyaṃ pavattikkamo – pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati , puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘ itthipuriso ’’ tiādinā vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati .
Puna vāre pasādarajjanādivasena javanaṃ javati .
Puna yadi taṃ ārammaṇaṃ āpāthaṃ āgacchati , taṃsadisameva pañcadvārādīsu javanaṃ tadā uppajjamānakaṃ sandhāya ‘‘ evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayaṃ pana ukkaṭṭhanayo paricitārammaṇaṃ sandhāya vutto , aparicite antarantarā pañcadvāre uppajjitvā tadanurūpaṃ manodvārepi uppajjatīti .
Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo .
Sati dvārabhavaṅgādiketi paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaññeva nāmāti vuttaṃ .
Na hi dharamānaṃyeva santanti vuccatīti .
Bāhiraṃ viya katvāti paramatthato javanassa bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘ pabhassaramidaṃM0.201 , bhikkhave , cittaṃ , tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan ’’ tiādivacanato ( a . ni .1.49) āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo pariyāyato vuttoti dasseti .
Asaṃvarahetubhāvāpattitoti dvārādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpajjanassa pākaṭabhāvaṃ sandhāyāha .
Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti .
Dvārabhavaṅgādimūsanan ti dvārabhavaṅgādīsu mūsanaṃ .
Yasmiñhi dvāre asaṃvaro uppajjati , so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti .
Tenevāha ‘‘ kusalabhaṇḍavināsanan ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ tiādipāḷiyaṃ saṃvaro , saṃvaritabbaṃ , saṃvaraṇupāyo , yato ca so saṃvaro , yattha ca so saṃvaroti imaṃ pabhedaṃ dassetvā yojetabbā .
Kathaṃ ?
‘‘ Rakkhati … pe … saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti etena saṃvaro vutto .
Satiṃ paccuṭṭhapetīti ayañhettha atthoti .
Cakkhādi saṃvaritabbaṃ .
Na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvaraṇupāyo .
‘‘ Yatvādhikaraṇan ’’ tiādinā saṃvaraṇāvadhi .
Rūpādayo saṃvaravisayoti .
Kiñca paṭisaṅkhābhāvanābalasaṅgahitabhāvena duvidhopi indriyasaṃvaro ?
Tattha purimena visayesu ādīnavadassanaṃ , itarena ādīnavappahānaṃ .
Tathā purimena pariyuṭṭhānappahānaṃ , itarena anusayappahānaṃV0.189 .
Tathā purimo lokiyamaggasaṅgahito , dutiyo lokuttaramaggasaṅgahitoti ayampi viseso veditabbo .
1353. Davatthādiabhilāsoti davo eva attho payojananti davattho , so ādi yesaṃ te davatthādayo .
Tesu , tesaṃ vā abhilāso , davo vā attho etassāti davattho , tadādiko davatthādi , ko pana soti āha ‘‘ abhilāso ’’ ti .
Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhoge atitti .
Bahuno uḷārassa ca patthanāvasena pavattā bhiyyokamyatā asantussanāti evamettha attho yujjati .
1355. Majjanākārena pavatti mānassevāti katvā ‘‘ mānova mānamado ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi jātimadādayo ‘‘ māno maññanā ’’ tiādinā mānabhāvenevaM0.202 vibhattāti .
Khudā nāma kammajatejo .
Taṃ pana abhutte bhutte ca uppajjatīti yaṃ tattha āmāsayasaṅkhātassa sarīradesassa pīḷanato vihiṃsāsaddavacanīyaṃ , tadeva dassetabbaṃ , itarañca nivattetabbanti abhuttapaccayā uppajjanakattena khudā visesitāti āha ‘‘ khudāya visesanan ’’ ti .
Ye pana ‘‘ kammajatejapaccayā dukkhā vedanā khudā ’’ ti vadanti , tesaṃ abhuttapaccayā uppajjanakāti visesanameva na yujjati .
Satipi tasmiṃ bhūtatthakathane vihiṃsūparatipurāṇavedanāpaṭihananānaṃ visesābhāvo āpajjatīti purimoyevettha attho .
Etāsaṃ ko visesoti abhuttapaccayā uppajjanakavedanā , bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti dvepi cetā vedanā yāvatā anāgatāyevāti adhippāyo .
Satipi anāgatatte purimā uppannasadisī , itarā pana ataṃsadisī accantaṃ anuppannāvāti ayamettha viseso .
Teneva ‘‘ yathāpavattā ’’ ti purimāyaṃ vuttaṃ , itarattha ca ‘‘ appavattā ’’ ti .
Atha vā abhuttapaccayā uppajjanakavedanā pubbe katakammassa vipākattā purāṇavedanā nāma .
Appaccavekkhaṇādiayuttaparibhogapaccayā paccavekkhaṇādiyuttaparibhogato āyatiṃ na uppajjissatīti bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā navavedanā nāma .
Vihiṃsānimittatā vihiṃsānibbattatā .
Yāpenti etenāti yāpanāti vuttassa sarīrayāpanakāraṇassa jīvitindriyassapiyāpanakāraṇanti imassa visesassadassanatthaṃ ‘‘ jīvitindriyayāpanatthāyā ’’ ti vatvā na kevalaṃ jīvitindriyasseva yāpanakāraṇamāhāro , atha kho ṭhānādipavattiākāravisesayuttassa sakalasarīrassapiV0.190 yāpanakāraṇanti taṃdīpanatthaṃ yātrāti vacananti yāpanā me bhavissatīti avisesena vuttanti dassento ‘‘ catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrā ’’ ti āha .
Aṭṭhānayojanaaparibhogadupparibhogādivasena saddhādeyyassa vināsanaṃ saddhādeyyavinipātanaṃ .
Yenāti gaṇabhojanalakkhaṇappattassa thūpīkatādikassa vā paṭiggahaṇena .
Sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogaṃ karotīti vā attho .
Iriyā … pe … vuttan ti sukhaṃ pavattamānehi iriyāpathehi tesaṃ tathāpavattiyā kāraṇanti gahitattā viditattā yathāvuttabhuñjanapivanāni pubbakālakiriyābhāvena vuccamānāni iriyāpathakattukāni viya vuttānīti attho .
Yathā hi ‘‘ paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī ’’ tiM0.203 ( ma . ni .1.271;2.182) dassanassa khayahetutā ,‘‘ ghataṃ pivitvā balaṃ bhavati , sīhaṃ disvā bhayaṃ bhavatī ’’ ti ca pānadassanānaṃ balabhayahetutā vuccati , evaṃ bhuñjanapivanānaṃ iriyāpathasukhappavattihetubhāvo vuttoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Sulabhānavajjabhāvo viya appabhāvopi paccayānaṃ paramasallekhavuttīnaṃ sukhavihārāya pariyattoti cīvarasenāsanānaṃ appabhāvukkaṃsānujānanavasena pavattāhi anantaragāthāhi idhāpi dhammasenāpatinā sukhavihārāya pariyatto appabhāvukkaṃso anuññātoti viññāyatīti ‘‘ punapī ’’ tiādinā ‘‘ bhutvānā ’’ ti pāṭhaṃ samatthayati .
1368. Satiādidhammāti satipaññāsamādhivīriyasammāvācādidhammā , ye chahi dukehi pariggahitā .
1373. Paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto .
Visayenapi hi visayī vuccati sahacarabhāvato .
Yathā –
‘‘ Uppādetvāna saṃvegaṃ , dukkhenassa ca hetunā ;
Vaḍḍhayitvā sammasitvā , muttiyā maggamabravī ’’ ti
‘‘ Saccapariyosāne ’’ ti ca .
YathāV0.191 dukkhādīnaṃ pariññādivasena pavattamānaṃ paṭivedhañāṇaṃ asammohato te avilometvā avirodhetvā pavattati nāma , evaṃ tadupanissayabhāvaṃ vipassanāñāṇampi yathābalaṃ te avilometvā pavattatīti catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttan ti dutiyo atthavikappo vutto .
Ettha ca ‘‘ catunnaṃ saccānan ’’ ti padaṃ vinā upacārena vuttaṃ , purimasmiṃ upacārenāti daṭṭhabbaṃ .
Sammādiṭṭhippadhānattā vā sesamaggaṅgānaṃ maggasaccekadesassa paṭivedhassa anulomaṃ samudāyānulomaṃ vuttaṃ , catusaccekadesassa maggassa vā .
1380. Khayasamayeti khayasamūhe .
‘‘ Kilesānaṃ khayavasena pavattadhammapuñje ’’ ti ca vadanti .
1381. Aparibandhabhāvena nirāsaṅkā , ārammaṇe abhiratibhāvena ca pavatti adhimuccanaṭṭhoti āha ‘‘ ani … pe … ttanaṭṭhenā ’’ ti .
1382. AriyamaggappavattiyāM0.204 uttarakālaṃ pavattamānaṃ phalañāṇaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ khayapariyosāne pavattattā ‘‘ khīṇante ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā pana taṃ maggānantaraṃ uppajjati , tasmā maggena ṭhānaso khīṇesu kilesesu tesaṃ khīṇabhāvānantaraṃ pavattamānaṃ khīṇabhāvānaṃ paṭhamakāle pavattantipi vuccatīti dutiyo vikappo vutto .
Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .