4. Catukkanipāto
1. Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā
Alaṅkatātiādikā
M2.1V2.1 āyasmato nāgasamālattherassa gāthā .Kā uppatti ?
Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gimhasamaye sūriyātapasantattāya
V2.2 bhūmiyā gacchantaṃ satthāraṃP2.110 disvā pasannamānaso chattaṃ adāsi .So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā nāgasamāloti laddhanāmo vayappatto ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā kiñci kālaṃ bhagavato upaṭṭhāko ahosi .
So ekadivasaṃ nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho alaṅkatapaṭiyattaṃ aññataraṃ naccakiṃ mahāpathe tūriyesu vajjantesu naccantiṃ disvā ,‘‘ ayaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena karajakāyassa tathā tathā parivatti , aho aniccā saṅkhārā ’’ ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.46.37-48)–
‘‘ Aṅgārajātā pathavī , kukkuḷānugatā mahī ;
Padumuttaro bhagavā , abbhokāsamhi caṅkami .
‘‘ Paṇḍaraṃ
M2.2 chattamādāya , addhānaṃ paṭipajjahaṃ ;Tattha disvāna sambuddhaṃ , vitti me upapajjatha .
‘‘ Marīciyotthaṭā bhūmi , aṅgārāva mahī ayaṃ ;
Upahanti mahāvātā , sarīrassāsukhepanā .
‘‘ Sītaṃ uṇhaṃ vihanantaṃ , vātātapanivāraṇaṃ ;
Paṭiggaṇha imaṃ chattaṃ , phassayissāmi nibbutiṃ .
‘‘ Anukampako kāruṇiko , padumuttaro mahāyaso ;
Mama saṅkappamaññāya , paṭiggaṇhi tadā jino .
‘‘ Tiṃsakappāni devindo , devarajjamakārayiṃ ;
Satānaṃ pañcakkhattuñca , cakkavattī ahosahaṃ .
‘‘ Padesarajjaṃ vipulaṃ , gaṇanāto asaṅkhiyaṃ ;
Anubhomi sakaṃ kammaṃ , pubbe sukatamattano .
‘‘ Ayaṃ me pacchimā jāti , carimo vattate bhavo ;
Ajjāpi setacchattaṃ me , sabbakālaṃ dharīyati .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ chattamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , chattadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā –
267.
‘‘ Alaṅkatā
V2.3 suvasanā , mālinī candanussadā ;Majjhe mahāpathe nārī , tūriye naccati naṭṭakī .
268.
‘‘ Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ , gacchanto naṃ udikkhisaṃ ;
Alaṅkataṃ suvasanaṃ , maccupāsaṃva oḍḍitaṃ .
269.
‘‘ Tato me manasīkāro , yoniso udapajjatha ;
Ādīnavo pāturahu , nibbidā samatiṭṭhatha .
270.
‘‘ Tato
M2.3 cittaṃ vimucci me , passa dhammasudhammataṃ ;Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
–
Catūhi gāthāhi attano paṭipattikittanamukhena aññaṃ byākāsi .
Tattha alaṅkatāti hatthūpagādiābharaṇehi alaṅkatagattā .
Suvasanāti sundaravasanā sobhanavatthanivatthā .
Mālinīti mālādhārinī piḷandhitapupphamālā .
Candanussadāti candanānulepalittasarīrā .
Majjhe mahāpathe nārī , tūriye naccati naṭṭakīti yathāvuttaṭṭhāne ekā nārī naṭṭakī nāṭakitthī nagaravīthiyā majjhe pañcaṅgike tūriye vajjante naccati , yathāpaṭṭhapitaṃ naccaṃ karoti .
Piṇḍikāyāti bhikkhāya .
Paviṭṭhohan ti nagaraṃ paviṭṭho ahaṃ .
Gacchanto naṃ udikkhisan ti nagaravīthiyaṃ gacchanto parissayapariharaṇatthaṃ vīthiṃ olokento taṃ naṭṭakiṃ olokesiṃ .
Kiṃ viya ?
Maccupāsaṃva oḍḍitan ti yathā maccussa maccurājassa pāsabhūto rūpādiko oḍḍito loke anuvicaritvā ṭhito ekaṃsena sattānaṃ anatthāvaho , evaṃ
P2.111 sāpi appaṭisaṅkhāne ṭhitānaṃ andhaputhujjanānaṃ ekaṃsato anatthāvahāti maccupāsasadisī vuttā .Tatoti tasmā maccupāsasadisattā .
Meti mayhaṃ .
Manasīkāro yoniso udapajjathāti ‘‘ ayaṃ aṭṭhisaṅghāto nhārusambandho maṃsena anupalitto chaviyā paṭicchanno asuciduggandhajegucchapaṭikkūlo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo īdise vikāre dassetī ’’ ti evaṃ yoniso manasikāro uppajji .
Ādīnavo pāturahūti evaṃ kāyassa sabhāvūpadhāraṇamukhena tassa ca taṃnissitānañca cittacetasikānaṃ udayabbayaṃ sarasapabhaṅgutañca manasi karoto tesu ca yakkharakkhasādīsu viya bhayato upaṭṭhahantesu tattha me anekākāraādīnavo doso pāturahosi .
Tappaṭipakkhato ca nibbāne ānisaṃso .
Nibbidā samatiṭṭhathāti nibbindanaṃ ādīnavānupassanānubhāvasiddhaṃ nibbidāñāṇaṃ mama hadaye saṇṭhāsi , muhuttampi
V2.4 tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ gahaṇe cittaṃ nāhosi , aññadatthu muñcitukāmatādivasena tattha udāsīnameva jātanti attho .Tatoti
M2.4 vipassanāñāṇato paraṃ .Cittaṃ vimucci meti lokuttarabhāvanāya vattamānāya maggapaṭipāṭiyā sabbakilesehi mama cittaṃ vimuttaṃ ahosi .
Etena phaluppattiṃ dasseti .
Maggakkhaṇe hi kilesā vimuccanti nāma , phalakkhaṇe vimuttāti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .