Issues
Select Version
Theragāthā-aṭṭhakathā
Theragāthā-aṭṭhakathā

1. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā

CuddasakanipāteM2.239V2.202P2.272 yadā ahan tiādikā āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Kāmañcimassa therassa gāthā heṭṭhā ekakanipāte ( theragā . aṭṭha .1. khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā ) āgatā .
Tattha panassa attano bhāgineyyesu satijananamattaṃ dassitanti tassā ekakanipāte saṅgaho kato .
Imā pana therassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva parinibbānā paṭipattipakāsitā gāthā imasmiṃ cuddasakanipāte saṅgahaṃ āropitā .
Tattha aṭṭhuppatti heṭṭhā vuttāyeva .
Ayaṃ pana viseso – thero kira arahattaṃ patvā kālena kālaṃ satthu dhammasenāpatippabhūtīnaṃ mahātherānañca upaṭṭhānaṃ gantvā katipāhameva tattha vasitvā khadiravanameva paccāgantvā phalasamāpattisukhena brahmavihārehi ca vītināmeti .
Evaṃ gacchante kāle jiṇṇo vuḍḍho vayo anuppatto ahosi .
So ekadivasaṃ buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto antarāmagge sāvatthiyā avidūre araññe vasi .
Tena ca samayena corā nagare katakammā ārakkhamanussehi anubandhā palāyantā therassa samīpe gahitabhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu .
Manussā anudhāvantā therassa samīpe bhaṇḍaṃ disvā theraṃ bandhitvā ‘‘ coro ’’ ti saññāya gahetvā rañño dassesuṃ ,‘‘ ayaṃ , deva , coro ’’ ti .
Rājā theraṃ muñcāpetvā ,‘‘ kiṃ , bhante , tumhehi idaṃ corikakammaṃ kataṃ vā , no vā ’’ ti pucchi .
Thero kiñcāpi jātito paṭṭhāya attanā tādisaṃ na katapubbaṃ , taṃ pabbajitato paṭṭhāya pana akatabhāvassa , sabbaso kilesānaṃ samucchinnattā tādisassa karaṇe abhabbatāya pakāsanatthaṃ samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ rañño ca dhammaṃ desento –
645.
‘‘ Yadā ahaṃ pabbajito , agārasmānagāriyaṃ ;
Nābhijānāmi saṅkappaṃ , anariyaṃ dosasaṃhitaṃ .
646.
‘‘‘ Ime haññantu vajjhantu , dukkhaṃ pappontu pāṇino ’;
Saṅkappaṃ nābhijānāmi , imasmiṃ dīghamantare .
647.
‘‘ MettañcaM2.240V2.203 abhijānāmi , appamāṇaṃ subhāvitaṃ ;
Anupubbaṃ paricitaṃ , yathā buddhena desitaṃ .
648.
‘‘ Sabbamitto sabbasakho , sabbabhūtānukampako ;
Mettacittañca bhāvemi , abyāpajjarato sadā .
649.
‘‘ Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ , cittaṃ āmodayāmahaṃ ;
Brahmavihāraṃ bhāvemi , akāpurisasevitaṃ .
650.
‘‘ Avitakkaṃ samāpanno , sammāsambuddhasāvako ;
Ariyena tuṇhībhāvena , upeto hoti tāvade .
651.
‘‘ YathāpiP2.273 pabbato selo , acalo suppatiṭṭhito ;
Evaṃ mohakkhayā bhikkhu , pabbatova na vedhati .
652.
‘‘ Anaṅgaṇassa posassa , niccaṃ sucigavesino ;
Vālaggamattaṃ pāpassa , abbhamattaṃva khāyati .
653.
‘‘ Nagaraṃ yathā paccantaṃ , guttaṃ santarabāhiraṃ ;
Evaṃ gopetha attānaṃ , khaṇo vo mā upaccagā .
654.
‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhinandāmi jīvitaṃ ;
Kālañca paṭikaṅkhāmi , nibbisaṃ bhatako yathā .
655.
‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhinandāmi jīvitaṃ ;
Kālañca paṭikaṅkhāmi , sampajāno patissato .
656.
‘‘ Pariciṇṇo mayā satthā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ ;
Ohito garuko bhāro , bhavanetti samūhatā .
657.
‘‘ Yassa catthāya pabbajito , agārasmānagāriyaṃ ;
So me attho anuppatto , sabbasaṃyojanakkhayo .
658.
‘‘ Sampādethappamādena , esā me anusāsanī ;
Handāhaṃ parinibbissaṃ vippamuttomhi sabbadhī ’’ ti .
– imā gāthā abhāsi ;
TatthāyaṃM2.241 apubbapadavaṇṇanā imasmiṃ dīghamantareti , yadā ahaṃ pabbajitomhi , tato paṭṭhāya ayañca me carimakālo , etasmiṃ dīghamantare kāle ‘‘ idaṃ mayhaṃ hotū ’’ ti abhijjhāvasena vā ,‘‘ ime sattā haññantū ’’ tiādinā byāpādavasena vā anariyaṃ dosasaṃhitaṃ saṅkappaṃ nābhijānāmīti yojanā .
MettañcaV2.204 abhijānāmīti , mijjati siniyhati etāyāti mettā , abyāpādo .
Mettā etissā atthīti mettā , mettābhāvanā mettābrahmavihāro , taṃ mettaṃ .
Ca-saddena karuṇaṃ muditaṃ upekkhañcāti itarabrahmavihāre saṅgaṇhāti .
Abhijānāmīti , abhimukhato jānāmi .
Adhigatañhi jhānaṃ paccavekkhato paccavekkhaṇañāṇassa abhimukhaṃ hoti .
Kīdisanti āha ‘‘ appamāṇan ’’ tiādi .
Tañhi yathā buddhena bhagavatā desitaṃ , tathā anodissakapharaṇavasena aparimāṇasattārammaṇatāya appamāṇaṃ .
Paguṇabalavabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā subhāvitaṃ .
Paṭhamaṃ mettā , tato karuṇā , tato muditā , pacchā upekkhāti evaṃ anupubbaṃ anukkamena paricitaṃ āsevitaṃ , bahulīkataṃ abhijānāmīti yojanā .
Sabbesaṃ sattānaṃ mitto , sabbe vā te mayhaṃ mittāti sabbamitto .
MettañhiP2.274 bhāvento sattānaṃ piyo hoti .
Sabbasakhoti , etthāpi eseva nayo .
Sabbabhūtānukampakoti , sabbasattānaṃ anuggaṇhanako .
Mettacittañca bhāvemīti , mettāya sahitaṃ sampayuttaṃ cittaṃ visesato bhāvemi , vaḍḍhemi , pakāsemi vā akathentepi bhāvanāya ukkaṃsagatabhāvato .
‘‘ Mettaṃ cittañca bhāvemī ’’ ti vā pāṭho .
Tassattho heṭṭhā vuttanayova .
Abyāpajjaratoti , abyāpajje sattānaṃ hitūpasaṃhāre abhirato .
Sadāti , sabbakālaṃ , tena tattha sātaccakiriyaṃ dasseti .
Asaṃhīran ti na saṃhīraṃ , āsannapaccatthikena rāgena anākaḍḍhaniyaṃ .
Asaṃkuppan ti na kuppaṃ , dūrapaccatthikena byāpādena akopiyaṃ , evaṃbhūtaṃ katvā mama mettacittaṃ āmodayāmi abhippamodayāmi brahmavihāraṃ bhāvemi .
Akāpurisasevitan ti , kāpurisehi nīcajanehi asevitaṃ , akāpurisehi vā ariyehi buddhādīhi sevitaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ niddosaṃ mettādivihāraṃ bhāvemi vaḍḍhemīti attho .
EvaṃM2.242 attuddesavasena pañcahi gāthāhi attano paṭipattiṃ dassetvā idāni taṃ aññāpadesena dassento ‘‘ avitakkan ’’ tiādinā catasso gāthā abhāsi .
Tattha avitakkaṃ samāpannoti , vitakkavirahitaṃ dutiyādijhānaṃ samāpanno , etena thero brahmavihārabhāvanāya aññāpadesena attanā dutiyādijhānādhigamamāha .
Yasmā panāyaṃ thero tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ekāsaneneva arahattaṃ gaṇhi , tasmā tamatthaṃ aññāpadeseneva dassento ‘‘ avitakkaṃ samāpanno ’’ ti vatvā ‘‘ sammāsambuddhasāvako .
Ariyena tuṇhībhāvena , upeto hoti tāvade ’’ ti āha .
Tattha vacīsaṅkhārābhāvato avitakkāvicārā samāpatti ‘‘ ariyo tuṇhībhāvo ’’ ti vadanti .
‘‘ Sannipatitānaṃ vo , bhikkhave , dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyoV2.205 vā tuṇhībhāvo ’’ ti ( ma . ni .1.273) pana vacanato yā kāci samāpatti ariyo tuṇhībhāvo nāma .
Idha pana catutthajjhānikā aggaphalasamāpatti adhippetā .
Idāni tassādhigatattā lokadhammehi akampanīyataṃ upamāya pakāsento ‘‘ yathāpi pabbato ’’ ti gāthamāha .
Tattha yathāpi pabbato seloti , yathā silāmayo ekaghanaselo pabbato , na paṃsupabbato na missakapabbatoti attho .
Acalo suppatiṭṭhitoti , suṭṭhu patiṭṭhitamūlo pakativātehi acalo akampanīyo hoti , tasmā arahattaṃ nibbānañca evaṃ mohakkhayā bhikkhu , pabbatova na vedhatīti mohassa anavasesappahānā , mohamūlakattā ca sabbākusalānaṃ pahīnasabbākusalo bhikkhu yathā so pabbato pakativātehi , evaṃ lokadhammehi na vedhati na kampati , mohakkhayoti vā yasmā arahattaṃ nibbānañca vuccatiP2.275 , tasmā mohakkhayāti mohakkhayassa hetu nibbānassa arahattassa ca adhigatattā catūsu ariyasaccesu suppatiṭṭhito asamāpannakālepi pabbato viya na vedhati , pageva samāpannakāleti adhippāyo .
Idāni pāpaṃ nāmetaṃ asucisīlo eva samācarati , na ca sucisīlo , sucisīlassa pana taṃ aṇumattampi bhāriyaṃ hutvā upaṭṭhātīti dassento ‘‘ anaṅgaṇassā ’’ tiādigāthamāhaM2.243 .
Tassattho – rāgādiaṅgaṇābhāvato anaṅgaṇassa sabbakālaṃ sucianavajjadhamme eva gavesantassa sappurisassa vālaggamattaṃ kesaggamattaṃ pāpassa lesamattampi sakalaṃ lokadhātuṃ pharitvā ṭhitaṃ abbhamattaṃ hutvā upaṭṭhāti , tasmā na evarūpe kamme mādisā āsaṅkitabbāti adhippāyo .
Yasmā nikkilesesupi andhabālā evarūpe apavāde samuṭṭhāpenti , tasmā atthakāmehi sakkaccaṃ attā rakkhitabboti ovādaṃ dento ‘‘ nagaraṃ yathā ’’ tiādigāthamāha .
Tassattho – yathā pana paccantanagaravāsīhi manussehi paccantaṃ nagaraṃ dvārapākārādīni thirāni karontehi saantaraṃ , uddāpaparikhādīni thirāni karontehi sabāhiranti santarabāhiraṃ guttaṃ karīyati , evaṃ tumhehipi satiṃ upaṭṭhapetvā ajjhattikāni cha dvārāni pidahitvā dvārarakkhitaṃ satiṃ avissajjetvā yathā gayhamānāni bāhirāni cha āyatanāni ajjhattikāni upaghātāya saṃvattanti , tathā aggahaṇena tānipi thirāni katvā tesaṃ appavesāya dvārarakkhitaṃ satiṃ appahāya vicarantā attānaṃ gopetha .
Kasmā ?
Khaṇo vo mā upaccagā .
Yo hi evaṃ attānaṃ na gopeti , taṃ puggalaṃ buddhuppādakkhaṇo , manussattabhāvakkhaṇo , majjhimadese uppattikkhaṇo , sammādiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo , channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati , so khaṇo tumhe mā atikkamatūti .
EvaṃV2.206 thero imāya gāthāya sarājikaṃ parisaṃ bhikkhū ca ovaditvā puna maraṇe jīvite ca attano samacittataṃ katakiccatañca pakāsento ‘‘ nābhinandāmi maraṇan ’’ tiādimāha .
Taṃ heṭṭhā vuttatthameva ( theragā . aṭṭha .2.607).
Evaṃ pana vatvā attano parinibbānakālaṃ upaṭṭhitaṃ disvā saṅkhepeneva nesaṃ ovādaṃ datvā parinibbānaṃ pavedento osānagāthamāha .
Tattha sampādethappamādenāti sampādetabbaṃ dānasīlādiṃ appamādena sampādetha , diṭṭhadhammikasamparāyikapabhede gahaṭṭhavatte sīlānurakkhaṇe samathaanuyoge vipassanābhāvanāya caP2.276 appamattā hotha .
Esā me anusāsanīti dānasīlādīsu na pamajjathāti esā mama anusiṭṭhi ovādo .
EvaṃM2.244 sikhāpattaṃ parahitapaṭipattiṃ dīpetvā attahitapaṭipattiyāpi matthakaṃ gaṇhanto ‘‘ handāhaṃ parinibbissaṃ , vippamuttomhi sabbadhī ’’ ti āha .
Tattha vippamuttomhi sabbadhīti sabbaso kilesehi bhavehi ca vippamutto amhi , tasmā ekaṃsena parinibbāyissāmīti .
Evaṃ pana vatvā ākāse pallaṅkena nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā pajjalanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .
Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .