8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā
245. Aṭṭhame dassanan ti paṭhamamaggassetaṃ adhivacanaṃ .
Paṭhamamaggo hi kilesapahānakiccaṃ sādhento paṭhamaṃ nibbānaṃ passati , tasmā dassananti vuccati .
Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi maggato paṭhamataraṃ passati , passitvā pana kattabbakiccassa kilesapahānassa abhāvena na dassananti vuccati .
Apica cattāropi maggā dassanameva .
Kasmā ?
Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṃ visujjhati , phalakkhaṇe visuddhaṃ .
Sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇe visujjhati , phalakkhaṇe visuddhanti evaṃ kathentānaṃ bhikkhūnaṃ sutvā so bhikkhu ‘‘ ahampi dassanaṃ visodhetvā arahattaphale patiṭṭhito dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ sacchikatvā viharissāmī ’’ ti taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ pucchi .
So phassāyatanakammaṭṭhāniko channaṃ phassāyatanānaṃ vasena rūpārūpadhamme pariggahetvā arahattaṃ patto .
Ettha hi purimāni pañca āyatanāni rūpaṃ , manāyatanaṃ arūpaṃ .
Iti so attanā adhigatamaggameva kathesi .
Asantuṭṭhoti padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitattā asantuṭṭho .
Evaṃ kirassa ahosi –
‘‘ ayaṃ padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathesi .
Sakkā nu kho padesasaṅkhāresu ṭhatvā dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ pāpuṇitun ’’ ti ?
Tato naṃ pucchi –
‘‘ āvuso , tvaṃyeva nu kho idaṃ dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ jānāsi , udāhu aññepi jānantā atthī ’’ ti .
Atthāvuso , asukavihāre asukatthero nāmāti .
So tampi upasaṅkamitvā pucchi .
Etenupāyena aññampi aññampīti .
Ettha
V3.96M3.98 ca dutiyo pañcakkhandhakammaṭṭhāniko rūpakkhandhavasenaP3.56 rūpaṃ , sesakkhandhavasena nāmanti nāmarūpaṃ vavatthapetvā anukkamena arahattaṃ patto .Tasmā sopi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti , paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvāva kathitaṃ , iminā nippadesesū ’’ ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi .
Tatiyo mahābhūtakammaṭṭhāniko cattāri mahābhūtāni saṅkhepato ca vitthārato ca pariggahetvā arahattaṃ patto , tasmā ayampi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti , paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ , dutiyena nippadesesu , tatiyena atisappadesesū ’’ ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi .
Catuttho tebhūmakakammaṭṭhāniko .
Tassa kira samappavattā dhātuyo ahesuṃ , kallasarīraṃ balapattaṃ , kammaṭṭhānānipissa sabbāneva sappāyāni , atītā vā saṅkhārā hontu anāgatā vā paccuppannā vā kāmāvacarā vā rūpāvacarā vā arūpāvacarā vā , sabbepi sappāyāva .
Asappāyakammaṭṭhānaṃ nāma natthi .
Kālesupi purebhattaṃ vā hotu pacchābhattaṃ vā paṭhamayāmādayo vā , asappāyo kālo nāma natthi .
Yathā nāma cāribhūmiṃ otiṇṇo mahāhatthī hatthena gahetabbaṃ hattheneva luñcitvā gaṇhāti , pādehi paharitvā gahetabbaṃ pādehi paharitvā gaṇhāti , evameva sakale tebhūmakadhamme kalāpaggāhena gahetvā sammasanto arahattaṃ patto , tasmā esopi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti .
Paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ , dutiyena nippadesesu , puna tatiyena sappadesesu , catutthena nippadesesuyevā ’’ ti asantuṭṭho hutvā taṃ pucchi –
‘‘ kiṃ nu kho , āvuso , idaṃ dassanavisuddhikaṃ
P3.57 nibbānaṃ tumhehi attanova dhammatāya ñātaṃ , udāhu kenaci vo akkhātan ’’ ti ?Āvuso , mayaṃ kiṃ jānāma ?
Atthi pana sadevake loke sammāsambuddho , taṃ nissāyetaṃ amhehi ñātanti .
So cintesi –
‘‘ ime bhikkhū mayhaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkonti , ahaṃ sabbaññubuddhameva pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti yena bhagavā tenupasaṅkami .
Bhagavā
M3.99 tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ yehi te pañho kathito , te cattāropi khīṇāsavā , sukathitaṃ tehi , tvaṃ pana attano andhabālatāya taṃ na sallakkhesī ’’ ti na evaṃ vihesesi .Kārakabhāvaṃ
V3.97 panassa ñatvā ‘‘ atthagavesako esa , dhammadesanāya eva naṃ bujjhāpessāmī ’’ ti kiṃsukopamaṃ āhari .Tattha bhūtaṃ vatthuṃ katvā evamattho vibhāvetabbo – ekasmiṃ kira mahānagare eko sabbaganthadharo brāhmaṇavejjo paṇḍito paṭivasati .
Atheko nagarassa pācīnadvāragāmavāsī paṇḍurogapuriso tassa santikaṃ āgantvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi .
Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā ‘‘ kenatthena āgatosi bhadramukhā ’’ ti , pucchi .
Rogenamhi , ayya , upadduto , bhesajjaṃ me kathehīti .
Tena hi , bho , gaccha , kiṃsukarukkhaṃ chinditvā , sosetvā jhāpetvā , tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā , ariṭṭhaṃ katvā piva , tena te phāsukaṃ bhavissatīti .
So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto .
Athañño dakkhiṇadvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘ asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā pucchi –
‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti .
Kiṃsukāriṭṭhena nāma , gaccha tvampi karohīti .
Sopi tathā katvā tādisova jāto .
Athañño pacchimadvāragāmavāsī … pe … uttaradvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘ asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti taṃ upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti ?
Kiṃsukāriṭṭhena nāma , gaccha tvampi karohīti .
Sopi tathā katvā tādisova jāto .
Athañño paccantavāsī adiṭṭhapubbakiṃsuko eko puriso teneva rogena āturo ciraṃ tāni tāni bhesajjāni katvā roge avūpasamamāne ‘‘ asuko kira nagarassa pācīnadvāragāmavāsī
P3.58 puriso bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti sutvā ‘‘ gacchāmahampi , tena katabhesajjaṃ karissāmī ’’ ti daṇḍamolubbha anupubbena tassa santikaṃ gantvā ,‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti pucchi .Kiṃsukāriṭṭhena sammāti .
Kīdiso
M3.100 pana so kiṃsukoti .Jhāpitagāme ṭhitajhāmathūṇo viyāti .
Iti so puriso attanā diṭṭhākārenava kiṃsukaṃ ācikkhi .
Tena hi diṭṭhakāle kiṃsuko patitapatto khāṇukakāle diṭṭhattā tādisova hoti .
So pana puriso sutamaṅgalikattā ‘‘ ayaṃ ‘ jhāpitagāme jhāmathūṇo viyā ’ ti āha , amaṅgalametaṃ
V3.98 .Etasmiñhi me bhesajje katepi rogo na vūpasamissatī ’’ ti tassa veyyākaraṇena asantuṭṭho taṃ pucchi –
‘‘ kiṃ nu kho , bho , tvaññeva kiṃsukaṃ jānāsi , udāhu aññopi atthī ’’ ti .
Atthi , bho , dakkhiṇadvāragāme asuko nāmāti .
So taṃ upasaṅkamitvā pucchi , svāssa pupphitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ lohitako kiṃsuko ’’ ti āha .
So ‘‘ ayaṃ purimena viruddhaṃ āha , kāḷako lohitakato suvidūradūre ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘ atthi pana , bho , aññopi koci kiṃsukadassāvī , yena kiṃsuko diṭṭhapubbo ’’ ti ?
Pucchitvā ,‘‘ atthi pacchimadvāragāme asuko nāmā ’’ ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi .
Svāssa phalitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ ocirakajāto ādinnasipāṭiko ’’ ti āha .
Phalitakālasmiñhi kiṃsuko olambamānacīrako viya adhomukhaṃ katvā gahitaasikoso viya ca sirīsarukkho viya ca lambamānaphalo hoti .
So ‘‘ ayaṃ purimehi viruddhaṃ āha , na sakkā imassa vacanaṃ gahetun ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘ atthi pana , bho , aññopi koci kiṃsukadassāvī , yena kiṃsuko diṭṭhapubbo ’’ ti ?
Pucchitvā ,‘‘ atthi uttaradvāragāme asuko nāmā ’’ ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi .
So assa sañchannapattakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ bahalapattapalāso sandacchāyo ’’ ti āha .
Sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo .
So ‘‘ ayampi purimehi viruddhaṃ āha , na sakkā imassa vacanaṃ gahetun ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho
P3.59 taṃ āha ,‘‘ kiṃ nu kho , bho , tumhe attanova dhammatāya kiṃsukaṃ jānātha , udāhu kenaci vo akkhāto ’’ ti ?Kiṃ , bho , mayaṃ jānāma ?
Atthi pana mahānagarassa majjhe
M3.101 amhākaṃ ācariyo vejjapaṇḍito , taṃ nissāya amhehi ñātanti .‘‘ Tena hi ahampi ācariyameva upasaṅkamitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti tassa santikaṃ upasaṅkamitvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi .
Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā ,‘‘ kenatthena āgatosi bhadramukhā ’’ ti pucchi .
Rogenamhi , ayya , upadduto , bhesajjaṃ me kathethāti .
Tena hi , bho , gaccha , kiṃsukarukkhaṃ chinditvā sosetvā jhāpetvā tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā ariṭṭhaṃ katvā piva , etena te phāsukaṃ bhavissatīti .
So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto .
Tattha mahānagaraṃ viya nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ .
Vejjapaṇḍito viya sammāsambuddho .
Vuttampi ce
V3.99 taṃ ‘‘ bhisakko sallakattoti kho , sunakkhatta , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ( ma . ni .3.65) catūsu dvāragāmesu cattāro vejjantevāsikā viya cattāro dassanavisuddhipattā khīṇāsavā .Paccantavāsī paṭhamapuriso viya pañhapucchako bhikkhu .
Paccantavāsino catunnaṃ vejjantevāsikānaṃ kathāya asantuṭṭhassa ācariyameva upasaṅkamitvā pucchanakālo viya imassa bhikkhuno catunnaṃ dassanavisuddhipattānaṃ khīṇāsavānaṃ kathāya asantuṭṭhassa satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchanakālo .
Yathā yathā adhimuttānan ti yena yenākārena adhimuttānaṃ .
Dassanaṃ suvisuddhan ti nibbānadassanaṃ suṭṭhu visuddhaṃ .
Tathā tathā kho tehi sappurisehi byākatan ti tena tenevākārena tuyhaṃ tehi sappurisehi kathitaṃ .
Yathā hi ‘‘ kāḷako kiṃsuko ’’ ti kathento na aññaṃ kathesi , attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi , evameva chaphassāyatanānaṃ vasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathento na aññaṃ kathesi , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi .
Yathā ca ‘‘ lohitako ocirakajāto bahalapattapalāso kiṃsuko ’’ ti kathentopi na aññaṃ kathesi , attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi , evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathento
M3.102 na aññaṃ kathesi , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi .Tattha yathā kāḷakakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃ
P3.60 tacchaṃ na tena aññaṃ diṭṭhaṃ , kiṃsukova diṭṭho , evameva chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ kathitaṃ , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ .Yathā ca lohitakāle ocirakajātakāle bahalapattapalāsakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ diṭṭhaṃ , kiṃsukova diṭṭho , evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ kathitaṃ , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ .
Seyyathāpi
V3.100 , bhikkhu rañño paccantimaṃ nagaran ti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?Sace tena bhikkhunā taṃ sallakkhitaṃ , athassa dhammadesanatthaṃ āraddhaṃ .
Sace na sallakkhitaṃ , athassa iminā nagaropamena tassevatthassa dīpanatthāya āvibhāvanatthāya āraddhaṃ .
Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa pākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā , sabbaso vā mā hontu , corāsaṅkā na honti , tasmā taṃ aggahetvā ‘‘ paccantimaṃ nagaran ’’ ti āha .
Daḷhuddhāpan ti thirapākāraṃ .
Daḷhapākāratoraṇan ti thirapākārañceva thiratoraṇañca .
Toraṇāni nāma hi purisubbedhāni nagarassa alaṅkāratthaṃ karīyanti , coranivāraṇatthānipi hontiyeva .
Atha vā toraṇanti piṭṭhasaṅghāṭassetaṃ nāmaṃ , thirapiṭṭhasaṅghāṭantipi attho .
Chadvāran ti nagaradvāraṃ nāma ekampi hoti dvepi satampi sahassampi , idha pana satthā chadvārikanagaraṃ dassento evamāha .
Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato .
Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo .
Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato .
Puratthimāya disāyātiādimhi bhūtamatthaṃ katvā evamattho veditabbo – samiddhe kira mahānagare sattaratanasampanno rājā cakkavatti rajjaṃ anusāsati , tassetaṃ paccantanagaraṃ rājāyuttavirahitaṃ
P3.61 , atha purisā āgantvāM3.103 ‘‘ amhākaṃ , deva , nagare āyuttako natthi , dehi no kiñci āyuttakan ’’ ti āhaṃsu .Rājā ekaṃ puttaṃ datvā ‘‘ gacchatha , etaṃ ādāya tattha abhisiñcitvā vinicchayaṭṭhānādīni katvā vasathā ’’ ti .
Te tathā akaṃsu .
Rājaputto pāpamittasaṃsaggena katipāheyeva surāsoṇḍo hutvā , sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā , nagaramajjhe dhuttehi parivārito suraṃ pivanto naccagītādiratiyā vītināmeti .
Atha rañño āgantvā ārocayiṃsu .
Rājā ekaṃ paṇḍitaṃ amaccaṃ āṇāpesi –
‘‘ gaccha kumāraṃ ovaditvā , vinicchayaṭṭhānādīni kāretvā , puna abhisekaṃ katvā , ehī ’’ ti .
Na sakkā , deva , kumāraṃ ovadituṃ , caṇḍo kumāro ghāteyyāpi manti .
Athekaṃ balasampannaṃ yodhaṃ āṇāpesi –
‘‘ tvaṃ iminā saddhiṃ gantvā sace so ovāde na tiṭṭhati , sīsamassa chindāhī ’’ ti .
Iti so amacco yodho cāti idaṃ sīghaṃ dūtayugaṃ tattha gantvā dovārikaṃ pucchi –
‘‘ kahaṃ , bho , nagarassa sāmi kumāro ’’ ti .
Esa majjhesiṅghāṭake suraṃ pivanto dhuttaparivārito gītādiratiṃ anubhonto nisinnoti .
Atha taṃ dūtayugaṃ gantvā amacco tāvettha ,‘‘ sāmi , vinicchayaṭṭhānādīni
V3.101 kira kāretvā sādhukaṃ rajjaṃ anusāsā ’’ ti āha .Kumāro asuṇanto viya nisīdi .
Atha naṃ yodho sīse gahetvā ,‘‘ sace rañño āṇaṃ karosi , kara , no ce , ettheva te sīsaṃ pātessāmī ’’ ti khaggaṃ abbāhi .
Paricārakā dhuttā tāvadeva disāsu palāyiṃsu .
Kumāro bhīto sāsanaṃ sampaṭicchi .
Athassa te tattheva abhisekaṃ katvā setacchattaṃ ussāpetvā ‘‘ sammā rajjaṃ anusāsāhī ’’ ti raññā vuttaṃ yathābhūtavacanaṃ niyyātetvā yathāgatamaggameva paṭipajjiṃsu .
Imamatthaṃ āvikaronto bhagavā ‘‘ puratthimāya disāyā ’’ ti āha .
Tatridaṃ
P3.62 opammasaṃsandanaṃ – samiddhamahānagaraṃ viya hi nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ , sattaratanasamannāgato rājā cakkavatti viya sattabojjhaṅgaratanasamannāgato dhammarājā sammāsambuddho , paccantimanagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ , tasmiṃ nagare kūṭarājaputto viya imassa bhikkhuno kūṭacittuppādo , kūṭarājaputtassa dhuttehi parivāritakālo viya imassa bhikkhuno pañcahi nīvaraṇehi samaṅgikālo , dve sīghadūtā viya samathakammaṭṭhānañca vipassanākammaṭṭhānañca , mahāyodhena sīse gahitakālo viya uppannapaṭhamajjhānasamādhināM3.104 niccalaṃ katvā cittaggahitakālo , yodhena sīse gahitamatte dhuttānaṃ disāsu palāyitvā dūrībhāvo viya paṭhamajjhānamhi uppannamatte nīvaraṇānaṃ dūrībhāvo ,‘‘ karissāmi rañño sāsanan ’’ ti sampaṭicchitamatte vissaṭṭhakālo viya jhānato vuṭṭhitakālo , amaccena rañño sāsanaṃ ārocitakālo viya samādhinā cittaṃ kammaniyaṃ katvā vipassanākammaṭṭhānassa vaḍḍhitakālo , tatthevassa tehi dvīhi dūtehi katābhisekassa setacchattaussāpanaṃ viya samathavipassanākammaṭṭhānaṃ nissāya arahattappattassa vimuttisetacchattussāpanaṃ veditabbaṃ .Nagaranti kho bhikkhu imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanan tiādīsu pana cātumahābhūtikassātiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vitthāritova .
Kevalaṃ pana viññāṇarājaputtassa nivāsaṭṭhānattā ettha kāyo ‘‘ nagaran ’’ ti vutto , tasseva dvārabhūtattā cha āyatanāni ‘‘ dvārānī ’’ ti , tesu dvāresu niccaṃ suppatiṭṭhitattā sati ‘‘ dovāriko ’’ ti , kammaṭṭhānaṃ ācikkhantena dhammarājena pesitattā samathavipassanā ‘‘ sīghaṃ dūtayugan ’’ ti .
Ettha mahāyodho viya samatho , paṇḍitāmacco viya vipassanā veditabbā .
Majjhe siṅghāṭakoti nagaramajjhe siṅghāṭako .
Mahābhūtānan ti hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtānaṃ
V3.102 .Vatthurūpassa hi paccayadassanatthamevetaṃ catumahābhūtaggahaṇaṃ kataṃ .
Nagaramajjhe pana so rājakumāro viya sarīramajjhe hadayarūpasiṅghāṭake nisinno samathavipassanādūtehi arahattābhisekena abhisiñcitabbo vipassanāviññāṇarājaputto daṭṭhabbo .
Nibbānaṃ pana yathābhūtasabhāvaṃ akuppaṃ
P3.63 adhikārīti katvā yathābhūtaṃ vacanan ti vuttaṃ .Ariyamaggo pana yādisova pubbabhāgavipassanāmaggo , ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādisoyevāti katvā yathāgatamaggoti vutto .
Idaṃ tāvettha dhammadesanatthaṃ ābhatāya upamāya saṃsandanaṃ .
Tassevatthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ ābhatapakkhe pana idaṃ saṃsandanaṃ – ettha hi chadvārūpamā chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ
M3.105 ābhatā , nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena , siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena , nagarūpamā tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā .Saṅkhepato panimasmiṃ sutte catusaccameva kathitaṃ .
Sakalenapi hi nagarasambhārena dukkhasaccameva kathitaṃ , yathābhūtavacanena nirodhasaccaṃ , yathāgatamaggena maggasaccaṃ , dukkhassa pana pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ .
Desanāpariyosāne pañhapucchako bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhitoti .