Issues
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

Upādābhājanīyavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Upādābhājanīyavaṇṇanā

596. SamantatoV0.146 sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu samantacakkhūti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassanan ’’ ti vuttaṃ .
Evamādināti ettha ādi -saddo ‘‘ dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññātan ’’ ti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo .
‘‘ Idaṃ dukkhanti me , bhikkhave , pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi , ñāṇaṃ udapādī ’’ tiādinā ( mahāva .15; paṭi . ma .2.30) hi pāḷi pavattāti .
Ākārenāti dvādasavidhena ākārena .
Tampi kāmāvacaraṃ vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato .
‘‘ Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī ’’ ti vadanti .
Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati .
Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti ‘‘ catu … pe … sambhārā ’’ ti vuttaṃ .
Saṇṭhānan ti vaṇṇāyatanamevāti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ , na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā .
Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti .
Tathā ca vakkhati ‘‘ dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitun ’’ ti ,( dha . sa . aṭṭa .616)‘‘ dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā ’’ ti ( dha . sa . mūlaṭī .616) ca .
Tesaṃ sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca .
Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti .
Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati .
Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti .
AtathābhūtānaṃM0.155 tato aññathābhūtānaṃ .
Yathāvutte sambhāravatthusaṅkhāte .
Vijjamānattāti bhiyyovuttivasena vuttaṃ .
Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti .
Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto .
Utucittāhārehi upatthambhiyamānan ti ettha ‘‘ kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā ’’ ti vadanti .
Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatītiV0.147 .
Paṭighaṭṭanaṃ visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā .
Nighaṃso nissayabhāvāpatti .
Yato cakkhādinissitā saññā ‘‘ paṭighasaññā ’’ ti vuccati .
Anekattāti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ , na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa .
So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo .
Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti .
Cakkhuṃ saṅgaṇhātīti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti .
Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti ‘‘ yathā hi issaro ’’ tiādinā issaropamā vuttā .
Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti ‘‘ te dhamme … pe … pariṇāyatī ’’ ti vuttaṃ , na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā .
Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha ‘‘ te dhamme … pe … ṇāyatī ’’ ti .
Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhatīti imassa ‘‘ pariṇāyati pakāsetī ’’ ti ca atthā vuttā .
Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti ‘‘ samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū ’’ ti vuttaṃ .
Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva vaḷañjanattho .
599. Taṃdvārikā … pe … uppatti vuttāti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ .
Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ .
Tena paccayenāti taṃpakārena paccayena .
Taṃsadisānan ti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ .
PañcadvārikajavanānaṃM0.156 assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti ‘‘ assādanābhinandanabhūtānī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti .
Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti .
Tathā hi paṭṭhāne ‘‘ abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo .
Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto .
‘‘ Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā ’’ ti ettha panaV0.148 phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti .
Gaṇanāya ca ‘‘ ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti ekan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.445) vuttaṃ .
Yadi kusalassapi siyā , dveti vattabbaṃ siyāti .
Tānīti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni .
Taṃsampayuttāni cāti javanasampayuttāni .
Aññāni cakkhusamphassādīni .
Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ ,‘‘ taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā ’’ ti ettakameva vadeyya .
Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti , tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ ārabbhā ’’ ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha ‘‘ ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpakan ’’ ti .
600. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ ‘‘ sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī ’’ ti .
Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ , tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘ jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyanan ’’ ti .
Tathā ca vakkhati ‘‘ jīvitamavhāyatīti jivhā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .154).
Āyoti uppattideso .
Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato ‘‘ dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo ’’ ti vuttaṃ .
Byāpitāyāti byāpibhāve , byāpibhāvena vā .
Kāyappasādabhāvoti kāyappasādasabbhāvo .
Anuviddhattāti anuyuttabhāvato , saṃsaṭṭhabhāvatoti attho .
Tasmāti yasmā yāvatā imasmiṃM0.157 kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi , sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ , tasmā .
Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā .
Samānanissayānan ti ekanissayānaṃ .
Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ , taṃnissayo eva rasādīti .
Aññamaññasabhāvānupagamenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha .
Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati , na paccayantararahito , tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu , evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ ‘‘ rūpābhighātāraho ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ vipākārahasabhāvā kusalākusalā ’’ ti .
Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto , so rūpe cakkhussaV0.149 , cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ ‘‘ rūpe , rūpassa vā abhighāto ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā ’’ ti ( dha . sa .597),‘‘ cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā ’’ ti ( dha . sa .598) ca ādi .
Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ , sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ , pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ .
Kāmataṇhāti kāmabhave taṇhā .
Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā .
Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā .
Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho .
Tathā sesāsupīti .
Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi .
Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ .
YatoM0.158 maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti ’’( saṃ . ni .5.157),‘‘ santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī ’’ ti ( dī . ni .2.382; ma . ni .1.115) ca evamādīsu .
Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti , udāhu nānākammunāti ?
Ubhayathāpīti porāṇā .
Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā .
Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti ?
Kāraṇassa bhinnattāyeva .
Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati .
Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti .
Tathā ca vakkhati ‘‘ kammameva nesaṃ visesakāraṇan ’’ ti .
Na cettha samatthatābhāvato aññaṃV0.150 veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato .
Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati .
Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati .
Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati .
Kiṃ vā etāya yutticintāya , na cintitabbamevetaṃ .
Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo , na aññesaṃ atakkāvacaratāya .
Teneva ca bhagavatā ‘‘ kammavipāko acinteyyo na cintetabbo , yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā ’’ ti ( a . ni .4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ .
Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo .
Sabbesan ti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā ‘‘ ko ettha viseso ’’ tiādināM0.159 codeti .
Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādimāha .
Imamatthaṃ dīpetīti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘ sabbesan ’’ ti vacanato ayamattho labbhati , na tassa vācakattāti dasseti .
Tenevāha ‘‘ anuvatta … pe … vasena vuttattā ’’ ti .
Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti .
Ekadeso avayavo .
Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti .
‘‘ Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā ’’ ti vadanti .
Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena ‘‘ taṃtaṃbhūtaguṇehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato ‘‘ yathāyogan ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento ‘‘ taṃtaṃbhūtaguṇehī ’’ ti āha .
Tejassa pana ālokarūpena , ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena , vāyussa gandhena , udakassa rasena , pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃV0.151 sandhāya ‘‘ yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī ’’ ti vuttaṃ siyā .
Rūpādiggahaṇeti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho .
Upakaritabbatoti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato .
Sabhāvena suyyamānassāti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ .
Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti .
Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ .
Dutiyavādissapi niggaho hoti tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā .
Rūpādivisesaguṇehīti rūpādivisesaguṇayuttehi .
Teja … pe … vāyūhīti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi .
Kappāsato visadisāyātiM0.160 kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo .
Tassāyevāti kappāsapathaviyāyeva .
Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā , tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho .
Ayañca sabbo uttaro ‘‘ tassa tassa bhūtassa adhikatāyā ’’ tiādinā aṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto .
‘‘ Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi .
Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo ’’ ti ca vadanti .
Etassubhayassāti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa .
Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha ‘‘ tadabhā … pe … ttitā ’’ ti .
Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato , yo yassa visesaguṇo , na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti .
Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Ko pana vādo nānākalāpeti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti , yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti .
Ekampīti pi -saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti .
Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā , tāya nipphannaṃ .
Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha .
Na hītiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati .
Tan ti kammaṃ .
Visesenāti attano kāraṇena āhitātisayenaV0.152 .
Teneva sotassa na hoti paccayo , tato aññeneva pana hotīti adhippāyo .
Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti .
Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāveM0.161 dosamāha ‘‘ indriyantarābhāvappattito ’’ ti .
Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ , tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā .
Evamitaratthāpi .
Visesoti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā , sā ca pubbe dassitasabhāvova .
Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti ‘‘ sabbesaṃ … pe … viññāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ nānācetanāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassāyaṃ saṅkhepattho –
‘‘ paṭisa … pe … paccayo ’’ ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā , evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā , na cetaṃ yuttaṃ ‘‘ mahaggatacetanā kammapaccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.12.78) vuttattā .
Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā .
Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ , na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti .
Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti .
Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ ‘‘ siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī ’’ ti .
Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭi … pe … nakato ’’ ti vuttaṃ .
Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca ‘‘ vāyu viyā ’’ ti vuttaṃ .
Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā .
Tenāha ‘‘ na hi … pe … pajjatī ’’ ti .
Paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.1.2) ca ‘‘ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti avisesena vuttaṃ .
Nanu cirena suyyantīti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi , tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃV0.153 viseso na siyāti adhippāyo .
NaM0.162 , dū … pe … toti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti , sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho .
Etamevatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Nicchaya … pe … abhimāno hoti , sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā , yasmā so pana saddo … pe … āgacchatīti .
Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati , kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha ‘‘ dūre … pe … paccayo hotī ’’ ti .
Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti , tattheva bhijjanti , na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti .
Ghaṭṭanasabhāvānevāti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha .
Sotapadesassāti sotadesassa , sotadese ṭhitassāti attho .
Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenāti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ .
Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanatoti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti .
Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato .
Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā , aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti .
Ārammaṇaggahaṇahetuto cāti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato .
Tabbohārenāti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo .
Gandho paccayoti gandho sahakārīpaccayoti attho .
Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ .
Tathā pathavīti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho .
Ādhārabhūtāti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā .
Nissayabhūtānan ti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ .
Sabbadāti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca .
Tatthāti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe .
Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānan ti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ .
616. DīghādīnaṃM0.163 phusitvā jānitabbatoti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ , dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapiV0.154 jānitabbattā vuttaṃ .
Dīghādisannivesan ti dīghādisannivesavantaṃ .
Ekasmiṃ itarassa abhāvāti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha .
Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti ?
‘‘ Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati .
Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī ’’ ti keci .
Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ .
Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi , nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato .
Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti .
Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati , bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti .
620.‘‘ Amanussasaddo ’’ ti ettha a -kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā , manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ ‘‘ amanussa … pe … ṭṭhādayopī ’’ ti āha .
Tathā kittetabboti ‘‘ vaṃsaphālanasaddo ’’ tiādinā vatthuvasena kittetabbo .
632. Kammacittādināti ādi -saddena utuāhāre saṅgaṇhāti .
Taṃtadākārānīti itthiliṅgādiākārāni .
Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantīti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni .
Aññathāti itthiliṅgādiākārato aññathā , itthindriyābhāve vā .
Itthiggahaṇassa cāti itthīti cittappavattiyā .
Tesaṃ rūpānan ti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ .
Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ , atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti ?
Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ , atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
633. LiṅgaṃM0.164 parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ paṭisandhiyaṃ viya pavattepī ’’ ti .
Yassa … pe … noti ādivacanatoti ādi -saddena ‘‘ yassaV0.155 vā pana purisindriyaṃ uppajjati , tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .188) saṅgaṇhāti .
635. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā .
Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ ‘‘ vāyodhātukiccan ’’ ti vuttaṃ .
Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti .
Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā .
636. Vitakka … pe … gahitāti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ .
Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti .
Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha ‘‘ sava … pe … bhinnā ’’ ti .
Abbokiṇṇeti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe .
‘‘ Pacchimacittan ’’ ti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena ‘‘ aññesampi cuticittaṃ … pe … ñāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā ‘‘ ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati , no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi aññesampi … pe … ñāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā ca –
‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .108),
‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .108) ca ,
‘‘ Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .113)–
ĀdivacanatoM0.165V0.156 ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ .
Yadi uppajjeyyuṃ ,‘‘ pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī ’’ ti na vadeyya , vuttañcetaṃ , tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti .
Tena ‘‘ yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī ’’ ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā .
Atha vā yassa cittassāti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati .
Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ , na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ .
Anantarāti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā , yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho .
Kasmā ?
‘‘ Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .88) vuttattā .
Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti .
Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Tattha gabbhagamanādīti ādi -saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti .
637. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto .
Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ , na pana avinibbhuttabhāvato .
Taṃtaṃbhūtavivittatāti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho .
Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti , tasmā ‘‘ rūpapariyanto ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā .
Yesañhi paricchedo ākāso , tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo .
Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti .
Aññathāti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve .
638. TaṃtaṃvikārādhikarūpehītiM0.166 ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti , nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti ?
Saccametaṃ , idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ .
Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃV0.157 bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro .
Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya ‘‘ taṃtaṃvikārādhikarūpehī ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Sabbe sabbesaṃ paccayā lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo .
641. Ācayasaddenevāti niddese vuttaācayasaddeneva .
Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ , sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ pāḷiyaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Upa-saddo paṭhamattho ‘‘ dānaṃ , bhikkhave , paṇḍitupaññattan ’’ tiādīsu ( a . ni .3.45) viya .
Upariatthoca ‘‘ sammaṭṭhe upasitte ca , te nisīdiṃsu maṇḍape ’’ tiādīsu viya .
Aññathāti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe .
643. Phalavipaccanapakatiyāti phalavipaccanasabhāvena .
Phalameva vā pakatīti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho .
Tathā hi ‘‘ phalūpacārena vuttā ’’ ti vuttaṃ .
Supariṇatarūpaparipākakāle hānidasakādīsu .
645. Kattabbasabhāvatoti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato .
Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti savisattābhāvato sukhumatā vuttā .
Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāroti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho , yo loke rasadhātūti vuccati .
Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .