Issues
Select Version
Theragāthā-aṭṭhakathā
Theragāthā-aṭṭhakathā

3. Telakānittheragāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Telakānittheragāthāvaṇṇanā

Cirarattaṃ vatātāpītiādikā āyasmato telakānittherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde satthu abhijātito puretaraṃyeva sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā telakānīti laddhanāmo vayappatto hetusampannatāya kāme jigucchanto gharāvāsaṃ pahāya paribbājakapabbajjaṃV2.239 pabbajitvā vivaṭṭajjhāsayo ‘‘ ko so pāraṅgato loke ’’ tiādinā vimokkhapariyesanaṃM2.281 caramāno te te samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati , te na sampāyanti .
So tena anārādhitacitto vicarati .
Atha amhākaṃ bhagavati loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakke lokahitaṃ karonte ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahatte patiṭṭhāti .
So ekadivasaṃ bhikkhūhi saddhiṃ nisinno attanā adhigatavisesaṃ paccavekkhitvā tadanusārena attano paṭipattiṃ anussaritvā taṃ sabbaṃ bhikkhūnaṃ ācikkhanto –
747.
‘‘ Cirarattaṃ vatātāpī , dhammaṃ anuvicintayaṃ ;
Samaṃ cittassa nālatthaṃ , pucchaṃ samaṇabrāhmaṇe .
748.
‘‘ Ko so pāraṅgato loke , ko patto amatogadhaṃ ;
Kassa dhammaṃ paṭicchāmi , paramatthavijānanaṃ .
749.
‘‘ Antovaṅkagato āsi , macchova ghasamāmisaṃ ;
Baddho mahindapāsena , vepacityasuro yathā .
750.
‘‘ Añchāmi naṃ na muñcāmi , asmā sokapariddavā ;
Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke , sambodhiṃ vedayissati .
751.
‘‘ Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā kaṃ , ādisantaṃ pabhaṅgunaṃ ;
Kassa dhammaṃ paṭicchāmi , jarāmaccupavāhanaṃ .
752.
‘‘ Vicikicchākaṅkhāganthitaṃ , sārambhabalasaññutaṃ ;
Kodhappattamanatthaddhaṃ , abhijappappadāraṇaṃ .
753.
‘‘ Taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ , dve ca pannarasāyutaṃ ;
Passa orasikaṃ bāḷhaṃ , bhetvāna yadi tiṭṭhati .
754.
‘‘ AnudiṭṭhīnaṃP3.27 appahānaṃ , saṅkappaparatejitaṃ ;
Tena viddho pavedhāmi , pattaṃva māluteritaṃ .
755.
‘‘ Ajjhattaṃ me samuṭṭhāya , khippaṃ paccati māmakaṃ ;
Chaphassāyatanī kāyo , yattha sarati sabbadā .
756.
‘‘ TaṃM2.282 na passāmi tekicchaṃ , yo metaṃ sallamuddhare ;
Nānārajjena satthena , nāññena vicikicchitaṃ .
757.
‘‘ Ko me asattho avaṇo , sallamabbhantarapassayaṃ ;
Ahiṃsaṃ sabbagattāni , sallaṃ me uddharissati .
758.
‘‘ DhammappatiV2.240 hi so seṭṭho , visadosappavāhako ;
Gambhīre patitassa me , thalaṃ pāṇiñca dassaye .
759.
‘‘ Rahadehamasmi ogāḷho , ahāriyarajamattike ;
Māyāusūyasārambha , thinamiddhamapatthaṭe .
760.
‘‘ Uddhaccameghathanitaṃ , saṃyojanavalāhakaṃ ;
Vāhā vahanti kuddiṭṭhiṃ , saṅkappā rāganissitā .
761.
‘‘ Savanti sabbadhi sotā , latā ubbhijja tiṭṭhati ;
Te sote ko nivāreyya , taṃ lataṃ ko hi checchati .
762.
‘‘ Velaṃ karotha bhaddante , sotānaṃ sannivāraṇaṃ ;
Mā te manomayo sotā , rukkhaṃva sahasā luve .
763.
‘‘ Evaṃ me bhayajātassa , apārā pāramesato ;
Tāṇo paññāvudho satthā , isisaṅghanisevito .
764.
‘‘ Sopānaṃ sugataṃ suddhaṃ , dhammasāramayaṃ daḷhaṃ ;
Pādāsi vuyhamānassa , mā bhāyīti ca mabravi .
765.
‘‘ Satipaṭṭhānapāsādaṃ , āruyha paccavekkhisaṃ ;
Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ , sakkāyābhirataṃ pajaṃ .
766.
‘‘ Yadā ca maggamaddakkhiṃ , nāvāya abhirūhanaṃ ;
Anadhiṭṭhāya attānaṃ , titthamaddakkhimuttamaṃ .
767.
‘‘ Sallaṃ attasamuṭṭhānaṃ , bhavanettippabhāvitaṃ ;
Etesaṃ appavattāya , desesi maggamuttamaṃ .
768.
‘‘ DīgharattānusayitaṃM2.283 , cirarattamadhiṭṭhitaṃ ;
Buddho mepānudī ganthaṃ , visadosappavāhano ’’ ti .
– imā gāthā abhāsi ;
TatthaP3.28 cirarattaṃ vatāti cirakālaṃ vata .
Ātāpīti vīriyavā vimokkhadhammapariyesane āraddhavīriyo .
Dhammaṃ anuvicintayan ti ‘‘ kīdiso nu kho vimokkhadhammo , kathaṃ vā adhigantabbo ’’ ti vimuttidhammaṃ anuvicinanto gavesanto .
Samaṃ cittassa nālatthaṃ , pucchaṃ samaṇabrāhmaṇeti te te nānātitthiye samaṇabrāhmaṇe vimuttidhammaṃ pucchanto pakatiyā anupasantasabhāvassa cittassa samaṃ vūpasamabhūtaṃ vaṭṭadukkhavissaraṇaṃ ariyadhammaṃ nālatthaṃ nādhigacchanti attho .
KoV2.241 so pāraṅgatotiādi pucchitākāradassanaṃ .
Tattha ko so pāraṅgato loketi imasmiṃ loke titthakārapaṭiññesu samaṇabrāhmaṇesu ko nu kho so saṃsārassa pāraṃ nibbānaṃ upagato .
Ko patto amatogadhan ti nibbānapatiṭṭhaṃ vimokkhamaggaṃ ko patto adhigatoti attho .
Kassa dhammaṃ paṭicchāmīti kassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā ovādadhammaṃ paṭiggaṇhāmi paṭipajjāmi .
Paramatthavijānanan ti paramatthassa vijānanaṃ , aviparītappavattinivattiyo pavedentanti attho .
Antovaṅkagato āsīti vaṅkaṃ vuccati diṭṭhigataṃ manovaṅkabhāvato , sabbepi vā kilesā , antoti pana hadayavaṅkassa anto , hadayabbhantaragatakilesavaṅko vā ahosīti attho .
Macchova ghasamāmisan ti āmisaṃ ghasanto khādanto maccho viya , gilabaḷiso maccho viyāti adhippāyo .
Baddho mahindapāsena , vepacityasuro yathāti mahindassa sakkassa pāsena baddho yathā vepacitti asurindo aserivihārī mahādukkhappatto , evamahaṃ pubbe kilesapāsena baddho āsiṃ , aserivihārī mahādukkhappattoti adhippāyo .
Añchāmīti ākaḍḍhāmi .
Nan ti kilesapāsaṃ .
Na muñcāmīti na mocemi .
Asmā sokapariddavāti imasmā sokaparidevavaṭṭato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāpāsena baddho migo sūkaro vā mocanupāyaṃ ajānanto paripphandamāno taṃ āviñchanto bandhanaṃ daḷhaṃ karoti , evaṃ ahaṃ pubbeM2.284 kilesapāsena paṭimukko mocanupāyaṃ ajānanto kāyasañcetanādivasena paripphandamāno taṃ na mocesiṃ , aññadatthu taṃ daḷhaṃ karonto sokādinā paraṃ kilesaṃ eva pāpuṇinti .
Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke , sambodhiṃ vedayissatīti imasmiṃ loke etaṃ kilesabandhanena bandhaṃ muñcanto sambujjhati etenāti ‘‘ sambodhī ’’ ti laddhanāmaṃ vimokkhamaggaṃ ko me vedayissati ācikkhissatīti attho .
‘‘ Bandhamuñcan ’’ tipi paṭhanti , bandhā , bandhassa vā mocakaṃ sambodhinti yojanā .
Ādisantan ti desentaṃ .
Pabhaṅgunan ti pabhañjanaṃ kilesānaṃ viddhaṃsanaṃP3.29 , pabhaṅgunaṃ vā dhammappavattiṃ ādisantaṃ kathentaṃ jarāya maccuno ca pavāhanaṃ kassa dhammaṃ paṭicchāmi .
‘‘ Paṭipajjāmī ’’ ti vā pāṭho , so evattho .
Vicikicchākaṅkhāganthitan ti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ tiādinayappavattāya ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) vicikicchāya āsappanaparisappanākāravuttiyā kaṅkhāya ca ganthitaṃ .
Sārambhabalasaññutan ti karaṇuttariyakaraṇalakkhaṇena balappattena sārambhena yuttaṃ .
Kodhappattamanatthaddhan ti sabbattha kodhena yuttamanasāV2.242 thaddhabhāvaṃ gataṃ abhijappappadāraṇaṃ .
Icchitālābhādivasena hi taṇhā sattānaṃ cittaṃ padālentī viya pavattati .
Dūre ṭhitassāpi vijjhanupāyatāya taṇhāva dhanu samupatiṭṭhati uppajjati etasmāti taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ , diṭṭhisallaṃ .
Taṃ pana yasmā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi , dasavatthukā micchādiṭṭhīti tiṃsappabhedaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ dve ca pannarasāyutan ’’ ti , dvikkhattuṃ pannarasabhedavantanti attho .
Passa orasikaṃ bāḷhaṃ , bhetvāna yadi tiṭṭhatīti yaṃ urasambandhanīyatāya orasikaṃ bāḷhaṃ balavataraṃ bhetvāna hadayaṃ vinivijjhitvā tasmiṃyeva hadaye tiṭṭhati , taṃ passāti attānameva ālapati .
Anudiṭṭhīnaṃ appahānan ti anudiṭṭhibhūtānaṃ sesadiṭṭhīnaṃ appahānakāraṇaṃ .
Yāva hi sakkāyadiṭṭhi santānato na vigacchati , tāva sassatadiṭṭhiādīnaṃ appahānamevāti .
Saṅkappaparatejitan ti saṅkappena micchāvitakkena pare parajane nissayalakkhaṇaṃ patipatite tejitaṃ ussāhitaṃ .
Tena viddho pavedhāmīti tena diṭṭhisallena yathā hadayaṃ āhacca tiṭṭhati , evaṃ viddho pavedhāmi saṅkappāmi sassatucchedādivasena ito cito ca parivaṭṭāmi .
PattaṃvaM2.285 māluteritan ti mālutena vāyunā eritaṃ vaṇṭato muttaṃ dumapattaṃ viya .
Ajjhattaṃ me samuṭṭhāyāti yathā loke sallaṃ nāma bāhirato uṭṭhāya ajjhattaṃ nimmathetvā bādhati , na evamidaṃ .
Idaṃ pana ajjhattaṃ me mama attabhāve samuṭṭhāya so attabhāvasaññito chaphassāyatanakāyo yathā khippaṃ sīghaṃ paccati , ḍayhati .
Yathā kiṃ ?
Aggi viya sanissayaḍāhako taṃyeva māmakaṃ mama santakaṃ attabhāvaṃ ḍahanto yattha uppanno , tattheva sarati pavattati .
Taṃ na passāmi tekicchan ti tādisāya tikicchāya niyuttatāya tekicchaṃP3.30 sallakattaṃ bhisakkaṃ taṃ na passāmi .
Yo metaṃ sallamuddhareti yo bhisakko etaṃ diṭṭhisallaṃ kilesasallañca uddhareyya , uddharanto ca nānārajjena rajjusadisasaṅkhātāya esanisalākāya pavesetvāna satthena kantitvā nāññena mantāgadappayogena vicikicchitaṃ sallaṃ tikicchituṃ sakkāti āharitvā yojetabbaṃ .
Vicikicchitanti , ca nidassanamattametaṃ .
Sabbassapi kilesasallassa vasena attho veditabbo .
Asatthoti sattharahito .
Avaṇoti vaṇena vinā .
Abbhantarapassayan ti abbhantarasaṅkhātaṃ hadayaṃ nissāya ṭhitaṃ .
Ahiṃsan ti apīḷento .
‘‘ Ahiṃsā ’’ ti ca pāṭho , ahiṃsāya apīḷanenātiV2.243 attho .
Ayañhettha saṅkhepattho – ko nu kho kiñci satthaṃ aggahetvā vaṇañca akaronto tato eva sabbagattāni abādhento mama hadayabbhantaragataṃ pīḷājananato anto tudanato anto ruddhanato ca paramattheneva sallabhūtaṃ kilesasallaṃ uddharissatīti .
Evaṃ dasahi gāthāhi pubbe attanā cintitākāraṃ dassetvā punapi taṃ pakārantarena dassetuṃ ‘‘ dhammappati hi so seṭṭho ’’ tiādimāha .
Tattha dhammappatīti dhammanimittaṃ dhammahetu .
Hīti nipātamattaṃ .
So seṭṭhoti so puggalo uttamo .
Visadosappavāhakoti yo mayhaṃ rāgādikilesassa pavāhako ucchinnako .
Gambhīre patitassa me , thalaṃ pāṇiñca dassayeti ko nu kho atigambhīre saṃsāramahoghe patitassa mayhaṃ ‘‘ mā bhāyī ’’ ti assāsento nibbānathalaṃ taṃsampāpakaṃ ariyamaggahatthañca dasseyya .
RahadehamasmiM2.286 ogāḷhoti mahati saṃsārarahade ahamasmi sasīsaṃ nimujjanavasena otiṇṇo anupaviṭṭho .
Ahāriyarajamattiketi apanetuṃ asakkuṇeyyo rāgādirajo mattikā kaddamo etassāti ahāriyarajamattiko , rahado .
Tasmiṃ rahadasmiṃ .
‘‘ Ahāriyarajamantike ’’ ti vā pāṭho , antike ṭhitarāgādīsu dunnīharaṇīyarāgādirajeti attho .
Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā , parasampattiasahanalakkhaṇā usūyā , karaṇuttariyakaraṇalakkhaṇo sārambho , cittālasiyalakkhaṇaṃ thinaṃ , kāyālasiyalakkhaṇaṃ middhan ti ime pāpadhammā patthaṭā yaṃ rahadaṃ , tasmiṃ māyāusūyasārambhathinamiddhamapatthaṭe , makāro cettha padasandhikaro vutto .
Yathāvuttehi imehi pāpadhammehi patthaṭeti attho .
Uddhaccameghathanitaṃ , saṃyojanavalāhakan ti vacanavipallāsena vuttaṃ , bhantasabhāvaṃ uddhaccaṃ meghathanitaṃ meghagajjitaṃ etesanti uddhaccameghathanitā .
Dasavidhā saṃyojanāP3.31 eva valāhakā etesanti saṃyojanavalāhakā .
Vāhā mahāudakavāhasadisā rāganissitā micchāsaṅkappā asubhādīsu ṭhitā kuddiṭṭhiṃ maṃ vahanti apāyasamuddameva uddissa kaḍḍhantīti attho .
Savanti sabbadhi sotāti taṇhāsoto , diṭṭhisoto , mānasoto , avijjāsoto , kilesasototi ime pañcapisotā cakkhudvārādīnaṃ vasena sabbesu rūpādīsu ārammaṇesu savanato ‘‘ rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā ’’ tiādinā ( vibha .204,232) sabbabhāgehi vā savanato sabbadhi savanti .
Latāti paliveṭhanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena latā viyāti latā , taṇhā .
Ubbhijja tiṭṭhatīti chahi dvārehi ubbhijjitvā rūpādīsu ārammaṇesu tiṭṭhati .
Te soteti taṇhādikeV2.244 sote mama santāne sandante maggasetubandhanena ko purisaviseso nivāreyya , taṃ latan ti taṇhālataṃ , maggasatthena ko checchati chindissati .
Velaṃ karothāti tesaṃ sotānaṃ velaṃ setuṃ karotha sannivāraṇaṃ .
Bhaddanteti ālapanākāradassanaṃ .
Mā te manomayo sototi udakasoto oḷāriko , tassa bālamahājanenapi setuṃM2.287 katvā nivāraṇaṃ sakkā .
Ayaṃ pana manomayo soto sukhumo dunnivāraṇo .
So yathā udakasoto vaḍḍhanto kūle ṭhitaṃ rukkhaṃ pātetvāva nāseti , evaṃ tumhe apāyatīre ṭhite tattha sahasā pātetvā apāyasamuddaṃ pāpento mā luve mā vināseyya mā anayabyasanaṃ pāpeyyāti attho .
Evaṃ ayaṃ thero purimattabhāve parimadditasaṅkhārattā ñāṇaparipākaṃ gatattā pavattidukkhaṃ upadhārento yathā vicikicchādike saṃkilesadhamme pariggaṇhi , tamākāraṃ dassetvā idāni jātasaṃvego kiṃkusalagavesī satthu santikaṃ gato yaṃ visesaṃ adhimucci , taṃ dassento ‘‘ evaṃ me bhayajātassā ’’ tiādimāha .
Tattha evaṃ me bhayajātassāti evaṃ vuttappakārena saṃsāre jātabhayassa apārā orimatīrato sappaṭibhayato saṃsāravaṭṭato ‘‘ kathaṃ nu kho muñceyyan ’’ ti pāraṃ nibbānaṃ , esato gavesato , tāṇo sadevakassa lokassa tāṇabhūto kilesasamucchedanī paññā āvudho etassāti paññāvudho .
Diṭṭhadhammikādiatthena sattānaṃ yathārahaṃ anusāsanato satthā , isisaṅghena aggasāvakādiariyapuggalasamūhena nisevito payirupāsito isisaṅghanisevito , sopānan ti desanāñāṇena suṭṭhu katattā abhisaṅkhatattā sukataṃ , upakkilesavirahitato suddhaṃ , saddhāpaññādisārabhūtaṃ dhammasāramayaṃP3.32 paṭipakkhehi acalanīyato daḷhaṃ , vipassanāsaṅkhātaṃ sopānaṃ mahoghena vuyhamānassa mayhaṃ satthā pādāsi , dadanto ca ‘‘ iminā te sotthi bhavissatī ’’ ti samassāsento mā bhāyīti ca abravi , kathesi .
Satipaṭṭhānapāsādan ti tena vipassanāsopānena kāyānupassanādinā laddhabbacatubbidhasāmaññaphalavisesena catubhūmisampannaṃ satipaṭṭhānapāsādaṃ āruhitvā paccavekkhisaṃ catusaccadhammaṃ maggañāṇena patiavekkhiṃ paṭivijjhiṃ .
Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ , sakkāyābhirataṃ pajan ti evaṃ paṭividdhasacco yaṃ sakkāye ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti abhirataṃ pajaṃ titthiyajanaṃ tena parikappitaattānañca pubbe sārato amaññissaṃ .
Yadā ca maggamaddakkhiṃ , nāvāya abhirūhanan ti ariyamagganāvāya abhiruhanūpāyabhūtaṃ yadā vipassanāmaggaṃ yāthāvato addakkhiṃ .
Tato paṭṭhāya taṃ titthiyajanaṃ attānañca anadhiṭṭhāya citte aṭṭhapetvā aggahetvā titthaṃ nibbānasaṅkhātassa amatamahāpārassaM2.288V2.245 titthabhūtaṃ ariyamaggadassanaṃ sabbehi maggehi sabbehi kusaladhammehi ukkaṭṭhaṃ addakkhiṃ , yāthāvato apassinti attho .
Evaṃ attano anuttaraṃ maggādhigamaṃ pakāsetvā idāni tassa desakaṃ sammāsambuddhaṃ thomento ‘‘ sallaṃ attasamuṭṭhānan ’’ tiādimāha .
Tattha sallan ti diṭṭhimānādikilesasallaṃ .
Attasamuṭṭhānan ti ‘‘ ahan ’’ ti mānaṭṭhānatāya ‘‘ attā ’’ ti ca laddhanāme attabhāve sambhūtaṃ .
Bhavanettippabhāvitan ti bhavataṇhāsamuṭṭhitaṃ bhavataṇhāsannissayaṃ .
Sā hi diṭṭhimānādīnaṃ sambhavo .
Etesaṃ appavattāyāti yathāvuttānaṃ pāpadhammānaṃ appavattiyā anuppādāya .
Desesi maggamuttaman ti uttamaṃ seṭṭhaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , tadupāyañca vipassanāmaggaṃ kathesi .
Dīgharattānusayitan ti anamatagge saṃsāre cirakālaṃ santāne anu anu sayitaṃ kāraṇalābhena uppajjanārahabhāvena thāmagataṃ , tato ca cirarattaṃ adhiṭṭhitaṃ santānaṃ ajjhāruyha ṭhitaṃ .
Ganthan ti abhijjhākāyaganthādiṃ mama santāne ganthabhūtaṃ kilesavisadosaṃ pavāhano buddho bhagavā attano desanānubhāvena apānudī parijahāpesi , ganthesu hi anavasesato pahīnesu appahīno nāma kileso natthīti .
Telakānittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .