3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā
116. Tatiye lokassāti cakkavāḷalokassa .
Lokassa antan ti saṅkhāralokassa antaṃ .
Vihāraṃ pāvisīti ‘‘ mayi vihāraṃ paviṭṭhe ime bhikkhū , imaṃ uddesaṃ ānandaṃ pucchissanti , so ca tesaṃ mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā kathessati .
Tato naṃ thomessāmi , mama thomanaṃ sutvā bhikkhū ānandaṃ upasaṅkamitabbaṃ , vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti , taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā ’’ ti cintetvā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ avibhajitvāva nisinnāsane antarahito gandhakuṭiyaṃ pāturahosi .
Tena vuttaṃ ‘‘ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisī ’’ ti .
Satthu ceva saṃvaṇṇitoti satthārā ca pasattho .
Viññūnan ti idampi karaṇatthe sāmivacanaṃ , paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho .
Pahotīti sakkoti .
Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhan ti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya , tampi atikkamitvāti attho .
Evaṃsampadamidan ti evaṃsampattikaṃ , īdisanti attho .
Atisitvāti atikkamitvā .
Jānaṃ jānātīti jānitabbameva jānāti .
Passaṃ passatīti passitabbameva passati .
Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evaṃ bhagavā .
Bhagavā pana jānanto jānāti , passanto passatiyeva .
Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto .
Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto
P2.389 .Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammapavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto .
Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto .
Atha vā cakkhu
V3.34 viya bhūtoti cakkhubhūto .Evametesu padesu attho veditabbo .
Svāyaṃ dhammassa
M3.34 vattanato vattā .Pavattanato pavattā .
Atthaṃ nīharitvā nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā .
Amatādhigamāya paṭipattiṃ desetīti amatassa dātā .
Agaruṃ karitvāti punappunaṃ yācāpentopi hi garuṃ karoti nāma .
Attano sekkhapaṭisambhidāñāṇe ṭhatvā sinerupādato vālikaṃ uddharamāno viya dubbiññeyyaṃ katvā kathentopi garuṃ karotiyeva nāma .
Evaṃ akatvā amhe punappunaṃ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṃ hoti .
Yaṃ kho voti yaṃ kho tumhākaṃ .
Cakkhunā kho , āvuso , lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānīti cakkhuñhi loke appahīnadiṭṭhi puthujjano sattalokavasena lokoti sañjānāti ceva maññati ca , tathā cakkavāḷalokavasena .
Na hi aññatra cakkhādīhi dvādasāyatanehi tassa sā saññā vā māno vā uppajjati .
Tena vuttaṃ ,‘‘ cakkhunā kho , āvuso , lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī ’’ ti .
Imassa ca lokassa gamanena anto nāma ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pattuṃ vā na sakkā .
Lujjanaṭṭhena pana tasseva cakkhādibhedassa lokassa nibbānasaṅkhātaṃ antaṃ appatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyā nāma natthīti veditabbā .
Evaṃ pañhaṃ vissajjetvā idāni ‘‘ sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha , ayaṃ bhagavā sabbaññutaññāṇatulaṃ gahetvā nisinno .
Icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothā ’’ ti uyyojento ākaṅkhamānā panātiādimāha .
Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi cakkavāḷalokassa antābhāvakāraṇehi ceva saṅkhāralokassa antāpattikāraṇehi ca .
Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi .
Byañjanehīti pāṭiyekkaakkharehi .
Paṇḍitoti
P2.390 paṇḍiccena samannāgato .Catūhi kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti .
Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā
M3.35 niruttiyo mahantāni paṭibhānāni paṭiggaṇhanasamatthatāya mahāpaññāya samannāgato .Yathā
V3.35 taṃ ānandenāti yathā ānandena byākataṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ .Yathā ānandena taṃ byākataṃ , ahampi taṃ evameva byākareyyanti attho .