Issues
Select Version
Theragāthā-aṭṭhakathā
Theragāthā-aṭṭhakathā

1. Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā

PaññāsanipāteM2.457V2.388 kadā nuhan tiādikā āyasmato tālapuṭattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarasmiṃ naṭakule nibbattitvā viññutaṃ pattoP3.144 kulānurūpesu naccaṭṭhānesu nipphattiṃ gantvā sakalajambudīpe pākaṭo naṭagāmaṇi ahosi .
So pañcasatamātugāmaparivāro mahatā naṭavibhavena gāmanigamarājadhānīsu samajjaṃ dassetvā , mahantaṃ pūjāsakkāraṃ labhitvā , vicaranto rājagahaṃ āgantvā , nagaravāsīnaṃ samajjaṃ dassetvā , laddhasammānasakkāro ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu santikaṃ gantvā , vanditvā ekamantaṃ nisinno bhagavantaṃ etadavoca –
‘‘ sutametaṃ , bhante , pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ ‘ yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti , so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī ’ ti , idha bhagavā kimāhā ’’ ti .
Atha naṃ bhagavā tikkhattuṃ paṭikkhipi ‘‘ mā maṃ etaṃ pucchī ’’ ti .
Catutthavāraṃ puṭṭho āha –
‘‘ gāmaṇi , ime sattā pakatiyāpi rāgabandhanabaddhā dosabandhanabaddhā mohabandhanabaddhā tesaṃ bhiyyopi rajanīye dosanīye mohanīye dhamme upasaṃharanto pamādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā niraye upapajjati .
Sace panassa evaṃdiṭṭhi hoti ‘ yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti , so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī ’’’ ti sāssa hoti micchādiṭṭhi .
Micchādiṭṭhissa ca dvinnaṃ gatīnaṃ aññatarā gati icchitabbā , nirayassa vā tiracchānayoniyā vāti .
Taṃ sutvā tālapuṭo gāmaṇi parodi .
Nanu gāmaṇi pageva mayā paṭikkhitto ‘‘ mā maṃ etaṃ pucchī ’’ ti ( saṃ . ni .4.354)?
‘‘ Nāhaṃ , bhante , etaṃ rodāmi , yaṃ maṃ bhagavā naṭānaṃ abhisamparāyaṃ evamāhā ’’ ti .
Api cāhaṃ , bhante , pubbakehi ācariyapācariyehi naṭehi vañcito ‘‘ naṭo mahājanassa naṭasamajjaṃ dassetvā sugatiṃ upapajjatī ’’ ti .
So satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampanno vipassanāya kammaṃ karonto nacirassevaM2.458 arahattaṃV2.389 pāpuṇi , adhigatārahatto pana arahattappattito pubbe yenākārena attano cittaṃ niggaṇhanavasena yonisomanasikāro udapādi , taṃ anekadhā vibhajitvā dassetuṃ –
1094.
‘‘ Kadā nuhaṃ pabbatakandarāsu , ekākiyo addutiyo vihassaṃ ;
Aniccato sabbabhavaṃ vipassaṃ , taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissati .
1095.
‘‘ KadāP3.145 nuhaṃ bhinnapaṭandharo muni , kāsāvavattho amamo nirāso ;
Rāgañca dosañca tatheva mohaṃ , hantvā sukhī pavanagato vihassaṃ .
1096.
‘‘ Kadā aniccaṃ vadharoganīḷaṃ , kāyaṃ imaṃ maccujarāyupaddutaṃ ;
Vipassamāno vītabhayo vihassaṃ , eko vane taṃ nu kadā bhavissati .
1097.
‘‘ Kadā nuhaṃ bhayajananiṃ dukhāvahaṃ , taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaniṃ ;
Paññāmayaṃ tikhiṇamasiṃ gahetvā , chetvā vase tampi kadā bhavissati .
1098.
‘‘ Kadā nu paññāmayamuggatejaṃ , satthaṃ isīnaṃ sahasādiyitvā ;
Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissaṃ , sīhāsane taṃ nu kadā bhavissati .
1099.
‘‘ Kadā nuhaṃ sabbhi samāgamesu , diṭṭho bhave dhammagarūhi tādibhi ;
Yāthāvadassīhi jitindriyehi , padhāniyo taṃ nu kadā bhavissati .
1100.
‘‘ KadāM2.459 nu maṃ tandi khudā pipāsā , vātātapā kīṭasarīsapā vā ;
Na bādhayissanti na taṃ giribbaje , atthatthiyaṃ taṃ nu kadā bhavissati .
1101.
‘‘ Kadā nu kho yaṃ viditaṃ mahesinā , cattāri saccāni sududdasāni ;
Samāhitatto satimā agacchaṃ , paññāya taṃ taṃ nu kadā bhavissati .
1102.
‘‘ Kadā nu rūpe amite ca sadde , gandhe rase phusitabbe ca dhamme ;
Ādittatohaṃ samathehi yutto , paññāya dacchaṃ tadidaṃ kadā me .
1103.
‘‘ Kadā nuhaṃ dubbacanena vutto , tato nimittaṃ vimano na hessaṃ ;
Atho pasatthopi tato nimittaṃ , tuṭṭho na hessaṃ tadidaṃ kadā me .
1104.
‘‘ KadāP3.146 nu kaṭṭhe ca tiṇe latā ca , khandhe imehaṃ amite ca dhamme ;
Ajjhattikāneva ca bāhirāni ca , samaṃ tuleyyaṃ tadidaṃ kadā me .
1105.
‘‘ Kadā nu maṃ pāvusakālamegho , navena toyena sacīvaraṃ vane ;
Isippayātamhi pathe vajantaṃ , ovassate taṃ nu kadā bhavissati .
1106.
‘‘ Kadā mayūrassa sikhaṇḍino vane , dijassa sutvā girigabbhare rutaṃ ;
Paccuṭṭhahitvā amatassa pattiyā , saṃcintaye taṃ nu kadā bhavissati .
1107.
‘‘ KadāM2.460V2.390 nu gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatiṃ , pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañca ;
Asajjamāno patareyyamiddhiyā , vibhiṃsanaṃ taṃ nu kadā bhavissati .
1108.
‘‘ Kadā nu nāgova asaṅgacārī , padālaye kāmaguṇesu chandaṃ ;
Nibbajjayaṃ sabbasubhaṃ nimittaṃ , jhāne yuto taṃ nu kadā bhavissati .
1109.
‘‘ Kadā iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ , ārādhayitvā dhanikehi pīḷito ;
Tuṭṭho bhavissaṃ adhigamma sāsanaṃ , mahesino taṃ nu kadā bhavissati .
1110.
‘‘ Bahūni vassāni tayāmhi yācito , agāravāsena alaṃ nu te idaṃ ;
Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samānaṃ , kiṃkāraṇā citta tuvaṃ na yuñjasi .
1111.
‘‘ Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācito , giribbaje citrachadā vihaṅgamā ;
Mahindaghosatthanitābhigajjino , te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ .
1112.
‘‘ Kulamhi mitte ca piye ca ñātake , khiḍḍāratiṃ kāmaguṇañca loke ;
Sabbaṃ pahāya imamajjhupāgato , athopi tvaṃ citta na mayha tussasi .
1113.
‘‘ MamevaP3.147 etaṃ na hi tvaṃ paresaṃ , sannāhakāle paridevitena kiṃ ;
Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno , abhinikkhamiṃ amatapadaṃ jigīsaṃ .
1114.
‘‘ SuyuttavādīM2.461 dvipadānamuttamo , mahābhisakko naradammasārathi ;
Cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ iti , avītarāgena sudunnivārayaṃ .
1115.
‘‘ Kāmā hi citrā madhurā manoramā , aviddasū yattha sitā puthujjanā ;
Te dukkhamicchanti punabbhavesino , cittena nītā niraye nirākatā .
1116.
‘‘ Mayūrakoñcābhirutamhi kānane , dīpīhi byagghehi purakkhato vasaṃ ;
Kāye apekkhaṃ jaha mā virādhaya , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1117.
‘‘ Bhāvehi jhānāni ca indriyāni ca , balāni bojjhaṅgasamādhibhāvanā ;
Tisso ca vijjā phusa buddhasāsane , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1118.
‘‘ Bhāvehi maggaṃ amatassa pattiyā , niyyānikaṃ sabbadukhakkhayogadhaṃ ;
Aṭṭhaṅgikaṃ sabbakilesasodhanaṃ , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1119.
‘‘ Dukkhanti khandhe paṭipassa yoniso , yato ca dukkhaṃ samudeti taṃ jaha ;
Idheva dukkhassa karohi antaṃ , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1120.
‘‘ Aniccaṃ dukkhanti vipassa yoniso , suññaṃ anattāti aghaṃ vadhanti ca ;
Manovicāre uparundha cetaso , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1121.
‘‘ MuṇḍoM2.462 virūpo abhisāpamāgato , kapālahatthova kulesu bhikkhasu ;
Yuñjassu satthuvacane mahesino , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1122.
‘‘ SusaṃvutattoV2.391P3.148 visikhantare caraṃ , kulesu kāmesu asaṅgamānaso ;
Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1123.
‘‘ Āraññiko hohi ca piṇḍapātiko , sosāniko hohi ca paṃsukūliko ;
Nesajjiko hohi sadā dhute rato , itissu maṃ citta pure niyuñjasi .
1124.
‘‘ Ropetva rukkhāni yathā phalesī , mūle taruṃ chettu tameva icchasi ;
Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosi , yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasi .
1125.
‘‘ Arūpa dūraṅgama ekacāri , na te karissaṃ vacanaṃ idānihaṃ ;
Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā , nibbānamevābhimano carissaṃ .
1126.
‘‘ Nāhaṃ alakkhyā ahirikkatāya vā ,
Na cittahetū na ca dūrakantanā ;
Ājīvahetū ca ahaṃ na nikkhamiṃ ,
Kato ca te citta paṭissavo mayā .
1127.
‘‘ Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā , makkhappahānaṃ vūpasamo dukhassa ;
Itissu maṃ citta tadā niyuñjasi , idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ .
1128.
‘‘ TaṇhāM2.463 avijjā ca piyāpiyañca , subhāni rūpāni sukhā ca vedanā ;
Manāpiyā kāmaguṇā ca vantā , vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe .
1129.
‘‘ Sabbattha te citta vaco kataṃ mayā , bahūsu jātīsu namesi kopito ;
Ajjhattasambhavo kataññutāya te , dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate .
1130.
‘‘ Tvaññeva no citta karosi brāhmaṇo , tvaṃ khattiyo rājadasī karosi ;
Vessā ca suddā ca bhavāma ekadā , devattanaṃ vāpi taveva vāhasā .
1131.
‘‘ TavevaP3.149 hetū asurā bhavāmase , tvaṃmūlakaṃ nerayikā bhavāmase ;
Atho tiracchānagatāpi ekadā , petattanaṃ vāpi taveva vāhasā .
1132.
‘‘ Nanu dubbhissasi maṃ punappunaṃ , muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayaṃ ;
Ummattakeneva mayā palobhasi , kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayā .
1133.
‘‘ Idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ , yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ ;
Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso , hatthippabhinnaṃ viya aṅgusaggaho .
1134.
‘‘ Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahi , aniccato addhuvato asārato ;
Pakkhanda maṃ citta jinassa sāsane , tārehi oghā mahatā suduttarā .
1135.
‘‘ NaM2.464 te idaṃ citta yathā purāṇakaṃ , nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattituṃ ;
Mahesino pabbajitomhi sāsane , na mādisā honti vināsadhārino .
1136.
‘‘ NagāV2.392 samuddā saritā vasundharā , disā catasso vidisā adho divā ;
Sabbe aniccā tibhavā upaddutā , kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi .
1137.
‘‘ Dhitipparaṃ kiṃ mama citta kāhisi , na te alaṃ citta vasānuvattako ;
Na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe , dhiratthu pūraṃ navasotasandaniṃ .
1138.
‘‘ Varāhaeṇeyyavigāḷhasevite , pabbhārakuṭṭe pakateva sundare ;
Navambunā pāvusasittakānane , tahiṃ guhāgehagato ramissasi .
1139.
‘‘ Sunīlagīvā susikhā supekhunā , sucittapattacchadanā vihaṅgamā ;
Sumañjughosatthanitābhigajjino , te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ .
1140.
‘‘ VuṭṭhamhiP3.150 deve caturaṅgule tiṇe , saṃpupphite meghanibhamhi kānane ;
Nagantare viṭapisamo sayissaṃ , taṃ me mudū hehiti tūlasannibhaṃ .
1141.
‘‘ Tathā tu kassāmi yathāpi issaro , yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ ;
Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito , biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ .
1142.
‘‘ TathāM2.465 tu kassāmi yathāpi issaro , yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ ;
Viriyena taṃ mayha vasānayissaṃ , gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho .
1143.
‘‘ Tayā sudantena avaṭṭhitena hi , hayena yoggācariyova ujjunā ;
Pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivaṃ , cittānurakkhīhi sadā nisevitaṃ .
1144.
‘‘ Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ , nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyā ;
Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitaṃ , anissitaṃ sabbabhavesu hehisi .
1145.
‘‘ Paññāya chetvā vipathānusārinaṃ , yogena niggayha pathe nivesiya ;
Disvā samudayaṃ vibhavañca sambhavaṃ , dāyādako hehisi aggavādino .
1146.
‘‘ Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitaṃ , gāmaṇḍalaṃva parinesi citta maṃ ;
Nanu saṃyojanabandhanacchidaṃ , saṃsevase kāruṇikaṃ mahāmuniṃ .
1147.
‘‘ Migo yathā seri sucittakānane , rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamāliniṃ ;
Anākule tattha nage ramissaṃ , asaṃsayaṃ citta parā bhavissasi .
1148.
‘‘ Ye tuyha chandena vasena vattino ,
Narā ca nārī ca anubhonti yaṃ sukhaṃ ;
Aviddasū māravasānuvattino ,
Bhavābhinandī tava citta sāvakā ’’ ti .
TatthaM2.466 kadā nuhan ti kadā nu ahaṃ .
Pabbatakandarāsūti pabbatesu ca kandaresu ca , pabbatassaV2.393 vā kandarāsu .
EkākiyotiP3.151 ekako .
Addutiyoti nittaṇho .
Taṇhā hi purisassa dutiyā nāma .
Vihassan ti viharissāmi .
Aniccato sabbabhavaṃ vipassan ti kāmabhavādibhedaṃ sabbampi bhavaṃ ‘‘ hutvā abhāvaṭṭhena aniccan ’’ ti vipassanto kadā nu viharissanti yojanā .
Nidassanamattañcetaṃ ,‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti vacanato ( saṃ . ni .3.15) itarampi lakkhaṇadvayaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .
Taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissatīti taṃ idaṃ me parivitakkitaṃ kadā nu bhavissati , kadā nu kho matthakaṃ pāpuṇissatīti attho .
Taṃ nūti cettha tan ti nipātamattaṃ .
Ayañhettha saṅkhepattho – kadā nu kho ahaṃ mahāgajo viya saṅkhalikabandhanaṃ , gihibandhanaṃ chinditvā pabbajitvā kāyavivekaṃ paribrūhayanto ekākī pabbatakandarāsu adutiyo sabbattha nirapekkho sabbasaṅkhāragataṃ aniccādito vipassanto viharissāmīti .
Bhinnapaṭandharoti bhinnavatthadharo , gāthāsukhatthaṃ nakārāgamaṃ katvā vuttaṃ .
Satthakacchinnaagghaphassavaṇṇabhinnaṃ paṭacīvaraṃ dhārentoti attho .
Munīti pabbajito .
Amamoti kule vā gaṇe vā mamattābhāvena amamo .
Katthacipi ārammaṇe āsīsanāya abhāvena nirāso .
Hantvā sukhī pavanagato vihassan ti rāgādike kilese ariyamaggena samucchinditvā maggasukhena phalasukhena sukhī mahāvanagato kadā nu kho ahaṃ viharissāmi .
Vadharoganīḷan ti maraṇassa ca rogassa ca kulāvakabhūtaṃ .
Kāyaṃ iman ti imaṃ khandhapañcakasaṅkhātaṃ kāyaṃ .
Khandhapañcakopi hi ‘‘ avijjāgatassa , bhikkhave , purisapuggalassa taṇhānugatassa ayameva kāyo bahiddhā nāmarūpan ’’ tiādīsu kāyo vuccati .
Maccujarāyupaddutan ti maraṇena ceva jarāya ca pīḷitaṃ , vipassamāno ahaṃ bhayahetupahānena vītabhayo , taṃ nu kadā bhavissatīti attho .
Bhayajananin ti pañcavīsatiyā mahābhayānaṃ uppādakāraṇabhūtaṃ kāyikassa ca cetasikassa ca sakalassapi vaṭṭadukkhassa āvahanato dukhāvahaṃ .
Taṇhālataṃ bahuvidhānuvattanin ti bahuvidhañca ārammaṇaṃ bhavameva vā anuvattatiM2.467 santanotīti bahuvidhānuvattaniṃ , taṇhāsaṅkhātalataṃ .
Paññāmayan ti maggapaññāmayaṃ sunisitaṃ asikhaggaṃ vīriyapaggahitena saddhāhatthena gahetvā samucchinditvā ‘‘ kadā nuhaṃ vase ’’ ti yaṃ parivitakkitaṃ , tampi kadā bhavissatīti yojanā .
Uggatejan ti samathavipassanāvasena nisitatāya tikkhatejaṃ .
Satthaṃ isīnan ti buddhapaccekabuddhaariyasāvakaisīnaṃV2.394 satthabhūtaṃP3.152 .
Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissan ti kilesasenāya sasenaṃ abhisaṅkhārādimāraṃ sahasā sīghameva bhañjissāmi .
Sīhāsaneti thirāsane , aparājitapallaṅketi attho .
Sabbhi samāgamesu diṭṭho bhaveti dhammagāravayuttatāya dhammagarūhi tādilakkhaṇappattiyā tādīhi aviparītadassitāya yāthāvadassīhi ariyamaggeneva pāpajitindriyatāya jitindriyehi buddhādīhi sādhūhi samāgamesu ‘‘ kadā nu ahaṃ padhāniyoti diṭṭho bhaveyyan ’’ ti yaṃ me parivitakkitaṃ , taṃ nu kadā bhavissatīti yojanā .
Iminā nayena sabbattha padayojanā veditabbā , padatthamattameva vaṇṇayissāma .
Tandīti ālasiyaṃ .
Khudāti jighacchā .
Kīṭasarīsapāti kīṭañceva sarīsapā ca .
Na bādhayissantīti maṃ na byādhayissanti sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ jhānehi paṭibāhitattāti adhippāyo .
Giribbajeti pabbatakandarāya .
Atthatthiyan ti sadatthasaṅkhātena atthena atthikaṃ .
Yaṃ viditaṃ mahesināti yaṃ catusaccaṃ mahesinā sammāsambuddhena sayambhūñāṇena ñātaṃ paṭividdhaṃ , tāni cattāri saccāni anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duddasāni maggasamādhinā samāhitatto , sammāsatiyā satimā , ariyamaggapaññāya ahaṃ agacchaṃ paṭivijjhissaṃ adhigamissanti attho .
Rūpeti cakkhuviññeyyarūpe .
Amiteti ñāṇena amite , aparicchinne apariññāteti attho .
Phusitabbeti , phoṭṭhabbe .
Dhammeti manoviññeyyadhamme .
Amiteti vā aparimāṇe nīlādivasena anekabhedabhinne rūpe bherisaddādivasena , mūlarasādivasena , kakkhaḷamudutādivasena , sukhadukkhādivasena ca , anekabhedasaddādike cāti attho .
Ādittatoti ekādasahi aggīhi ādittabhāvato .
Samathehi yuttoti jhānavipassanāmaggasamādhīhiM2.468 samannāgato .
Paññāya dacchan ti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya dakkhissaṃ .
Dubbacanena vuttoti duruttavacanena ghaṭṭito .
Tato nimittan ti pharusavācāhetu .
Vimano na hessan ti domanassito na bhaveyyaṃ .
Athoti atha .
Pasatthoti kenaci pasaṃsito .
Kaṭṭheti dārukkhandhe .
Tiṇeti tiṇānaṃ khandhe .
Imeti ime mama santatipariyāpanne pañca khandheV2.395 .
Amite ca dhammeti tato aññena indriyakkhandhena amite rūpadhamme .
Tenāha –
‘‘ ajjhattikāneva ca bāhirāni cā ’’ ti .
Samaṃ tuleyyan ti aniccādivasena ceva asārādiupamāvasena ca sabbaṃ samameva katvā tīreyyaṃ .
IsippayātamhiP3.153 pathe vajantan ti buddhādīhi mahesīhi sammadeva payāte samathavipassanāmagge vajantaṃ paṭipajjantaṃ .
Pāvusasamaye kālamegho navena toyena vassodakena sacīvaraṃ pavane kadā nu ovassati , temetīti attano abbhokāsikabhāvaparivitakkitaṃ dasseti .
Mayūrassa sikhaṇḍino vane dijassāti mātukucchito aṇḍakosato cāti dvikkhattuṃ jāyanavasena dijassa , sikhāsambhavena sikhaṇḍino ca mayūrassa vane kadā pana girigabbhare rutaṃ kekāravaṃ sutvā velaṃ sallakkhitvā sayanato vuṭṭhahitvā amatassa pattiyā nibbānādhigamāya .
Saṃcintayeti vuccamāne bhave aniccādito manasi kareyyaṃ vipasseyyanti attho .
Gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatin ti etā mahānadiyo asajjamāno bhāvanāmayāya iddhiyā kadā nu patareyyanti yojanā .
Pātālakhittaṃ baḷavāmukhañcāti pātāya alaṃ pariyattanti pātālaṃ , tadeva khittaṃ , pathaviyā saṇṭhahanakāle tathā ṭhitanti pātālakhittaṃ .
Yojanasatikādibhedāni samuddassa antopathaviyā tīraṭṭhānāni , yesu kānici nāgādīnaṃ vasanaṭṭhānāni honti , kānici suññāniyeva hutvā tiṭṭhanti .
Baḷavāmukhanti mahāsamudde mahantaṃ āvaṭṭamukhaṃ .
Mahānirayadvārassa hi vivaṭakāle mahāaggikkhandho tato nikkhanto tadabhimukhaṃ anekayojanasatāyāmavitthāraṃ heṭṭhā samuddapadesaṃ ḍahati , tasmiṃ daḍḍhe upari udakaṃ āvaṭṭākārenaM2.469 paribbhamantaṃ mahatā saddena heṭṭhā nipatati .
Tattha baḷavāmukhasamaññā , iti tañca pātālakhittaṃ baḷavāmukhañca vibhiṃsanaṃ bhayānakaṃ asajjamāno iddhiyā kadā nu patareyyanti yaṃ parivitakkitaṃ , taṃ kadā nu bhavissati , bhāvanāmayaṃ iddhiṃ nibbattetvā kadā nu evaṃ iddhiṃ vaḷañjissāmīti attho .
Nāgova asaṅgacārī padālayeti yathā mattavāraṇo daḷhathambhaṃ bhinditvā ayasaṅkhalikaṃ viddhaṃsetvā asaṅgacārī vanaṃ pavisitvā eko adutiyo hutvā attano rucivasena carati , evamahaṃ kadā nu sabbasubhaṃ nimittaṃ nibbajjayaṃ niravasesato vajjayanto kāmacchandavaso ahutvā jhāne yuto payutto kāmaguṇesu chandaṃ sammadeva padāleyyaṃ chindeyyaṃ pajaheyyanti yaṃ parivitakkitaṃ , taṃ nu kadā bhavissati .
IṇaṭṭovaV2.396 daliddako nidhiṃ ārādhayitvāti yathā koci daliddo jīvikapakato iṇaṃ gahetvā taṃ sodhetuṃ asakkonto iṇaṭṭo iṇena aṭṭito dhanikehi pīḷito nidhiṃ ārādhayitvā adhigantvā iṇañca sodhetvā sukhena ca jīvanto tuṭṭho bhaveyya , evaṃ ahampi kadā nu iṇasadisaṃ kāmacchandaṃ pahāya mahesino ariyadhanasampuṇṇatāya maṇikanakādiratanasampuṇṇanidhisadisaṃP3.154 buddhassa sāsanaṃ adhigantvā tuṭṭho bhaveyyanti yaṃ parivitakkitaṃ , taṃ kadā nu bhavissatīti .
Evaṃ pabbajjato pubbe nekkhammavitakkavasena pavattaṃ attano vitakkapavattiṃ dassetvā idāni pabbajitvā yehākārehi attānaṃ ovaditvā adhigacchi , te dassento ‘‘ bahūni vassānī ’’ tiādikā gāthā abhāsi .
Tattha bahūni vassāni tayāmhi yācito , agāravāsena alaṃ nu te idan ti anekasaṃvaccharāni vividhadukkhānubandhena agāramajjhe vāsena alaṃ pariyattameva teti , ambho citta , idaṃ tayā anekāni saṃvaccharāni ahaṃ amhi nanu yācito .
Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samānan ti taṃ maṃ tayā tathā ussāhanena pabbajitaṃ samānaṃ kena kāraṇena citta tuvaṃ na yuñjasi , samathavipassanaṃ chaḍḍetvā nihīne ālasiye niyojesīti attho .
NanuM2.470 ahaṃ , citta , tayāmhi yācitoti , ambho citta , ahaṃ tayā nanu yācito amhi āyācito maññe .
Yadi yācito , kasmā idāni tadanurūpaṃ na paṭipajjasīti adhippāyo .
‘‘ Giribbaje ’’ tiādinā yācitākāraṃ dasseti .
Citrachadā vihaṅgamā vicitrapekhuṇapakkhino , mayūrāti attho .
Mahindaghosatthanitābhigajjinoti jalaghosatthanitena hetunā suṭṭhu gajjanasīlā .
Te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinan ti te mayūrā taṃ vane jhānapasutaṃ ramessantīti nanu tayā yācitoti dasseti .
Kulamhīti kulaparivaṭṭe .
Imamajjhupāgatoti imaṃ araññaṭṭhānaṃ pabbajjaṃ vā ajjhupāgato .
Athopi tvaṃ , citta , na mayha tussasīti tvaṃ anuvattitvā ṭhitampi maṃ nārādhessasīti attho .
Mameva etaṃ na hi tvaṃ paresan ti etaṃ , citta , mameva tasmā tvaṃ paresaṃ na hosi .
Tvaṃ pana aññesaṃ viya katvā sannāhakāle kilesamāre yujjhituṃ bhāvanāsannāhakāle nati vatvā paridevitena kiṃ payojanaṃ , idāni taṃ aññathā vattituṃ na dassāmīti adhippāyo .
Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamānoti yasmā ‘‘ idaṃ cittaṃ aññañca sabbaṃ tebhūmakasaṅkhāraṃ calaṃ anavaṭṭhitan ’’ ti paññācakkhunāV2.397 olokento gehato kāmehi ca abhinikkhamiṃ amatapadaṃ nibbānaṃ jigīsaṃ pariyesanto , tasmā , citta , ananuvattanto nibbānaṃ pariyesanameva karomīti adhippāyo .
Avītarāgena sudunnivārayaṃ cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ vanamakkaṭasadisaṃ iti suyuttavādī subhāsitavādī dvipadānamuttamo mahābhisakko naradammasārathīti yojanā .
Aviddasū yattha sitā puthujjanāti yattha yesu vatthukāmesu kilesakāmesu ca sitā paṭibaddhā te andhaputhujjanā tenaP3.155 kāmarāgena punabbhavesino ekanteneva dukkhamicchanti .
Icchantā ca cittena nītā niraye nirākatāti cittavasikā nirayasaṃvattanikaṃ kammaṃ karontā hitasukhato nirākatā hutvā attano citteneva niraye nītā na aññathāti cittasseva niggahetabbataṃ dasseti .
PunapiM2.471 cittaṃyeva niggahetuṃ mantento ‘‘ mayūrakoñcābhirutamhī ’’ tiādimāha .
Tattha mayūrakoñcābhirutamhīti sikhīhi sārasehi ca abhikūjite .
Dīpīhi byagghehi purakkhato vasan ti mettāvihāritāya evarūpehi tiracchānagatehi purakkhato parivārito hutvā vane vasanto , etena suññabhāvaparibrūhanamāha .
Kāye apekkhaṃ jahāti sabbaso kāye nirapekkho jaha , etena pahitattataṃ vadati .
Mā virādhayāti imaṃ sudullabhaṃ navamaṃ khaṇaṃ mā virādhehi .
Itissu maṃ , citta , pure niyuñjasīti evañhi tvaṃ , citta , maṃ pabbajjato pubbe sammāpaṭipattiyaṃ uyyojesīti attho .
Bhāvehīti uppādehi vaḍḍhehi ca .
Jhānānīti paṭhamādīni cattāri jhānāni .
Indriyānīti saddhādīni pañcindriyāni .
Balānīti tāniyeva pañca balāni .
Bojjhaṅgasamādhibhāvanāti satta bojjhaṅge catasso samādhibhāvanā ca .
Tisso ca vijjāti pubbenivāsañāṇādikā tisso vijjā ca .
Phusa pāpuṇāhi buddhasāsane sammāsambuddhaovāde ṭhito .
Niyyānikan ti vaṭṭadukkhato niyhānavahaṃ .
Sabbadukkhakkhayogadhan ti amatogadhaṃ nibbānapatiṭṭhaṃ nibbānārammaṇaṃ .
Sabbakilesasodhanan ti anavasesakilesamalavisodhanaṃ .
Khandheti upādānakkhandhe .
Paṭipassa yonisoti rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhatotiV2.398 evamādīhi vividhehi pakārehi vipassanāñāṇena sammā upāyena nayena passa .
Taṃ jahāti taṃ dukkhassa samudayaṃ taṇhaṃ pajaha , samucchinda .
Idhevāti imasmiṃyeva attabhāve .
Aniccan tiādi antavantato aniccantikato tāvakālikato niccapaṭikkhepato ca aniccanti vā passa .
Dukkhan ti te udayabbayapaṭipīḷanato sappaṭibhayato dukkhamato sukhapaṭikkhepato dukkhanti vā passa .
Suññan ti avasavattanato asāmikato asārato attapaṭikkhepato ca suññaṃ , tato eva anattāti .
Vigarahitabbato avaḍḍhiābādhanato ca aghan ti ca vadhan ti ca vipassa yonisoti yojanā .
ManovicāreM2.472 uparundha cetasoti manovicārasaññino gehasitasomanassupavicārādike aṭṭhārasa cetaso uparundha vārehi nirodhehi .
Muṇḍoti muṇḍabhāvaṃ upagato , ohāritakesamassuko .
Virūpoti tena muṇḍabhāvena parūḷhalomatāya chinnabhinnakāsāya vatthatāya virūpoP3.156 vevaṇṇiyaṃ upagato .
Abhisāpamāgatoti ‘‘ piṇḍolo vicarati pattapāṇī ’’ ti ariyehi kātabbaṃ abhisāpaṃ upagato .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ abhisāpoyaṃ , bhikkhave , lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇī ’’ ti ( saṃ . ni .3.80).
Tenāha ‘‘ kapālahatthova kulesu bhikkhasū ’’ ti .
Yuñjassu satthuvacaneti sammāsambuddhassa ovāde yogaṃ karohi anuyuñjassu .
Susaṃvutattoti suṭṭhu kāyavācācittehi sammadeva saṃvuto .
Visikhantare caran ti bhikkhācariyāya icchāvisesesu caranto .
Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyāti vigatadosāya puṇṇamāya kulesu niccanavasāya pāsādikatāya candimā viya carāti yojanā .
Sadā dhute ratoti sabbakālañca dhutaguṇe abhirato .
Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosīti yathā koci puriso phalāni icchanto phalarukkhe ropetvā tato aladdhaphalova te mūlato chindituṃ icchati , citta , tvaṃ tathūpamaṃ tappaṭibhāgaṃ idaṃ karosi .
Yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasīti yaṃ maṃ pabbajjāya niyojetvā pabbajitvā addhāgataṃ pabbajjāphalaṃ aniccamhi cale saṃsāramukhe niyuñjasi niyojanavasena pavattesi .
Rūpābhāvato arūpā .
Cittassa hi tādisaṃ saṇṭhānaṃ nīlādivaṇṇabhedo vā natthi , tasmā vuttaṃ arūpāti .
Dūraṭṭhānappavattiyā dūraṅgama .
Yadipi cittassa makkaṭasuttamattampi puratthimādidisābhāgenaV2.399 gamanaṃ nāma natthi , dūre santaṃ pana ārammaṇaṃ sampaṭicchatīti dūraṅgama .
Ekoyeva hutvā caraṇavasena pavattanato ekacāri , antamaso dve tīṇipi cittāni ekato uppajjituṃ samatthāni nāma natthi , ekameva pana cittaṃ ekasmiṃ santāne uppajjati .
Tasmiṃ niruddhe aparampi ekameva uppajjati , tasmā ekacāri .
Na te karissaṃ vacanaṃ idānihan ti yadipi pubbe tava vase anuvattiṃ , idāni pana satthu ovādaṃ laddhakālatoM2.473 paṭṭhāya cittavasiko na bhavissāmi .
Kasmāti ce ?
Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā kāmā nāmete atītepi dukkhā , āyatimpi kaṭukaphalā , attānuvādādibhedena mahatā bhayena anubandhantā mahabbhayā .
Nibbānamevābhimano carissaṃ tasmā nibbānameva uddissa abhimukhacitto viharissaṃ .
Tameva nibbānābhimukhabhāvaṃ dassento ‘‘ nāhaṃ alakkhyā ’’ tiādimāha .
Tattha nāhaṃ alakkhyāti alakkhikatāya nissirīkatāya nāhaṃ gehato nikkhaminti yojanā .
Ahirikkatāyāti yathāvajjaṃ keḷiṃ karonto viya nillajjatāya .
Cittahetūti ekadāP3.157 nigaṇṭho , ekadā paribbājakādiko honto anavaṭṭhitacitto puriso viya cittavasiko hutvā .
Dūrakantanāti rājādīhi mettaṃ katvā tesu dubbhitvā dubbhibhāvena .
Ājīvahetūti ājīvakāraṇā jīvikāpakato hutvā ājīvikābhayena ahaṃ na nikkhamiṃ na pabbajiṃ .
Kato ca te , citta , paṭissavo mayāti ,‘‘ pabbajitakālato paṭṭhāya na tava vase vattāmi , mameva pana vase vattāmī ’’ ti , citta , mayā nanu paṭiññā katāti dasseti .
Appicchatā sappurisehi vaṇṇitāti ‘‘ paccayesu sabbaso appicchā nāma sādhū ’’ ti buddhādīhi pasaṭṭhā , tathā makkhappahānaṃ paresaṃ guṇe makkhanassa pahānaṃ vūpasamo sabbassa dukkhassa vūpasamo nibbāpanaṃ sappurisehi vaṇṇitaṃ .
Itissu maṃ , citta , tadā niyuñjasi ,‘‘ samma , tayā tesu guṇesu patiṭṭhātabban ’’ ti , citta , tvaṃ evaṃ tadā niyuñjasi .
Idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ idāni maṃ tvaṃ pahāya attano purimāciṇṇaṃ mahicchatādiṃ paṭipajjasi , kiṃ nāmetanti adhippāyo .
Yamatthaṃ sandhāya ‘‘ gacchasi pubbaciṇṇan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ dassetuṃ ‘‘ taṇhā avijjā cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taṇhāti paccayesu taṇhā , avijjāti tattheva ādīnavapaṭicchādikā avijjā .
Piyāpiyan ti puttadārādīsu pemasaṅkhāto piyabhāvo ceva pantasenāsanesu adhikusaladhammesuV2.400 anabhiratisaṅkhāto appiyabhāvo ca ubhayattha anurodhapaṭivirodho .
Subhāni rūpānīti ajjhattaṃ bahiddhā ca subharūpāni .
Sukhā vedanāti iṭṭhārammaṇe paṭicca uppajjanasukhavedanā .
Manāpiyā kāmaguṇāti vuttāvasesā manoramāM2.474 kāmakoṭṭhāsā .
Vantāti nirūpato taṃnissitassa chandarāgassa vikkhambhanapahānena chaḍḍitatāya pariccattatāya ca vantā .
Vante ahaṃ āvamituṃ na ussaheti evaṃ te chaḍḍite puna paccāvamituṃ ahaṃ na sakkomi , pariccattā eva hontīti vadati .
Sabbatthāti sabbesu bhavesu sabbāsu yonīsu sabbāsu gatīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca .
Vaco kataṃ mayāti , ambho citta , tava vacanaṃ mayā kataṃ .
Karonto ca bahūsu jātīsu na mesi kopitoti anekāsu jātīsu pana mayā na kopito asi .
Mayā neva paribhavito .
Tathāpi ajjhattasambhavo attani sambhūto hutvāpi tava akataññutāya dukkhe cīraṃ saṃsaritaṃ tayā kateti tayā nibbattite anādimati saṃsāradukkhe sucirakālaṃ mayā saṃsaritaṃ paribbhamitaṃ .
Idāni ‘‘ dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ uppattibhedena gatibhedena ca vitthārato dassento ‘‘ tvaññevā ’’ tiādimāha .
Tattha rājadasīti rājā asi , dakāro padasandhikaro , vessā ca suddā ca bhavāma ekadā taveva vāhasāti yojanāP3.158 .
Devattanaṃ vāpīti devabhāvaṃ vāpi tvaṃyeva no amhākaṃ , citta , karosīti yojanā .
Vāhasāti kāraṇabhāvena .
Taveva hetūti taveva hetubhāvena .
Tvaṃmūlakan ti tvaṃnimittaṃ .
Nanu dubbhissasi maṃ punappunan ti punappunaṃ dubbhissasi nuna , yathā pubbe tvaṃ anantāsu jātīsu , citta , mittapaṭirūpako sapatto hutvā mayhaṃ punappunaṃ dubbhi , idāni tathā dubbhissasi maññe , pubbe viya cāretuṃ na dassāmīti adhippāyo .
Muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayan ti abhiṇhato caraṇārahaṃ viya mano dassento caraṇārahaṃ purisaṃ vañcetvā caragopakaṃ nipphādento viya punappunaṃ taṃ taṃ bhavaṃ dassento .
Ummattakeneva mayā palobhasīti ummattakapurisena viya mayā saddhiṃ kīḷanto taṃ taṃ palobhanīyaṃ dassetvā palobhasi .
Kiñcāpi te , citta , virādhitaṃ mayāti , ambho citta , kiṃ nāma te mayā viraddhaṃ , taṃ kathehīti adhippāyo .
Idaṃ pure cittan ti idaṃ cittaṃ nāma ito pubbe rūpādīsu ārammaṇesu rajjanādinā , yena ākārena icchati , yattheva cassa kāmo uppajjati , tassaM2.475 vasena yatthakāmaṃ yathā vicarantassa sukhaṃV2.401 hoti , tatheva ca caranto yathāsukhaṃ dīgharattaṃ cārikaṃ acari .
Ajjāhaṃ pabhinnamadaṃ mattahatthiṃ hatthācariyasaṅkhāto cheko aṅkusaggaho aṅkusena viya yonisomanasikārena naṃ niggahessāmi , nassa vītikkamituṃ dassāmīti .
Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahīti mama satthā sammāsambuddho imaṃ anavasesakhandhalokaṃ ñāṇena adhiṭṭhahi .
Kinti ?
Hutvā abhāvaṭṭhena aniccato , kassacipi dhuvassa thāvarassa abhāvato addhuvato sukhasārādīnaṃ abhāvato asārato .
Pakkhanda maṃ , citta , jinassa sāsaneti tasmā yāthāvato paṭipajjituṃ , citta , maṃ jinassa bhagavato sāsane pakkhandehi anuppavesehi .
‘‘ Pakkhandiman ’’ tipi pāḷi , jinassa sāsane imaṃ lokaṃ ñāṇena pakkhanda , yāthāvato tārehi , pakkhandanto ca vipassanāñāṇamaggena yāpento suduttarato mahantato saṃsāramahoghato maṃ tārehi .
Na te idaṃ , citta , yathā purāṇakan ti , ambho citta , idaṃ attabhāvagehaṃ porāṇakaṃ viya tava na hotīti attho .
Kasmā ?
Nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattitun ti idānāhaṃ tava vase nivattituṃ na yutto .
Yasmā mahesino bhagavato pabbajitomhi sāsane .
Pabbajitakālato ca paṭṭhāyaP3.159 samaṇā nāma mādisāva na honti vināsadhārino , ekaṃsato samaṇāyeva hontīti attho .
Nagāti sineruhimavantādayo sabbe pabbatā .
Samuddāti puratthimasamuddādayo sītasamuddādayo , na sabbe samuddā .
Saritāti gaṅgādayo sabbā nadiyo ca .
Vasundharāti pathavī .
Disā catassoti puratthimādibhedā catasso disā .
Vidisāti puratthimadakkhiṇādayo catasso anudisā .
Adhoti heṭṭhā yāva udakasandhārakavāyukhandhā .
Divāti devalokā .
Divāggahaṇena cettha tattha gate sattasaṅkhāre vadati .
Sabbe aniccā tibhavā upaddutāti sabbe kāmabhavādayo tayo bhavā aniccā ceva jātiādīhi rāgādīhi kilesehi upaddutā pīḷitā ca , na ettha kiñci khemaṭṭhānaṃ nāma atthi , tadabhāvato kuhiṃ gato , citta , sukhaṃ ramissasi , tasmā tato nissaraṇañcettha pariyesāhīti adhippāyo .
Dhitipparan tiM2.476 dhitiparāyaṇaṃ paramaṃ thirabhāve ṭhitaṃ mamaṃ , citta , kiṃ kāhisi , tato īsakampi maṃ cāletuṃ nāsakkhissasīti attho .
Tenāha ‘‘ na te alaṃ , citta , vasānuvattako ’’ ti .
Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento ‘‘ na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupeV2.402 , dhiratthu pūraṃ navasotasandanin ’’ ti āha .
Tattha bhastan ti ruttiṃ .
Ubhatomukhan ti putoḷiyā ubhatomukhaṃ .
Na jātu chupeti ekaṃseneva pādenāpi na chupeyya , tathā dhiratthu pūraṃ navasotasandanin ti nānappakārassa asucino pūraṃ navahi sotehi vaṇamukhehi asucisandaniṃ savatiṃ .
Tāya vaccakuṭiyā dhī atthu , tassā garahā hotu .
Evaṃ aṭṭhavīsatiyā gāthāhi niggaṇhanavasena cittaṃ ovaditvā idāni vivekaṭṭhānācikkhaṇādinā sampahaṃsento ‘‘ varāhaeṇeyyavigāḷhasevite ’’ tiādimāha .
Tattha varāhaeṇeyyavigāḷhaseviteti varāhehi ceva eṇeyyehi ca ogāhetvā sevite .
Pabbhārakuṭṭeti pabbhāraṭṭhāne ceva pabbatasikhare ca .
Pakateva sundareti pakatiyā eva sundare atittimanohare .
‘‘ Pakativasundhare ’’ ti vā pāṭho , pākatike bhūmipadeseti attho .
Navambunā pāvusasittakānaneti pāvusavasena vuṭṭhena meghodakena upasittavasse sutheve vane .
Tahiṃ guhāgehagato ramissasīti tasmiṃ pabbatakānane guhāsaṅkhātaṃ gehaṃ upagato bhāvanāratiyā abhiramissasi .
Te taṃ ramessantīti te mayūrādayo vanasaññaṃ uppādentā taṃ ramessantīti attho .
Vuṭṭhamhi deveti meghe adhippavuṭṭhe .
Caturaṅgule tiṇeti teneva gassodakapātena tattha tattha tiṇe surattavaṇṇakambalasadise caturaṅguleP3.160 jāte .
Saṃpupphite meghanibhamhi kānaneti pāvusameghasaṅkāse kānane sammadeva pupphite .
Nagantareti pabbatantare .
Viṭapisamo sayissan ti tarusadiso apariggaho hutvā nipajjissaṃ .
Taṃ me mudū hehiti tūlasannibhan ti taṃ tiṇapaccattharaṇaṃ mudu sukhasamphassaṃ tūlasannibhaṃ tūlikasadisaṃ sayanaṃ me bhavissati .
TathāM2.477 tu kassāmi yathāpi issaroti yathā koci issarapuriso attano vacanakaradāsādiṃ vase vatteti , ahampi , citta , taṃ tathā karissāmi , mayhaṃ vase vattemiyeva .
Kathaṃ ?
Yaṃ labbhati tenapi hotu me alan ti catūsu paccayesu yaṃ yādisaṃ vā tādisaṃ vā labbhati , tena ca mayhaṃ alaṃ pariyattaṃ hotu .
Etena idaṃ dasseti – yasmā idhekacce sattā taṇhuppādahetu cittassa vase anuvattanti , ahaṃ pana taṇhuppādaṃ dūrato vajjento cittaṃ dāsaṃ viya karonto attano vase vattemīti .
Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito , biḷārabhastaṃva yathā sumadditan ti citta taṇhuppādaparivajjanahetu , puna tanti cittaṃ āmasati , yathā aññopi koci sammappadhānayogena bhāvanāya atandito attano cittaṃ kammakkhamaṃ , kammayoggaṃ karoti , tathā ahampi , citta , taṃ kammakkhamaṃ , kammayoggaṃ mayhaṃ vase vattaṃ karissāmiV2.403 .
Yathā kiṃ ?
Biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ , na iti nipātamattaṃ .
Yathā suṭṭhu madditaṃ biḷārabhastaṃ kammakkhamaṃ , kammayoggaṃ sukhena pariharaṇīyañca hoti , tathāhaṃ taṃ karissāmi .
Vīriyena taṃ mayha vasānayissan ti , ambho citta , taṃ attano vīriyena bhāvanābalaṃ uppādetvā tena mayhaṃ vasaṃ ānayissaṃ .
Gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggahoti yathā kusalo cheko aṅkusaggaho hatthācariyo attano sikkhābalena mattahatthiṃ attano vasaṃ āneti , tathevāti attho .
Tayā sudantena avaṭṭhitena hīti hīti nipātamattaṃ , citta , samathavipassanābhāvanāhi suṭṭhu dantena tato eva sammadeva vipassanāvīthiṃ paṭipannattā avaṭṭhitena tayā .
Hayena yoggācariyova ujjunāti yathā sudantena sudantattā eva ujunā avaṅkagatinā assājānīyena yoggācariyo assadammasārathi akhemaṭṭhānato khemantabhūmiṃ paṭipajjituṃ sakkoti , evaṃ pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivan ti asivabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena sivaṃ .
Cittānurakkhīhīti attano cittaṃ anurakkhaṇasīlehi buddhādīhi sabbakālaṃ sevitaṃ ariyamaggaṃ ahaṃ paṭipajjituṃ adhigantuṃ pahomi sakkomīti .
ĀrammaṇeM2.478 taṃ balasā nibandhisaṃ , nāgaṃva thambhamhi daḷhāyaP3.161 rajjuyāti yathā hatthācariyo mahāhatthiṃ āḷānathambhe daḷhāya thirāya rajjuyā nibandhati , evamahaṃ , citta , kammaṭṭhānārammaṇe bhāvanābalena nibandhissaṃ .
Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitan ti taṃ tvaṃ , citta , mama satiyā suguttaṃ subhāvitañca hutvā .
Anissitaṃ sabbabhavesu hehisīti ariyamaggabhāvanādibalena kāmabhavādīsu sabbesupi bhavesu taṇhādinissayehi anissitaṃ bhavissasi .
Paññāya chetvā vipathānusārinan ti uppathagāminaṃ āyatanasamudayaṃ yāthāvato disvā yena samudayena uppathagāmī , tassa kilesavissandanaṃ kilesavipphanditaṃ indriyasaṃvarūpanissayāya paṭisaṅkhānapaññāya chinditvā sotavicchedanavasena āvaraṇaṃ katvā .
Yogena niggayhāti vipassanābhāvanāsaṅkhātena yogena sāmatthiyavidhamanena niggahetvā .
Pathe nivesiyāti vipassanāvīthiyaṃ nivesetvā , patiṭṭhapetvā .
Yadā pana vipassanā ussukkāpitā maggena ghaṭṭeti , tadā maggapaññāya ‘‘ yaṃkiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti ( mahāva .16; saṃ . ni .5.1081) nidassanena sabbaso āyatanasamudayassa vibhavaṃ sambhavañca asammohato disvā sadevake loke aggavādino sammāsambuddhassa dāyādo orasaputto hehisi bhavissasīti attho .
CatubbipallāsavasaṃV2.404 adhiṭṭhitan ti anicce niccanti , asubhe subhanti , dukkhe sukhanti , anattani attāti imesaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ vasaṃ adhiṭṭhitaṃ anuvattantaṃ .
Gāmaṇḍalaṃva parinesi , citta , man ti , ambho citta , maṃ gāmadārakaṃ viya parikaḍḍhasi , ito cito parikaḍḍhasi .
Nanu saṃyojanabandhanacchidan ti saṃyojanasaṅkhātānaṃ dasannaṃ bandhanānaṃ chedakaṃ kāruṇikaṃ mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ saṃsevasi nanu ,‘‘ tathārūpe mahānubhāve dūratova vajjesi , mādise pana tapassine yathāruci parinesī ’’ ti appasādalesena satthāraṃ pasaṃsati .
Migo yathāti yathā migo rukkhagacchalatādīhi suṭṭhu cittavicitte anākule kānane seri sayaṃvasī ramati .
Rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamālinin ti evaṃ pāvusakāle samantato sumālinīhi thalajajalajamālāhi samannāgatattāM2.479 abbhamāliniṃ janavivittatāya manoramatāya ca rammaṃ pabbataṃ labhitvā tattha nage ramissaṃ , asaṃsayaṃ ekaṃseneva tvaṃ , citta , parābhavissasi , saṃsārabyasanehi ṭhassasīti attho .
Ye tuyha chandena vasena vattinoti sabbe puthujjane cittasāmaññena gahetvā vadati .
Tassattho – ye naranāriyo , ambhoP3.162 citta , tuyhaṃ chandena vasena ruciyā ṭhitā yaṃ gehanissitaṃ sukhaṃ anubhonti anubhavissanti , te aviddasū andhabālā , māravasānuvattino kilesamārādīnaṃ vase anuvattanasīlā , bhavābhinandī kāmādibhavameva abhinandanato , tava sāvakā anusiṭṭhikarā .
Mayaṃ pana sammāsambuddhassa sāvakā , na tuyhaṃ vase anuvattāmāti .
Evaṃ thero pubbe attano uppannaṃ yonisomanasikāraṃ cittassa niggaṇhanavasena pavattaṃ nānappakārato vibhajitvā samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena dhammaṃ kathesi .
Yaṃ panettha antarantarā atthato na vibhattaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti .
Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Paññāsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .