Issues
Select Version
Theragāthā-aṭṭhakathā
Theragāthā-aṭṭhakathā

2. Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā

PuratoM2.174 pacchato vātiādikā āyasmato ekavihāriyattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapadasabalassa kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vivekavāsaṃ vasi .
So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bhagavati parinibbute dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti .
Asokamahārājā kira satthu parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ patvā attano kaniṭṭhaṃ tissakumāraṃ oparajje ṭhapetvā ekena upāyena taṃ sāsane abhippasannaṃ akāsi .
So ekadivasaṃ migavaṃ gato araññe yonakamahādhammarakkhitattheraṃ hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ disvā sañjātapasādo ‘‘ aho vatāhampi ayaṃ mahāthero viya pabbajitvā araññe vihareyyan ’’ ti cintesi .
TheroP2.228 tassa cittācāraṃ ñatvā tassa passantasseva ākāsaṃ abbhuggantvā asokārāme pokkharaṇiyā abhijjamāne udake ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse olaggetvā nhāyituṃ ārabhi .
Kumāro therassa ānubhāvaṃ disvā abhippasanno araññato nivattitvā rājagehaṃ gantvā ‘‘ pabbajissāmī ’’ ti rañño ārocesi .
Rājā taṃ anekappakāraṃ yācitvā pabbajjādhippāyaṃ nivattetuṃ nāsakkhi .
So upāsako hutvā pabbajjāsukhaṃ patthento –
537.
‘‘ Purato pacchato vāpi , aparo ce na vijjati ;
Atīva phāsu bhavati , ekassa vasato vane .
538.
‘‘ HandaV2.149 eko gamissāmi , araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ ;
Phāsu ekavihārissa , pahitattassa bhikkhuno .
539.
‘‘ Yogī-pītikaraṃ rammaṃ , mattakuñjarasevitaṃ ;
Eko atthavasī khippaṃ , pavisissāmi kānanaṃ .
540.
‘‘ SupupphiteM2.175 sītavane , sītale girikandare ;
Gattāni parisiñcitvā , caṅkamissāmi ekako .
541.
‘‘ Ekākiyo adutiyo , ramaṇīye mahāvane ;
Kadāhaṃ viharissāmi , katakicco anāsavo .
542.
‘‘ Evaṃ me kattukāmassa , adhippāyo samijjhatu ;
Sādhayissāmahaṃyeva , nāñño aññassa kārako ’’ ti .
–
Imā cha gāthā abhāsi .
Tattha purato pacchato vāti attano purato vā pacchato vā , vā -saddassa vikappatthattā passato vā aparo añño jano na vijjati ce , atīva ativiya phāsu cittasukhaṃ bhavati .
Ekavihārībhāvena ekassa asahāyassa .
Vane vasatoti ciraparicitena vivekajjhāsayena ākaḍḍhiyamānahadayo so rattindivaṃ mahājanaparivutassa vasato saṅgaṇikavihāraṃ nibbindanto vivekasukhañca bahuṃ maññanto vadati .
Handāti vossaggatthe nipāto , tena idāni karīyamānassa araññagamanassa nicchitabhāvamāha .
Eko gamissāmīti ‘‘ suññāgāre kho , gahapati , tathāgatā abhiramantī ’’ tiādivacanato ( cūḷava .306) buddhehi vaṇṇitaṃ pasaṭṭhaṃ araññaṃ eko asahāyo gamissāmi vāsādhippāyena upagacchāmi .
Yasmā ekavihārissa ṭhānādīsu asahāyabhāvena ekavihārissa nibbānaṃ paṭipesitacittatāya pahitattassa adhisīlasikkhādikā tisso sikkhā sikkhato bhikkhuno araññaṃ phāsu iṭṭhaṃ sukhāvahanti attho .
Yogī-pītikaran ti yogīnaṃ bhāvanāya yuttappayuttānaṃ appasaddādibhāvena jhānavipassanādipītiṃ āvahanato yogī-pītikaraṃ .
Visabhāgārammaṇābhāvena paṭisallānasāruppatāya rammaṃ .
Mattakuñjarasevitan tiP2.229 mattavaravāraṇavicaritaṃ , imināpi brahāraññabhāvena janavivekaṃyeva dasseti .
Atthavasīti idha atthoti samaṇadhammo adhippeto .
‘‘ Kathaṃ nu kho so me bhaveyyā ’’ ti tassa vasaṃ gato .
SupupphitetiM2.176V2.150 suṭṭhu pupphite .
Sītavaneti chāyūdakasampattiyā sīte vane .
Ubhayenapi tassa ramaṇīyataṃyeva vibhāveti .
Girikandareti girīnaṃ abbhantare kandare .
Kanti hi udakaṃ , tena dāritaṃ ninnaṭṭhānaṃ kandaraṃ nāma .
Tādise sītale girikandare ghammaparitāpaṃ vinodetvā attano gattāni parisiñcitvā nhāyitvā caṅkamissāmi ekakoti katthaci anāyattavuttitaṃ dasseti .
Ekākiyoti ekākī asahāyo .
Adutiyoti taṇhāsaṅkhātadutiyābhāvena adutiyo .
Taṇhā hi purisassa sabbadā avijahanaṭṭhena dutiyā nāma .
Tenāha bhagavā –
‘‘ taṇhādutiyo puriso , dīghamaddhāna saṃsaran ’’ ti ( itivu .15,105).
Evaṃ me kattukāmassāti ‘‘ handa eko gamissāmī ’’ tiādinā vuttavidhinā araññaṃ gantvā bhāvanābhiyogaṃ kattukāmassa me .
Adhippāyo samijjhatūti ‘‘ kadāhaṃ viharissāmi , katakicco anāsavo ’’ ti evaṃ pavatto manoratho ijjhatu siddhiṃ pāpuṇātu .
Arahattappatti ca yasmā na āyācanamattena sijjhati , nāpi aññena sādhetabbā , tasmā āha ‘‘ sādhayissāmahaṃyeva , nāñño aññassa kārako ’’ ti .
Evaṃ uparājassa pabbajjāya daḷhanicchayataṃ ñatvā rājā asokārāmagamanīyaṃ maggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ mahatiyā senāya mahaccarājānubhāvena vihāraṃ nesi .
Kumāro padhānagharaṃ gantvā mahādhammarakkhitattherassa santike pabbaji , anekasatā manussā taṃ anupabbajiṃsu .
Rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmāpi tameva anupabbaji .
So pabbajitvā haṭṭhatuṭṭho attanā kātabbaṃ pakāsento –
543.
‘‘ Esa bandhāmi sannāhaṃ , pavisissāmi kānanaṃ ;
Na tato nikkhamissāmi , appatto āsavakkhayaṃ .
544.
‘‘ Mālute upavāyante , sīte surabhigandhike ;
Avijjaṃ dālayissāmi , nisinno nagamuddhani .
545.
‘‘ VaneM2.177 kusumasañchanne , pabbhāre nūna sītale ;
Vimuttisukhena sukhito , ramissāmi giribbaje ’’ ti .
–
Tisso gāthā abhāsi .
Tattha esa bandhāmi sannāhan ti esāhaṃ vīriyasaṅkhātaṃ sannāhaṃ bandhāmi , kāye caV2.151 jīvite ca nirapekkho vīriyasannāhena sannayhāmi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma sūro puriso paccatthike paccupaṭṭhiteP2.230 taṃ jetukāmo aññaṃ kiccaṃ pahāya kavacapaṭimuccanādinā yuddhāya sannayhati , yuddhabhūmiñca gantvā paccatthike ajetvā tato na nivattati , evamahampi kilesapaccatthike jetuṃ ādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā catubbidhasammappadhānavīriyasannāhaṃ sannayhāmi , kilese ajetvā kilesavijayayoggaṃ vivekaṭṭhānaṃ na vissajjemīti .
Tena vuttaṃ ‘‘ pavisissāmi kānanaṃ na tato nikkhamissāmi , appatto āsavakkhayan ’’ ti .
‘‘ Mālute upavāyante ’’ tiādinā araññaṭṭhānassa kammaṭṭhānabhāvanāyogyataṃ vadati , ramissāmi nūna giribbajeti yojanā .
Pabbataparikkhepe abhiramissāmi maññeti anāgatatthaṃ parikappento vadati .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Evaṃ vatvā thero araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karonto upajjhāyena saddhiṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ agamāsi .
Tatthassa pāde cammikābādho uppajji , taṃ disvā eko vejjo ‘‘ sappiṃ , bhante , pariyesatha , tikicchissāmi nan ’’ ti āha .
Thero sappipariyesanaṃ akatvā vipassanāya eva kammaṃ karoti , rogo vaḍḍhati , vejjo therassa tattha appossukkataṃ disvā sayameva sappiṃ pariyesitvā theraṃ arogaṃ akāsi .
So arogo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.44.1-12)–
‘‘ Imamhi bhaddake kappe , brahmabandhu mahāyaso ;
Kassapo nāma gottena , uppajji vadataṃ varo .
‘‘ Nippapañco nirālambo , ākāsasamamānaso ;
Suññatābahulo tādī , animittarato vasī .
‘‘ AsaṅgacittoM2.178 nikleso , asaṃsaṭṭho kule gaṇe ;
Mahākāruṇiko vīro , vinayopāyakovido .
‘‘ Uyyutto parakiccesu , vinayanto sadevake ;
Nibbānagamanaṃ maggaṃ , gatiṃ paṅkavisosanaṃ .
‘‘ Amataṃ paramassādaṃ , jarāmaccunivāraṇaṃ ;
Mahāparisamajjhe so , nisinno lokatārako .
‘‘ KaravīkarutoV2.152 nātho , brahmaghoso tathāgato ;
Uddharanto mahāduggā , vippanaṭṭhe anāyake .
‘‘ Desento virajaṃ dhammaṃ , diṭṭho me lokanāyako ;
Tassa dhammaṃ suṇitvāna , pabbajiṃ anagāriyaṃ .
‘‘ Pabbajitvā tadāpāhaṃ , cintento jinasāsanaṃ ;
Ekakova vane ramme , vasiṃ saṃsaggapīḷito .
‘‘ Sakkāyavūpakāso me , hetubhūto mamābhavī ;
Manaso vūpakāsassa , saṃsaggabhayadassino .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante rājā koṭidhanapariccāgena bhojakagirivihāraṃ nāma kāretvā theraṃ tattha vāsesi .
So tattha viharanto parinibbānakāle –
546.
‘‘ Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo , cando pannaraso yathā ;
Sabbāsavaparikkhīṇo , natthi dāni punabbhavo ’’ ti .
–
Osānagāthamāha .
Sā uttānatthāva .
Tadeva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti .
Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .