16. Vīsatinipāto
1. Adhimuttattheragāthāvaṇṇanā
Vīsatinipāte
M2.264V2.224P3.12 yaññatthaṃ vātiādikā āyasmato aparassa adhimuttattherassa gāthā .Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute bhikkhusaṅghaṃ upaṭṭhahanto mahādānāni pavattesi .
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde āyasmato saṃkiccattherassa bhaginiyā kucchimhi nibbatti , adhimutto tissa nāmaṃ ahosi .
So vayappatto mātulattherassa santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto sāmaṇerabhūmiyaṃyeva ṭhito arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.4.84-88)–
‘‘ Nibbute lokanāthamhi , atthadassīnaruttame ;
Upaṭṭhahiṃ bhikkhusaṅghaṃ , vippasannena cetasā .
‘‘ Nimantetvā bhikkhusaṅghaṃ , ujubhūtaṃ samāhitaṃ ;
Ucchunā maṇḍapaṃ katvā , bhojesiṃ saṅghamuttamaṃ .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ athamānusaṃ ;
Sabbe satte abhibhomi , puññakammassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Aṭṭhārase kappasate , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , ucchudānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Paṭisambhidā catasso … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā samāpattisukhena vītināmento upasampajjitukāmo ‘‘ mātaraṃ āpucchissāmī ’’ ti mātu santikaṃ gacchanto antarāmagge devatāya balikammakaraṇatthaṃ maṃsapariyesanaṃ carantehi pañcasatehi corehi samāgacchi .
Corā ca taṃ aggahesuṃ ‘‘ devatāya bali
V2.225 bhavissatī ’’ ti .So corehi gahitopi abhīto acchambhī vippasannamukhova aṭṭhāsi .
Taṃ disvā coragāmaṇiacchariyabbhutacittajāto pasaṃsanto –
705.
‘‘ Yaññatthaṃ
M2.265 vā dhanatthaṃ vā , ye hanāma mayaṃ pure ;Avasesaṃ bhayaṃ hoti , vedhanti vilapanti ca .
706.
‘‘ Tassa te natthi bhītattaṃ , bhiyyo vaṇṇo pasīdati ;
Kasmā na paridevesi , evarūpe mahabbhaye ’’ ti .
– dve gāthā abhāsi ;
Tattha yaññatthan ti yajanatthaṃ devatānaṃ balikammakaraṇatthaṃ vā .
Vā-saddo vikappanattho .
Dhanatthan ti sāpateyyaharaṇatthaṃ .
Ye hanāma mayaṃ pureti ye satte mayaṃ pubbe hanimha .
Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ .
Avaseti avase aserike katvā .
Tan ti tesaṃ .
‘‘ Avasesanti ’’ pi paṭhanti .
Amhehi gahitesu taṃ ekaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ ;
ayameva vā pāṭho .
Bhayaṃ hotīti maraṇabhayaṃ hoti .
Yena te vedhanti vilapanti , cittutrāsena vedhanti
P3.13 ,‘‘ sāmi , tumhākaṃ idañcidañca dassāma , dāsā bhavissāmā ’’ tiādikaṃ vadantā vilapanti .Tassa teti yo tvaṃ amhehi devatāya balikammatthaṃ jīvitā voropetukāmehi ukkhittāsikehi santajjito , tassa te .
Bhītattan ti bhītabhāvo , bhayanti attho .
Bhiyyo vaṇṇo pasīdatīti pakativaṇṇato uparipi te mukhavaṇṇo vippasīdati .
Therassa kira tadā ‘‘ sace ime māressanti , idānevāhaṃ anupādāya parinibbāyissāmi , dukkhabhāro vigacchissatī ’’ ti uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppajji .
Evarūpe mahabbhayeti edise mahati maraṇabhaye upaṭṭhite .
Hetuatthe vā etaṃ bhummavacanaṃ .
Idāni thero coragāmaṇissa paṭivacanadānamukhena dhammaṃ desento –
707.
‘‘ Natthi cetasikaṃ dukkhaṃ , anapekkhassa gāmaṇi ;
Atikkantā bhayā sabbe , khīṇasaṃyojanassa ve .
708.
‘‘ Khīṇāya bhavanettiyā , diṭṭhe dhamme yathātathe ;
Na bhayaṃ maraṇe hoti , bhāranikkhepane yathā .
709.
‘‘ Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me , maggo cāpi subhāvito ;
Maraṇe me bhayaṃ natthi , rogānamiva saṅkhaye .
710.
‘‘ Suciṇṇaṃ
M2.266V2.226 brahmacariyaṃ me , maggo cāpi subhāvito ;Nirassādā bhavā diṭṭhā , visaṃ pitvāva chaḍḍitaṃ .
711.
‘‘ Pāragū anupādāno , katakicco anāsavo ;
Tuṭṭho āyukkhayā hoti , mutto āghātanā yathā .
712.
‘‘ Uttamaṃ dhammataṃ patto , sabbaloke anatthiko ;
Ādittāva gharā mutto , maraṇasmiṃ na socati .
713.
‘‘ Yadatthi saṅgataṃ kiñci , bhavo vā yattha labbhati ;
Sabbaṃ anissaraṃ etaṃ , iti vuttaṃ mahesinā .
714.
‘‘ Yo taṃ tathā pajānāti , yathā buddhena desitaṃ ;
Na gaṇhāti bhavaṃ kiñci , sutattaṃva ayoguḷaṃ .
715.
‘‘ Na me hoti ‘ ahosin ’ ti ,‘ bhavissan ’ ti na hoti me ;
Saṅkhārā vigamissanti , tattha kā paridevanā .
716.
‘‘ Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ , suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ ;
Passantassa yathābhūtaṃ , na bhayaṃ hoti gāmaṇi .
717.
‘‘ Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ , yadā paññāya passati ;
Mamattaṃ so asaṃvindaṃ ,‘ natthi me ’ ti na socati .
718.
‘‘ Ukkaṇṭhāmi sarīrena , bhavenamhi anatthiko ;
Soyaṃ bhijjissati kāyo , añño ca na bhavissati .
719.
‘‘ Yaṃ
P3.14 vo kiccaṃ sarīrena , taṃ karotha yadicchatha ;Na me tappaccayā tattha , doso pemañca hehitī ’’ ti .
–
Imā gāthā abhāsi .
720.
‘‘ Tassa taṃ vacanaṃ sutvā , abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ ;
Satthāni nikkhipitvāna , māṇavā etadabravun ’’ ti .
–
Ayaṃ saṅgītikārehi vuttagāthā .
Ito aparā tisso corānaṃ , therassa ca vacanapaṭivacanagāthā –
721.
‘‘ Kiṃ
M2.267 bhadante karitvāna , ko vā ācariyo tava ;Kassa sāsanamāgamma , labbhate taṃ asokatā .
722.
‘‘ Sabbaññū sabbadassāvī , jino ācariyo mama ;
Mahākāruṇiko satthā , sabbalokatikicchako .
723.
‘‘ Tenāyaṃ
V2.227 desito dhammo , khayagāmī anuttaro ;Tassa sāsanamāgamma , labbhate taṃ asokatā .
724.
‘‘ Sutvāna corā isino subhāsitaṃ , nikkhippa satthāni ca āvudhāni ca ;
Tamhā ca kammā viramiṃsu eke , eke ca pabbajjamarocayiṃsu .
725.
‘‘ Te pabbajitvā sugatassa sāsane , bhāvetva bojjhaṅgabalāni paṇḍitā ;
Udaggacittā sumanā katindriyā , phusiṃsu nibbānapadaṃ asaṅkhatan ’’ ti .
–
Imāpi saṅgītikārehi vuttagāthā .
Tattha natthi cetasikaṃ dukkhaṃ , anapekkhassa , gāmaṇīti gāmaṇi , apekkhāya , taṇhāya , abhāvena anapekkhassa mādisassa , lohitasabhāvo pubbo viya , cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ natthi , domanassābhāvāpadesena bhayābhāvaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ atikkantā bhayā sabbe ’’ ti .
Atikkantā bhayā sabbeti khīṇasaṃyojanassa arahato pañcavīsati mahābhayā , aññe ca sabbepi bhayā ekaṃsena atikkantā atītā , apagatāti attho .
Diṭṭhe dhamme yathātatheti catusaccadhamme pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena maggapaññāya yathābhūtaṃ diṭṭhe .
Maraṇeti maraṇahetu .
Bhāranikkhepane yathāti yathā koci puriso sīse ṭhitena mahatā garubhārena saṃsīdanto tassa nikkhepane , apanayane na bhāyati , evaṃ sampadamidanti attho .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Bhārā
M2.268P3.15 have pañcakkhandhā , bhārahāro ca puggalo ;Bhārādānaṃ dukhaṃ loke , bhāranikkhepanaṃ sukhan ’’ ti .( saṃ . ni .3.22);
Suciṇṇan ti suṭṭhu caritaṃ .
Brahmacariyan ti , sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ .
Tato eva maggo cāpi subhāvito aṭṭhaṅgiko ariyamaggopi sammadeva bhāvito .
Rogānamiva saṅkhayeti yathā bahūhi rogehi abhibhūtassa āturassa rogānaṃ saṅkhaye pītisomanassameva hoti , evaṃ khandharogasaṅkhaye maraṇe mādisassa bhayaṃ natthi .
Nirassādā bhavā diṭṭhāti tīhi dukkhatāhi abhibhūtā , ekādasahi aggīhi ādittā , tayo bhavā nirassādā , assādarahitā , mayā diṭṭhā .
Visaṃ pitvāva chaḍḍitan ti pamādavasena visaṃ pivitvā tādisena payogena chaḍḍitaṃ viya maraṇe me bhayaṃ natthīti attho .
Mutto
V2.228 āghātanā yathāti yathā corehi māraṇatthaṃ āghātanaṃ nīto kenaci upāyena tato mutto haṭṭhatuṭṭho hoti , evaṃ saṃsārapāraṃ , nibbānaṃ , gatattā pāragū , catūhipi upādānehi anupādāno , pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā katakicco kāmāsavādīhi anāsavo , āyukkhayā āyukkhayahetu tuṭṭho somanassiko hoti .Uttaman ti seṭṭhaṃ .
Dhammatan ti , dhammasabhāvaṃ .
Arahatte siddhe sijjhanahetu iṭṭhādīsu tādibhāvaṃ .
Sabbaloketi sabbalokasmimpi , dīghāyukasukhabahulatādivasena saṃyuttepi loke .
Anatthikoti , anapekkho .
Ādittāva gharā muttoti yathā koci puriso samantato ādittato pajjalitato gehato nissaṭo , tato nissaraṇanimittaṃ na socati , evaṃ khīṇāsavo maraṇanimittaṃ na socati .
Yadatthi saṅgataṃ kiñcīti yaṃkiñci imasmiṃ loke atthi , vijjati , upalabbhati saṅgataṃ , sattehi saṅkhārehi vā samāgamo , samodhānaṃ .
‘‘ Saṅkhatan ’’ tipi pāṭho , tassa yaṃkiñci paccayehi samacca sambhuyya kataṃ , paṭiccasamuppannanti attho .
Bhavo vā yattha labbhatīti yasmiṃ sattanikāye yo upapattibhavo labbhati .
Sabbaṃ anissaraṃ etan ti sabbametaṃ issararahitaṃ , na ettha kenaci ‘‘ evaṃ hotū ’’ ti issariyaṃ vattetuṃ sakkā .
Iti vuttaṃ mahesināti
M2.269 ‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti evaṃ vuttaṃ mahesinā sammāsambuddhena .Tasmā ‘‘ anissaraṃ etan ’’ ti pajānanto maraṇasmiṃ na socatīti yojanā .
Na
P3.16 gaṇhāti bhavaṃ kiñcīti yo ariyasāvako ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ tiādinā ( dha . pa .277) yathā buddhena bhagavatā desitaṃ , tathā taṃ bhavattayaṃ vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pajānāti .So yathā koci puriso sukhakāmo divasaṃ santattaṃ ayoguḷaṃ hatthena na gaṇhāti , evaṃ kiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā bhavaṃ na gaṇhāti , na tattha taṇhaṃ karotīti attho .
Na me hoti ‘‘ ahosin ’’ ti ‘‘ atītamaddhānaṃ ahaṃ īdiso ahosin ’’ ti attadiṭṭhivasena na me cittappavatti atthi diṭṭhiyā sammadeva ugghāṭitattā , dhammasabhāvassa ca sudiṭṭhattā .
‘‘ Bhavissan ’’ ti na hoti meti tato eva ‘‘ anāgatamaddhānaṃ ahaṃ ediso kathaṃ nu kho bhavissaṃ bhaveyyan ’’ ti evampi me na hoti .
Saṅkhārā vigamissantīti evaṃ pana hoti ‘‘ yathāpaccayaṃ pavattamānā saṅkhārāva , na ettha koci attā vā attaniyaṃ vā , te ca kho vigamissanti
V2.229 , vinassissanti , khaṇe khaṇe bhijjissantī ’’ ti .Tattha kā paridevanāti evaṃ passantassa mādisassa tattha saṅkhāragate kā nāma paridevanā .
Suddhan ti kevalaṃ , attasārena asammissaṃ .
Dhammasamuppādan ti paccayapaccayuppannadhammasamuppattiṃ avijjādipaccayehi saṅkhārādidhammamattappavattiṃ .
Saṅkhārasantatin ti kilesakammavipākappabhedasaṅkhārapabandhaṃ .
Passantassa yathābhūtan ti saha vipassanāya maggapaññāya yāthāvato jānantassa .
Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokan ti yathā araññe apariggahe tiṇakaṭṭhe kenaci gayhamāne aparassa ‘‘ mayhaṃ santakaṃ ayaṃ gaṇhatī ’’ ti na hoti , evaṃ so asāmikatāya tiṇakaṭṭhasamaṃ saṅkhāralokaṃ yadā paññāya passati , so tattha mamattaṃ asaṃvindaṃ asaṃvindanto alabhanto akaronto .
Natthi meti ‘‘ ahu vata sohaṃ , taṃ me natthī ’’ ti na socati .
Ukkaṇṭhāmi sarīrenāti asārakena abhinudena dukkhena akataññunā asuciduggandhajegucchapaṭikkūlasabhāvena iminā kāyena ukkaṇṭhāmi imaṃ kāyaṃ
M2.270 nibbindanto evaṃ tiṭṭhāmi .Bhavenamhi anatthikoti sabbenapi bhavena anatthiko amhi , na kiñci bhavaṃ patthemi .
Soyaṃ bhijjissati kāyoti ayaṃ mama kāyo idāni tumhākaṃ payogena aññathā vā aññattha bhijjissati .
Añño ca na bhavissatīti añño kāyo mayhaṃ āyatiṃ na bhavissati , punabbhavābhāvato .
Yaṃ vo kiccaṃ sarīrenāti yaṃ tumhākaṃ iminā sarīrena payojanaṃ , taṃ karotha yadicchatha , icchatha ce .
Na me tappaccayāti , taṃ nimittaṃ
P3.17 imassa sarīrassa tumhehi yathicchitakiccassa karaṇahetu .Tatthāti tesu karontesu ca akarontesu ca .
Doso pemañca hehitīti yathākkamaṃ paṭigho anunayo na bhavissati , attano bhave apekkhāya sabbaso pahīnattāti adhippāyo .
Aññapaccayā aññattha ca paṭighānunayesu asantesupi tappaccayā ,‘‘ tatthā ’’ ti vacanaṃ yathādhigatavasena vuttaṃ .
Tassāti adhimuttattherassa .
Taṃ vacanan ti ‘‘ natthi cetasikaṃ dukkhan ’’ tiādikaṃ maraṇe bhayābhāvādidīpakaṃ , tato eva abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ vacanaṃ sutvā .
Māṇavāti corā .
Corā hi ‘‘ māṇavā ’’ ti vuccanti ‘‘ māṇavehi saha gacchanti katakammehi akatakammehipī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.149) viya .
Kiṃ
V2.230 bhadante karitvānāti , bhante , kiṃ nāma tapokammaṃ katvā .Ko vā tava ācariyo kassa sāsanaṃ , ovādaṃ nissāya ayaṃ asokatā maraṇakāle sokābhāvo labbhatīti etaṃ atthaṃ abravuṃ , pucchāvasena kathesuṃ , bhāsiṃsu .
Taṃ sutvā thero tesaṃ paṭivacanaṃ dento ‘‘ sabbaññū ’’ tiādimāha .
Tattha sabbaññūti paropadesena vinā sabbapakārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa adhigamena atītādibhedaṃ sabbaṃ jānātīti , sabbaññū .
Teneva samantacakkhunā sabbassa dassanato sabbadassāvī .
Yamhi anāvaraṇañāṇaṃ , tadeva sabbaññutaññāṇaṃ , nattheva asādhāraṇañāṇapāḷiyā virodho visayuppattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ ( itivu . aṭṭha .38) vitthārato vuttamevāti tattha vuttanayeneva
M2.271 veditabbaṃ .Pañcannampi mārānaṃ vijayato jino , hīnādivibhāgabhinne sabbasmiṃ sattanikāye adhimuttavuttitāya mahatiyā karuṇāya samannāgatattā mahākāruṇiko , diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ veneyyānaṃ anusāsanato satthā , tato eva sabbalokassa kilesarogatikicchanato sabbalokatikicchako , sammāsambuddho ācariyo mamāti yojanā .
Khayagāmīti nibbānagāmī .
Evaṃ therena satthu sāsanassa ca guṇe pakāsite paṭiladdhasaddhā ekacce corā pabbajiṃsu , ekacce upāsakattaṃ pavedesuṃ .
Tamatthaṃ dīpento dhammasaṅgāhakā ‘‘ sutvāna corā ’’ tiādinā dve gāthā abhāsiṃsu .
Tattha
P3.18 isinoti adhisīlasikkhādīnaṃ esanaṭṭhena isino , adhimuttattherassa .Nikkhippāti pahāya .
Satthāni ca āvudhāni cāti asiādisatthāni ceva dhanukalāpādiāvudhāni ca .
Tamhā ca kammāti tato corakammato .
Te pabbajitvā sugatassa sāsaneti te corā sobhanagamanatādīhi sugatassa bhagavato sāsane pabbajjaṃ upagantvā .
Bhāvanāvisesādhigatāya odagyalakkhaṇāya pītiyā samannāgamena udaggacittā .
Sumanāti somanassappattā .
Katindriyāti bhāvitindriyā .
Phusiṃsūti aggamaggādhigamena asaṅkhataṃ nibbānaṃ adhigacchiṃsu .
Adhimutto kira core nibbisevane katvā , te tattheva ṭhapetvā , mātu santikaṃ gantvā , mātaraṃ āpucchitvā , paccāgantvā tehi saddhiṃ upajjhāyassa santikaṃ gantvā , pabbājetvā upasampadaṃ akāsi .
Atha tesaṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhi
V2.231 , te nacirasseva arahatte patiṭṭhahiṃsu .Tena vuttaṃ ‘‘ pabbajitvā … pe … asaṅkhatan ’’ ti .
Adhimuttattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .