Issues
Select Version
Theragāthā-aṭṭhakathā
Theragāthā-aṭṭhakathā

1. Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā

AṭṭhakanipāteM2.144V2.124 kammaṃ bahukan tiādikā āyasmato mahākaccāyanattherassa gāthā .
Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle gahapatimahāsālakule nibbattitvā vuddhippatto , ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā , sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento paṇidhānaṃ katvā , dānādīni puññāni katvā , devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena gacchanto satthāraṃ himavantapabbate ekasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi .
So tena puññakammena aparāparaṃ sugatīsuyeva parivattento kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ kulaghare nibbattitvā parinibbute bhagavati suvaṇṇacetiyakaraṇaṭṭhāne satasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā ,‘‘ bhagavā mayhaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū ’’ ti patthanaṃ akāsi .
Tato yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvāP2.207 imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ rañño caṇḍapajjotassa purohitagehe nibbatti .
Tassa nāmaggahaṇadivase mātā ‘‘ mayhaṃ putto suvaṇṇavaṇṇo , attano nāmaṃ gahetvā āgato ’’ ti kañcanamāṇavo tveva nāmaṃ akāsi .
So vuḍḍhimanvāya tayo vede uggahetvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi .
So gottavasena kaccāyanoti paññāyittha .
Taṃ rājā caṇḍapajjoto buddhuppādaṃ sutvā ,‘‘ ācariya , tvaṃ tattha gantvā satthāraṃ idhānehī ’’ ti pesesi .
So attaṭṭhamo satthu santikaṃ upagato .
Tassa satthā dhammaṃ deseti .
Desanāpariyosāne so sattahi janehi saddhiṃ saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.54.1-27)–
‘‘ PadumuttaroM2.145V2.125 nāma jino , anejo ajitaṃ jayo ;
Satasahasse kappānaṃ , ito uppajji nāyako .
‘‘ Vīro kamalapattakkho , sasaṅkavimalānano ;
Kanakācalasaṅkāso , ravidittisamappabho .
‘‘ Sattanettamanohārī , varalakkhaṇabhūsito ;
Sabbavākyapathātīto , manujāmarasakkato .
‘‘ Sambuddho bodhayaṃ satte , vāgīso madhurassaro ;
Karuṇānibandhasantāno , parisāsu visārado .
‘‘ Deseti madhuraṃ dhammaṃ , catusaccūpasaṃhitaṃ ;
Nimugge mohapaṅkamhi , samuddharati pāṇine .
‘‘ Tadā ekacaro hutvā , tāpaso himavālayo ;
Nabhasā mānusaṃ lokaṃ , gacchanto jinamaddasaṃ .
‘‘ Upecca santikaṃ tassa , assosiṃ dhammadesanaṃ ;
Vaṇṇayantassa vīrassa , sāvakassa mahāguṇaṃ .
‘‘ Saṃkhittena mayā vuttaṃ , vitthārena pakāsayaṃ ;
Parisaṃ mañca toseti , yathā kaccāyano ayaṃ .
‘‘ Nāhaṃ evamidhekaccaṃ , aññaṃ passāmi sāvakaṃ ;
Tasmātadagge esaggo , evaṃ dhāretha bhikkhavo .
‘‘ Tadāhaṃ vimhito hutvā , sutvā vākyaṃ manoramaṃ ;
Himavantaṃ gamitvāna , āhitvā pupphasañcayaṃ .
‘‘ Pūjetvā lokasaraṇaṃ , taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ ;
Tadā mamāsayaṃ ñatvā , byākāsi sa raṇañjaho .
‘‘ Passathetaṃ isivaraṃ , niddhantakanakattacaṃ ;
Uddhaggalomaṃ pīṇaṃsaṃ , acalaṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ .
‘‘ Hāsaṃ supuṇṇanayanaṃ , buddhavaṇṇagatāsayaṃ ;
Dhammajaṃ uggahadayaṃ , amatāsittasannibhaṃ .
‘‘ KaccānassaM2.146 guṇaṃ sutvā , taṃ ṭhānaṃ patthayaṃ ṭhito ;
Anāgatamhi addhāne , gotamassa mahāmune .
‘‘ Tassa dhammesu dāyādo , oraso dhammanimmito ;
Kaccāno nāma nāmena , hessati satthu sāvako .
‘‘ Bahussuto mahāñāṇī , adhippāyavidū mune ;
Pāpuṇissati taṃ ṭhānaṃ , yathāyaṃ byākato mayā .
‘‘ SatasahassitoV2.126 kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Duve bhave saṃsarāmi , devatte atha mānuse ;
Aññaṃ gatiṃ na gacchāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Duve kule pajāyāmi , khattiye atha brāhmaṇe ;
Nīce kule na jāyāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .
‘‘ Pacchime ca bhave dāni , jāto ujjeniyaṃ pure ;
Pajjotassa ca caṇḍassa , purohitadijādhino .
‘‘ Putto tiriṭivacchassa , nipuṇo vedapāragū ;
Mātā ca candimā nāma , kaccānohaṃ varattaco .
‘‘ Vīmaṃsanatthaṃ buddhassa , bhūmipālena pesito ;
Disvā mokkhapuradvāraṃ , nāyakaṃ guṇasañcayaṃ .
‘‘ Sutvā ca vimalaṃ vākyaṃ , gatipaṅkavisosanaṃ ;
Pāpuṇiṃ amataṃ santaṃ , sesehi saha sattahi .
‘‘ Adhippāyavidū jāto , sugatassa mahāmate .
Ṭhapito etadagge ca , susamiddhamanoratho .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Atha satthā ‘‘ etha , bhikkhavo ’’ ti hatthaṃ pasāresi .
Te tāvadeva dvaṅgulamattakesamassukā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ .
Evaṃ thero sadatthaṃ nipphādetvā ,‘‘ bhante , rājā pajjoto tumhākaṃM2.147 pāde vandituṃ dhammañca sotuṃ icchatī ’’ ti satthu ārocesi .
Satthā ,‘‘ tvaṃyeva , bhikkhu , tattha gaccha , tayi gatepi rājā pasīdissatī ’’ ti āha .
Thero satthu āṇāya attaṭṭhamo tattha gantvā rājānaṃ pasādetvā avantīsu sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā puna satthu santikameva gato .
So ekadivasaṃ sambahule bhikkhū samaṇadhammaṃ pahāya kammārāme saṅgaṇikārāme rasataṇhānugate ca pamādavihārino disvā tesaṃ ovādavasena –
494.
‘‘ Kammaṃ bahukaṃ na kāraye , parivajjeyya janaṃ na uyyame ;
So ussukko rasānugiddho , atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho .
495.
‘‘ Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ , yāyaṃ vandanapūjanā kulesu ;
Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ , sakkāro kāpurisena dujjaho ’’ ti .
–
Dve gāthā abhāsi .
TatthaV2.127P2.208 kammaṃ bahukaṃ na kārayeti navāvāsakārāpanādiṃ samaṇadhammakaraṇassa paribandhabhūtaṃ mahantaṃ navakammaṃ na paṭṭhapeyya , khuddakaṃ appasamārambhaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇādiṃ satthu vacanapaṭipūjanatthaṃ kātabbameva .
Parivajjeyya janan ti gaṇasaṅgaṇikavasena janaṃ vivajjeyya .
Jananti vā yādisaṃ saṃsevato bhajato payirupāsato kusalā dhammā parihāyanti , akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , tādisaṃ akalyāṇamittabhūtaṃ janaṃ parivajjeyya .
Na uyyameti , paccayuppādanatthaṃ kulasaṅgaṇhanavasena na vāyameyya , yasmā so ussukko rasānugiddho , atthaṃ riñcati yo sukhādhivāhoti yo rasānugiddho rasataṇhāvasiko bhikkhu paccayuppādanapasuto , so kulasaṅgaṇhanatthaṃ ussukko , tesu sukhitesu sukhito , dukkhitesu dukkhito , uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā yogaṃ āpajjati , yo sukhādhivāho samathavipassanāmaggaphalanibbānasukhāvaho sīlādiattho , taṃ riñcati pajahati ekaṃsena attānaṃ tato vivecetīti attho .
Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘ kammārāmataṃ saṅgaṇikārāmataṃ paccayagedhañca vajjethā ’’ ti ovaditvā idāni sakkārābhilāsaṃ garahanto dutiyaṃ gāthamāha .
Tassattho – yā ayaṃ bhikkhāya upagatānaṃ pabbajitānaṃ kulesu gehavāsīhi guṇasambhāvanāya karīyamānā vandanā pūjanā ca , yasmā taṃM2.148 abhāvitattānaṃ osīdāpanaṭṭhena malinabhāvakaraṇaṭṭhena ca paṅko kaddamoti buddhādayo ariyā pavedayuṃ abbhaññaṃsu pavedesuṃ vā , yasmā ca apariññātakkhandhānaṃ andhaputhujjanānaṃ sakkārābhilāsaṃ duviññeyyasabhāvatāya pīḷājananato anto tudanato duruddharaṇato ca sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ pavedayuṃ , tato eva sakkāro kāpurisena dujjaho duppajaheyyo tassa pahānapaṭipattiyā appaṭipajjanato .
Sakkārābhilāsappahānena hi sakkāro pahīno hoti , tasmā tassa pahānāya āyogo karaṇīyoti dasseti –
496.
‘‘ Na parassupanidhāya , kammaṃ maccassa pāpakaṃ ;
Attanā taṃ na seveyya , kammabandhū hi mātiyā .
497.
‘‘ Na pare vacanā coro , na pare vacanā muni ;
Attā ca naṃ yathā vedi , devāpi naṃ tathā vidū .
498.
‘‘ Pare ca na vijānanti , mayamettha yamāmase ;
Ye ca tattha vijānanti , tato sammanti medhagā .
499.
‘‘ Jīvate vāpi sappañño , api vittaparikkhayo ;
Paññāya ca alābhena , vittavāpi na jīvati .
500.
‘‘ SabbaṃV2.128P2.209 suṇāti sotena , sabbaṃ passati cakkhunā ;
Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro , sabbaṃ ujjhitumarahati .
501.
‘‘ Cakkhumāssa yathā andho , sotavā badhiro yathā ;
Paññavāssa yathā mūgo , balavā dubbaloriva ;
Atha atthe samuppanne , sayetha matasāyikan ’’ ti .
–
Imā cha gāthā rañño pajjotassa ovādavasena abhāsi .
So kira brāhmaṇe saddahitvā pasughātayaññaṃ kāreti , kammaṃ asodhetvāva acore corasaññāya daṇḍesi , aṭṭakaraṇe ca assāmike sāmike karoti , sāmike ca assāmike .
Tato naṃ thero vivecetuṃ ‘‘ na parassā ’’ tiādinā cha gāthā abhāsi .
TatthaM2.149 na parassupanidhāya , kammaṃ maccassa pāpakan ti parassa maccassa sattassa upanidhāya uddissa kāraṇaṃ katvā pāpakaṃ vadhabandhādikammaṃ na seveyya , parena na kārāpeyyāti attho .
Attanā taṃ na seveyyāti attanāpi taṃ pāpakaṃ na kareyya .
Kasmā ?
Kammabandhū hi mātiyā ime mātiyā maccā kammadāyādā , tasmā attanā ca kiñci pāpakammaṃ na kareyya , parenapi na kārāpeyyāti attho .
Na pare vacanā coroti attanā coriyaṃ akatvā paravacanā parassa vacanamattena coro nāma na hoti , tathā na pare vacanā muni parassa vacanamattena muni suvisuddhakāyavacīmanosamācāro na hoti .
Ettha hi pareti vibhattialopaṃ katvā niddeso .
Keci pana ‘‘ paresanti vattabbe pareti saṃ-kāralopaṃ katvā niddiṭṭhan ’’ ti vadanti .
Attā ca naṃ yathā vedīti naṃ sattaṃ tassa attā cittaṃ yathā ‘‘ ahaṃ parisuddho , aparisuddho vā ’’ ti yāthāvato avedi jānāti .
Devāpi naṃ tathā vidūti visuddhidevā , upapattidevā ca tathā vidū vidanti jānanti , tasmā sayaṃ tādisā devā ca pamāṇaṃ suddhāsuddhānaṃ suddhāsuddhabhāvajānane , na ye keci icchādosaparetā sattāti adhippāyo .
Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe , kusalākusalasāvajjānavajjaṃ kammaṃ kammaphalaṃ kāyassa asubhataṃ saṅkhārānaṃ aniccataṃ ajānantā idha pare nāma .
Te mayamettha imasmiṃ jīvaloke yamāma uparamāma ,‘‘ satataṃ samitaṃ maccu santikaṃ gacchāmā ’’ ti na jānanti .
Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘ mayaṃ maccu samīpaṃ gacchāmā ’’ ti vijānanti .
Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā medhagānaṃ paravihiṃsanānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti , attanāV2.129 pare ca aññe na medhanti na bādhentīti attho .
Tvaṃ pana jīvitanimittaṃ acore core karontopi daṇḍanena sāmike assāmike karontopi dhanajāniyā bādhasi paññāvekallato .
TathāP2.210 akarontopi jīvate vāpi sappañño , api vittaparikkhayo parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva .
Tassa hi jīvitaṃ nāma .
Tenāha bhagavā –
‘‘ paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhan ’’ ti ( saṃ . ni .1.73,246; su . ni .184).
Dummedhapuggalo pana paññāyaM2.150 ca alābhena diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ virādhento vittavāpi na jīvati garahādipavattiyā jīvanto nāma na hoti , anupāyaññutāya yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva .
Imā kira catassopi gāthā thero supinantena rañño kathesi .
Rājā supinaṃ disvā theraṃ namassantoyeva pabujjhitvā pabhātāya rattiyā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā attanā diṭṭhaniyāmena supinaṃ kathesi .
Taṃ sutvā thero tā gāthā paccunubhāsitvā ‘‘ sabbaṃ suṇātī ’’ tiādinā dvīhi gāthāhi rājānaṃ ovadi .
Tattha sabbaṃ suṇāti sotenāti idha sotabbaṃ saddaṃ āpāthagataṃ sabbaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitañca abadhiro sotena suṇāti .
Tathā sabbaṃ rūpaṃ sundaraṃ asundarampi cakkhunā anandho passati , ayamindriyānaṃ sabhāvo .
Tattha pana na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro , sabbaṃ ujjhitun ti ca nidassanamattametaṃ .
Yañhi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ vā , na taṃ sabbaṃ dhīro sappañño ujjhituṃ pariccajituṃ gahetuṃ vā arahati .
Guṇāguṇaṃ pana tattha upaparikkhitvā ujjhitabbameva ujjhituṃ gahetabbañca gahetuṃ arahati , tasmā cakkhumāssa yathā andho cakkhumāpi samāno ujjhitabbe diṭṭhe andho yathā assa apassanto viya bhaveyya , tathā ujjhitabbe sute sotavāpi badhiro yathā assa asuṇanto viya bhaveyya .
Paññavāssa yathā mūgoti vicāraṇapaññāya paññavā vacanakusalopi avattabbe mūgo viya bhaveyya .
Balavā thāmasampannopi akattabbe dubbaloriva , rakāro padasandhikaro , asamattho viya bhaveyya .
Atha atthe samuppanne , sayetha matasāyikan ti attanā kātabbakicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha , matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ kiccaṃ tīretabbameva , na virādhetabbaṃ .
Atha vā atha atthe samuppanneti attanā akaraṇīye atthe kicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha , matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ na kātabbameva .
Na hi paṇḍito ayuttaṃ kātumarahatīti evaṃ therena ovadito rājā akattabbaṃ pahāya kātabbeyeva yuttappayutto ahosīti .
Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .