9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā
246. Navame yassa kassaci , bhikkhave , bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti idaṃ satthā yathā nāma mahākuṭumbiko mahantaṃ kasikammaṃ katvā , nipphannasasso gharadvāre maṇḍapaṃ katvā , ubhatosaṅghassa dānaṃ pavatteyya .
Kiñcāpi tena ubhatosaṅghassa dānaṃ paṭṭhapitaṃ , dvīsu pana parisāsu santappitāsu sesajanampi santappetiyeva , evameva bhagavā samadhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ adhigantvā pavattitavaradhammacakko jetavanamahāvihāre nisinno bhikkhuparisāya ceva bhikkhuniparisāya ca mahādhammayāgaṃ yajanto vīṇopamasuttaṃ ārabhi .
Taṃ penetaṃ kiñcāpi dve parisā sandhāya āraddhaṃ , catunnampi pana parisānaṃ avāritaṃ .
Tasmā sabbehipi sotabbañceva saddhātabbañca , pariyogāhitvā cassa attharaso vinditabboti .
Tattha
P3.64 chandotiādīsu chando nāma pubbuppattikā dubbalataṇhā , so rañjetuṃ na sakkotiV3.103 .Aparāparaṃ uppajjamānā pana balavataṇhā rāgo nāma , so rañjetuṃ sakkoti .
Daṇḍādānādīni kātuṃ asamattho pubbuppattiko dubbalakodho doso nāma .
Tāni kātuṃ samattho aparāparuppattiko balavakodho paṭighaṃ nāma .
Moho pana mohanasammohanavasena uppannaṃ aññāṇaṃ .
Evamettha pañcahipi padehi tīṇi akusalamūlāni gahitāni .
Tesu gahitesu sabbepi tammūlakā kilesā gahitāva honti .
‘‘ Chando rāgo ’’ ti vā padadvayena aṭṭhalobhasahagatacittuppādā ,‘‘ doso
M3.106 paṭighan ’’ ti padadvayena dve domanassasahagatacittuppādā , mohapadena lobhadosarahitā dve uddhaccavicikicchāsahagatacittuppādā gahitāti .Evaṃ sabbepi dvādasa cittuppādā dassitāva honti .
Sabhayoti kilesacorānaṃ nivāsaṭṭhānattā sabhayo .
Sappaṭibhayoti vadhabandhanādīnaṃ kāraṇattā sappaṭibhayo .
Sakaṇṭakoti rāgādīhi kaṇṭakehi sakaṇṭako .
Sagahanoti rāgagahanādīhi sagahano .
Ummaggoti devalokaṃ vā manussalokaṃ vā nibbānaṃ vā gacchantassa amaggo .
Kummaggoti kucchitajegucchibhūtaṭṭhānagamanaekapadikamaggo viya apāyasampāpakattā kummaggo .
Duhitikoti ettha ihitīti iriyanā , dukkhā ihiti etthāti , duhitiko .
Yasmiñhi magge mūlaphalādikhādanīyaṃ vā sāyanīyaṃ vā natthi , tasmiṃ iriyanā dukkhā hoti , na sakkā taṃ paṭipajjitvā icchitaṭṭhānaṃ gantuṃ .
Kilesamaggampi paṭipajjitvā na sakkā sampattibhavaṃ gantunti kilesamaggo duhitikoti vutto .
Dvīhitikotipi pāṭho , esevattho .
Asappurisasevitoti kokālikādīhi asappurisehi sevito .
Tato cittaṃ nivārayeti tehi cakkhuviññeyyehi rūpehi taṃ chandādivasena pavattacittaṃ asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye .
Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇe rāge uppanne asubhato āvajjantassa cittaṃ nivattati , aniṭṭhārammaṇe dose uppanne mettato āvajjantassa cittaṃ nivattati , majjhattārammaṇe
P3.65 mohe uppanne uddesaparipucchaṃ garuvāsaṃ āvajjantassa cittaṃ nivattati .Evaṃ asakkontena pana satthumahattataṃ dhammassa svākkhātatā saṅghassa suppaṭipatti ca āvajjitabbā .
Satthumahattataṃ paccavekkhatopi hi dhammassa svākkhātataṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ paccavekkhatopi cittaṃ nivattati .
Tena vuttaṃ ‘‘ asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye ’’ ti .
Kiṭṭhan ti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassaṃ .
Sampannan ti paripuṇṇaṃ sunipphannaṃ .
Kiṭṭhādoti sassakhādako
V3.104 .Evameva khoti ettha sampannakiṭṭhaṃ viya pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā , kiṭṭhādo goṇo viya kūṭacittaṃ , kiṭṭhārakkhassa pamādakālo viya bhikkhuno chasu dvāresu satiṃ pahāya vicaraṇakālo , kiṭṭhārakkhassa pamādamāgamma goṇena gahitagabbhassa kiṭṭhassa khāditattā sassasāmino
M3.107 sassaphalānadhigamo viya chadvārarakkhikāya satiyā vippavāsamāgamma pañcakāmaguṇaṃ assādentena cittena kusalapakkhassa nāsitattā bhikkhuno sāmaññaphalādhigamābhāvo veditabbo .Uparighaṭāyan ti dvinnaṃ siṅgānaṃ antare .
Suniggahitaṃ niggaṇheyyāti ghaṭāyaṃ patiṭṭhite nāsārajjuke suṭṭhu niggahitaṃ katvā niggaṇheyya .
Daṇḍenāti muggarasadisena thūladaṇḍakena .
Evañhi so bhikkhave goṇoti evaṃ so kiṭṭhārakkhassa pamādamanvāya yasmiṃ yasmiṃ khaṇe kiṭṭhaṃ otaritukāmo hoti , tasmiṃ tasmiṃ khaṇe evaṃ niggaṇhitvā tāḷetvā osajjanena nibbisevanabhāvaṃ upanīto goṇo .
Evameva khoti idhāpi sampannakiṭṭhamiva pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā , kiṭṭhādo viya kūṭacittaṃ , kiṭṭhārakkhassa appamādo viya imassa bhikkhuno chasu dvāresu satiyā avissajjanaṃ , daṇḍo viya suttanto , goṇassa kiṭṭhābhimukhakāle daṇḍena tāḷanaṃ viya cittassa bahiddhā puthuttārammaṇābhimukhakāle anamataggiyadevadūtaādittaāsīvisūpamaanāgatabhayādīsu
P3.66 taṃ taṃ suttaṃ āvajjetvā cittuppādassa puthuttārammaṇato nivāretvā mūlakammaṭṭhāne otāraṇaṃ veditabbaṃ .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Subhāsitaṃ sutvā mano pasīdati ,
Dameti naṃ pītisukhañca vindati ;
Tadassa ārammaṇe tiṭṭhate mano ,
Goṇova kiṭṭhādako daṇḍatajjito ’’ ti .
Udujitan ti tajjitaṃ .
Sudujitan ti sutajjitaṃ , sujitantipi attho .
Udu , sudūti idaṃ pana nipātamattameva .
Ajjhattan ti gocarajjhattaṃ .
Santiṭṭhatītiādīsu paṭhamajjhānavasena santiṭṭhati , dutiyajjhānavasena sannisīdati , tatiyajjhānavasena ekodi hoti , catutthajjhānavasena
V3.105 samādhiyati .Sabbampi vā etaṃ paṭhamajjhānavasena veditabbaṃ .
Ettāvatā hi sammāsambuddhena samathānurakkhaṇaindriyasaṃvarasīlaṃ nāma kathitaṃ .
Rañño vāti kassacideva paccantarañño vā .
Saddaṃ suṇeyyāti paccūsakāle pabuddho kusalena vīṇāvādakena vādiyamānāya madhurasaddaṃ suṇeyya .
Rajanīyotiādīsu cittaṃ rañjetīti rajanīyo .
Kāmetabbatāya
M3.108 kamanīyo .Cittaṃ madayatīti madanīyo .
Cittaṃ mucchitaṃ viya karaṇato mucchiyatīti mucchanīyo .
Ābandhitvā viya gahaṇato bandhatīti bandhanīyo .
Alaṃ me , bhoti vīṇāya saṇṭhānaṃ disvā taṃ anicchanto evamāha .
Upadhāraṇeti veṭṭhake .
Koṇan ti caturassaṃ sāradaṇḍakaṃ .
So taṃ vīṇan ti so rājā ‘‘ āharatha naṃ vīṇaṃ , ahamassā saddaṃ pasissāmī ’’ ti taṃ vīṇaṃ gahetvā .
Dasadhā vātiādīsu paṭhamaṃ tāva dasadhā phāleyya , athassā saddaṃ apassanto satadhā phāleyya , tathāpi apassanto sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya , tathāpi apassanto ‘‘ sakalikā jhāyissanti , saddo pana nikkhamitvā palāyissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti agginā ḍaheyya .
Tathāpi apassanto ‘‘ sallahukāni
P3.67 masicuṇṇāni vātena bhassissanti , saddo sāradhaññaṃ viya pādamūle patissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti mahāvāte vā ophuneyya .Tathāpi apassanto ‘‘ masicuṇṇāni yathodakaṃ gamissanti , saddo pana pāraṃ gacchanto puriso viya nikkhamitvā tarissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya .
Evaṃ vadeyyāti sabbehipimehi upāyehi apassanto te manusse evaṃ vadeyya .
Asatī kirāyan ti asatī kira ayaṃ vīṇā , lāmikāti attho .
Asatīti lāmakādhivacanametaṃ .
Yathāha –
‘‘ Asā lokitthiyo nāma , velā tāsaṃ na vijjati ;
Sārattā ca pagabbhā ca , sikhī sabbaghaso yathā ’’ ti .( jā .1.1.61);
Yathevaṃ yaṃkiñci vīṇā nāmāti na kevalañca vīṇāyeva lāmikā , yatheva pana ayaṃ vīṇā
V3.106 nāma , evaṃ yaṃkiñci aññampi tantibaddhaṃ , sabbaṃ taṃ lāmakamevāti attho .Evameva khoti ettha vīṇā viya pañcakkhandhā daṭṭhabbā , rājā viya yogāvacaro .
Yathā so rājā taṃ vīṇaṃ dasadhā phālanato paṭṭhāya vicinanto saddaṃ adisvā vīṇāya anatthiko hoti , evaṃ yogāvacaro pañcakkhandhe sammasanto ahanti vā mamanti vā gahetabbaṃ apassanto khandhehi anatthiko hoti .
Tenassa taṃ khandhasammasanaṃ
M3.109 dassento rūpaṃ samanvesati yāvatā rūpassa gatītiādimāha .Tattha samanvesatīti pariyesati .
Yāvatā rūpassa gatīti yattakā rūpassa gati .
Tattha gatīti gatigati , sañjātigati , salakkhaṇagati , vibhavagati , bhedagatīti pañcavidhā honti .
Tattha idaṃ rūpaṃ nāma heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari akaniṭṭhabrahmalokaṃ anto katvā etthantare saṃsarati vattati , ayamassa gatigati nāma .
Ayaṃ pana kāyo neva padumagabbhe , na puṇḍarīkanīluppalādīsu sañjāyati , āmāsayapakkāsayānaṃ pana antare bahalandhakāre duggandhapavanavicarite paramajegucche okāse pūtimacchādīsu kimi viya sañjāyati
P3.68 , ayaṃ rūpassa sañjātigati nāma .Duvidhaṃ pana rūpassa lakkhaṇaṃ ,‘‘ ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpan ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) evaṃ vutta ruppanasaṅkhātaṃ paccattalakkhaṇañca aniccādibhedaṃ sāmaññalakkhaṇañca , ayamassa salakkhaṇagati nāma .
‘‘ Gati migānaṃ pavanaṃ , ākāso pakkhinaṃ gati ;
Vibhavo gati dhammānaṃ , nibbānaṃ arahato gatī ’’ ti .( pari .339)–
Evaṃ vutto rūpassa abhāvo vibhavagati nāma .
Yo panassa bhedo , ayaṃ bhedagati nāma .
Vedanādīsupi eseva nayo .
Kevalañhettha upari yāva bhavaggā tesaṃ sañjātigati , salakkhaṇagatiyañca vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanavasena paccattalakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Tampi tassa na hotīti yadetaṃ rūpādīsu ahanti vā mamanti vā asmīti vā evaṃ niddiṭṭhaṃ
V3.107 diṭṭhitaṇhāmānaggāhattayaṃ , tampi tassa khīṇāsavassa na hotīti yathānusandhināva suttāgataṃ .Tena vuttaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Ādimhi sīlaṃ kathitaṃ , majjhe samādhibhāvanā ;
Pariyosāne ca nibbānaṃ , esā vīṇopamā kathā ’’ ti .