2. Rathopamasuttavaṇṇanā

239. Dutiye sukhasomanassabahuloti kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo .

Yoni cassa āraddhā hotīti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ hoti .

Āsavānaṃ khayāyāti idha āsavakkhayoti arahattamaggo adhippeto , tadatthāyāti attho .

OdhastapatodotiV3.67 rathamajjhe tiriyaṃ ṭhapitapatodo .

Yenicchakan ti yena disābhāgena icchati .

Yadicchakan ti yaṃ yaṃ gamanaṃ icchati .

Sāreyyāti peseyya .

Paccāsāreyyāti paṭivinivatteyya .

Ārakkhāyāti rakkhaṇatthāya .

Saṃyamāyāti veganiggahaṇatthāya .

Damāyāti nibbisevanatthāya .

Upasamāyāti kilesūpasamatthāya .

Evameva khoti ettha yathā akusalassa sārathino adante sindhave yojetvā visamamaggena rathaṃ pesentassa cakkānipi bhijjanti , akkhopi sindhavānañca khurā , attanāpi anayabyasanaṃ pāpuṇāti , na ca icchiticchitena gamanena sāretuṃ sakkotiP3.23 ;

evaṃ chasu indriyesu aguttadvāro bhikkhu na icchiticchitaṃ samaṇaratiṃ anubhavituṃ sakkoti .

Yathā pana cheko sārathi dante sindhave yojetvā , same bhūmibhāge rathaṃ otāretvā rasmiyo gahetvā , sindhavānaṃ khuresu satiṃ ṭhapetvā , patodaṃ ādāya nibbisevane katvā , pesento icchiticchitena gamanena sāreti .

Evameva chasu indriyesu guttadvāro bhikkhu imasmiṃ sāsane icchiticchitaṃ samaṇaratiṃ anubhoti , sace aniccānupassanābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetukāmo hoti , tadabhimukhaṃ ñāṇaṃ gacchati .

Dukkhānupassanādīsupi eseva nayo .

Bhojane mattaññūti bhojanamhi pamāṇaññū .

Tattha dve pamāṇāni – paṭiggahaṇapamāṇañca paribhogapamāṇañca .

Tattha paṭiggahaṇapamāṇe dāyakassa vasoM3.68 veditabbo , deyyadhammassa vaso veditabbo , attano thāmo jānitabbo .

Evarūpo hi bhikkhu sace deyyadhammo bahuko hoti , dāyako appaṃ dātukāmo , dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti .

Deyyadhammo appo , dāyako bahuṃ dātukāmo , deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti .

Deyyadhammopi bahu , dāyakopi bahuṃ dātukāmo , attano thāmaṃ ñatvā pamāṇena gaṇhāti .

So tāya paṭiggahaṇe mattaññutāya anuppannañca lābhaṃ uppādeti , uppannañca thāvaraṃ karoti dhammikatissamahārājakāle sattavassiko sāmaṇero viya .

Rañño kira pañcahi sakaṭasatehi guḷaṃ āhariṃsu .

Rājā ‘‘ manāpo paṇṇākāro , ayyehi vinā na khādissāmā ’’ ti aḍḍhateyyāni sakaṭasatāni mahāvihāraṃ pesetvā sayampi bhuttapātarāso agamāsi .

Bheriyā pahaṭāya dvādasa bhikkhusahassāni sannipatiṃsu .

Rājā ekamante ṭhito ārāmikaṃ pakkosāpetvā āha –

‘‘ rañño nāma dāne pattapūrova pamāṇaṃ , gahitabhājanaṃV3.68 pūretvāva dehi , sace koci mattapaṭiggahaṇe ṭhito na gaṇhāti , mayhaṃ āroceyyāsī ’’ ti .

Atheko mahāthero ‘‘ mahābodhimahācetiyāni vandissāmī ’’ ti cetiyapabbatā āgantvā , vihāraṃ pavisanto mahāmaṇḍapaṭṭhāneP3.24 bhikkhū guḷaṃ gaṇhante disvā pacchato āgacchantaṃ sāmaṇeraṃ āha ,‘‘ natthi te guḷena attho ’’ ti .

‘‘ Āma , bhante , natthī ’’ ti .

Sāmaṇera mayaṃ maggakilantā , ekena kapiṭṭhaphalamattena piṇḍakena amhākaṃ atthoti .

Sāmaṇero thālakaṃ nīharitvā therassa vassaggapaṭipāṭiyaṃ aṭṭhāsi .

Ārāmiko gahaṇamānaṃ pūretvā ukkhipi , sāmaṇero aṅguliṃ cālesi .

Tāta sāmaṇera , rājakulānaṃ dāne bhājanapūrameva pamāṇaṃ , thālakapūraṃ gaṇhāhīti .

Āma , upāsaka , rājāno nāma mahajjhāsayā honti , amhākaṃ pana upajjhāyassa ettakeneva atthoti .

Rājā tassa kathaṃ sutvā ,‘‘ kiṃ bho sāmaṇero bhaṇatī ’’ ti ?

Tassa santikaṃ gato .

Ārāmiko āha –

‘‘ sāmi , sāmaṇerassa bhājanaṃ khuddakaṃ , bahuṃ na gaṇhātī ’’ ti .

Rājā āha ,‘‘ ānītabhājanaṃ pūretvā gaṇhatha , bhante ’’ ti .

Mahārāja , rājāno nāma mahajjhāsayā hontiM3.69 , ukkhittabhājanaṃ pūretvāva dātukāmā , amhākaṃ pana upajjhāyassa ettakeneva atthoti .

Rājā cintesi –

‘‘ ayaṃ sattavassikadārako , ajjāpissa mukhato khīragandho na muccati , gahetvā kuṭe vā kuṭumbe vā pūretvā svepi punadivasepi khādissāmāti na vadati , sakkā buddhasāsanaṃ pariggahetun ’’ ti purise āṇāpesi ,‘‘ bho , pasannomhi sāmaṇerassa , itarānipi aḍḍhateyyāni sakaṭasatāni ānetvā saghaṃssa dethā ’’ ti .

Soyeva pana rājā ekadivasaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmo cintesi –

‘‘ sace ahaṃ aṅgārapakkaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmosmīti aññassa kathessāmi , samantā yojanaṭṭhāne tittirasamugghātaṃ karissantī ’’ ti uppannaṃ pipāsaṃ adhivāsento tīṇi saṃvaccharāni vītināmesi .

Athassa kaṇṇesu pubbo saṇṭhāsi , so adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘ atthi nu kho , bho , amhākaṃ koci upaṭṭhākupāsako sīlarakkhako ’’ ti pucchiP3.25 .

Āma , deva , atthi , tisso nāma so akhaṇḍasīlaṃ rakkhatīti .

Atha naṃ vīmaṃsitukāmo pakkosāpesi .

So āgantvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi .

Tato naṃ āha –

‘‘ tvaṃ , tāta , tisso nāmā ’’ ti ?

‘‘ ĀmaV3.69 devā ’’ ti .

Tena hi gacchāti .

Tasmiṃ gate ekaṃ kukkuṭaṃ āharāpetvā ekaṃ purisaṃ āṇāpesi ,‘‘ gaccha tissaṃ vadāhi , imaṃ tīhi pākehi pacitvā amhākaṃ upaṭṭhāpehī ’’ ti .

So gantvā tathā avoca .

So āha –

‘‘ sace , bho , ayaṃ matako assa , yathā jānāmi , tathā pacitvā upaṭṭhaheyyaṃ .

Pāṇātipātaṃ panāhaṃ na karomī ’’ ti .

So āgantvā rañño ārocesi .

Rājā puna ‘‘ ekavāraṃ gacchā ’’ ti pesesi .

So gantvā ,‘‘ bho , rājupaṭṭhānaṃ nāma bhāriyaṃ , mā evaṃ kari , punapi sīlaṃ sakkā samādātuṃ , pacetan ’’ ti āha .

Atha naṃ tisso avoca ,‘‘ bho , ekasmiṃ nāma attabhāve dhuvaṃ ekaṃ maraṇaṃ , nāhaṃ pāṇātipātaṃ karissāmī ’’ ti .

So punapi rañño ārocesi .

Rājā tatiyampi pesetvā asampaṭicchantaṃ pakkosāpetvā attanā pucchi .

Raññopi tatheva paṭivacanaṃ adāsi .

Atha rājā purise āṇāpesi ,‘‘ ayaṃ rañño āṇaṃ kopeti , gacchathetassa āghātanabhaṇḍikāyaṃ ṭhapetvā , sīsaṃ chindathā ’’ ti .

RahoM3.70 ca pana nesaṃ saññamadāsi –

‘‘ imaṃ santajjayamānā netvā sīsamassa āghātanabhaṇḍikāyaṃ ṭhapetvā āgantvā mayhaṃ ārocethā ’’ ti .

Te taṃ āghātanabhaṇḍikāyaṃ nipajjāpetvā tamassa kukkuṭaṃ hatthesu ṭhapayiṃsu .

So taṃ hadaye ṭhapetvā ‘‘ ahaṃ , tāta , mama jīvitaṃ tuyhaṃ demi , tava jīvitaṃ ahaṃ gaṇhāmi , tvaṃ nibbhayo gacchā ’’ ti vissajjesi .

Kukkuṭo pakkhe papphoṭetvā ākāsena gantvā vaṭarukkhe nilīyi .

Tassa kukkuṭassa abhayadinnaṭṭhānaṃ kukkuṭagiri nāma jātaṃ .

Rājā taṃ pavattiṃ sutvā amaccaputtaṃ pakkosāpetvā sabbābharaṇehi alaṅkaritvā āha –

‘‘ tāta , mayā tvaṃ etadatthameva vīmaṃsito , mayhaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmassa tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni , sakkhissasi me tikoṭiparisuddhaṃ katvā upaṭṭhāpetun ’’ ti .

‘‘ Etaṃ nāma , deva , mayhaṃ kamman ’’ ti nikkhamitvā dvārantare ṭhito ekaṃ purisaṃ pātova tayo tittire gahetvā pavisantaṃP3.26 disvā , dve kahāpaṇe datvā tittire ādāya parisodhetvā , jīrakādīhi vāsetvā , aṅgāresu supakke pacitvā rañño upaṭṭhāpesi .

Rājā mahātale sirīpallaṅke nisinnova ekaṃ gahetvā thokaṃ chinditvā mukhe pakkhipi , tāvadevassa sattarasaharaṇīsahassāni pharitvā aṭṭhāsi .

TasmiṃV3.70 samaye bhikkhusaṅghaṃ saritvā ,‘‘ mādiso nāma pathavissaro rājā tittiramaṃsaṃ khāditukāmo tīṇi saṃvaccharāni na labhi , apaccamāno bhikkhusaṅgho kuto labhissatī ’’ ti ?

Mukhe pakkhittakkhaṇḍaṃ bhūmiyaṃ chaḍḍesi .

Amaccaputto jaṇṇukehi patitvā mukhena gaṇhi .

Rājā ‘‘ apehi , tāta , jānāmahaṃ tava niddosabhāvaṃ , iminā nāma kāraṇena mayā etaṃ chaḍḍitan ’’ ti kathetvā ,‘‘ sesakaṃ tatheva saṅgopetvā ṭhapehī ’’ ti āha .

Punadivase rājakulūpako thero piṇḍāya pāvisi .

Amaccaputto taṃ disvā pattaṃ gahetvā rājagehaṃ pavesesi .

Aññataro vuḍḍhapabbajitopi therassa pacchāsamaṇo viya hutvā anubandhanto pāvisi .

Thero ‘‘ raññā pakkosāpitabhikkhu bhavissatī ’’ ti pamajji .

Amaccaputtopi ‘‘ therassa upaṭṭhāko bhavissatī ’’ ti pamādaṃ āpajji .

Tesaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adaṃsu .

Yāguyā pītāya rājā tittire upanesi .

Thero ekaṃ gaṇhi , itaropiM3.71 ekaṃ gaṇhi .

Rājā ‘‘ anubhāgo atthi , anāpucchitvā khādituṃ na yuttan ’’ ti mahātheraṃ āpucchi .

Thero hatthaṃ pidahi , mahallakatthero sampaṭicchi .

Rājā anattamano hutvā katabhattakiccaṃ theraṃ pattaṃ ādāya anugacchanto āha –

‘‘ bhante , kulagehaṃ āgacchantehi uggahitavattaṃ bhikkhuṃ gahetvā āgantuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

Thero tasmiṃ khaṇe aññāsi ‘‘ na esa raññā pakkosāpito ’’ ti .

Punadivase upaṭṭhākasāmaṇeraṃ gahetvā pāvisi .

Rājā tadāpi yāguyā pītāya tittire upanāmesi .

Thero ekaṃ aggahesi , sāmaṇero aṅguliṃ cāletvā majjhe chindāpetvā ekakoṭṭhāsameva aggahesi .

Rājā taṃ koṭṭhāsaṃ mahātherassa upanāmesi .

Mahāthero hatthaṃ pidahi , sāmaṇeropi pidahi .

Rājā avidūre nisīditvā khaṇḍākhaṇḍaṃ chinditvā khādanto ‘‘ uggahitavatteP3.27 nissāya diyaḍḍhatittire khādituṃ labhimhā ’’ ti āha .

Tassa maṃse khāditamatteva kaṇṇehi pubbo nikkhami .

Tato mukhaṃ vikkhāletvā sāmaṇeraṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ pasannosmi , tāta , aṭṭha te dhuvabhattāni demī ’’ ti āha .

Ahaṃ , mahārāja , upajjhāyassa dammīti .

Aparāni aṭṭha demīti .

Tāni amhākaṃ ācariyassa dammīti .

Aparānipi aṭṭha demīti .

Tāni samānupajjhāyānaṃ dammīti .

Aparānipi aṭṭha demīti .

Tāni bhikkhusaṅghassa dammīti .

Aparānipi aṭṭha demīti .

Sāmaṇero adhivāsesi .

Evaṃ paṭiggahaṇamattaṃ jānanto anuppannañceva lābhaṃ uppādeti , uppannañca thāvaraṃ karoti .

Idaṃ paṭiggahaṇapamāṇaṃ nāma .

Tattha paribhogapamāṇaṃ paccavekkhaṇapayojanaṃ ,‘‘ idamatthiyaṃ bhojanaṃ bhuñjāmī ’’ ti pana paccavekkhitaparibhogassevaV3.71 payojanattā paribhogapamāṇaṃyeva nāma , taṃ idha adhippetaṃ .

Teneva paṭisaṅkhā yonisotiādimāha , itarampi pana vaṭṭatiyeva .

Sīhaseyyan ti ettha kāmabhogiseyyā , petaseyyā , sīhaseyyā , tathāgataseyyāti catasso seyyā .

Tattha ‘‘ yebhuyyena , bhikkhave , kāmabhogī vāmena passena sentī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ kāmabhogiseyyā .

Tesañhi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi .

‘‘ YebhuyyenaM3.72 , bhikkhave , petā uttānā sentī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ petaseyyā .

Petā hi appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti , uttānāva sayanti .

‘‘ Yebhuyyena , bhikkhave , sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena sayatī ’’ ti ayaṃ sīhaseyyā .

Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ , pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayatiP3.28 , divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati , sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti .

Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti ,‘‘ nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpan ’’ ti anattamano hutvā tattheva sayati , na gocarāya pakkamati .

Avijahitvā ṭhite pana ‘‘ tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamidan ’’ ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati .

Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati .

Tāsu idha sīhaseyyā āgatā .

Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma .

Pāde pādan ti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ .

Accādhāyāti atiādhāya , īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā .

Gopphakena hi gopphake , jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati , cittaṃ ekaggaṃ na hoti , seyyā aphāsukā hoti .

Yathā pana na saṅghaṃṭṭeti , evaṃ atikkammaV3.72 ṭhapite vedanā nuppajjati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , seyyā phāsukā hoti .

Tasmā evaṃ seyyaṃ kappeti .

Sato sampajānoti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato .

Kathaṃ niddāyanto sato sampajāno hotīti ?

Satisampajaññassa appahānena .

Ayañhi divasañceva sakalayāmañca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā paṭhamayāmāvasāne caṅkamā oruyha pāde dhovantopi mūlakammaṭṭhānaṃ avijahantova dhovati , taṃ avijahantova dvāraṃM3.73 vivarati , mañce nisīdati , avijahantova niddaṃ okkamati .

Pabujjhanto pana mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati .

Evaṃ niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hoti .

Evaṃ pana ñāṇadhātukanti na rocayiṃsu .

VuttanayenaP3.29 panesa cittaṃ parisodhetvā paṭhamayāmāvasāne ‘‘ upādinnakaṃ sarīraṃ niddāya samassāsessāmī ’’ ti caṅkamā oruyha mūlakammaṭṭhānaṃ avijahantova pāde dhovati , dvāraṃ vivarati , mañce pana nisīditvā mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya ,‘‘ khandhāva khandhesu , dhātuyova dhātūsu paṭihaññantī ’’ ti senāsanaṃ paccavekkhanto kamena niddaṃ okkamati , pabujjhanto pana mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati .

Evaṃ niddaṃ okkamantopi sato sampajāno nāma hotīti veditabbo .

Iti imasmiṃ sutte tivaṅgikā pubbabhāgavipassanāva kathitā .

Ettakeneva pana vosānaṃ anāpajjitvā tāneva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhikkhu arahattaṃ pāpuṇātīti .

Evaṃ yāva arahattā desanā kathetabbā .

Issues

Select Version

Saḷāyatanavagga-aṭṭhakathā

Saḷāyatanavagga-aṭṭhakathā